Adhyaya 41

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेच्च राजेन्द्र कुण्डलेश्वरमुत्तमम् । यत्र सिद्धो महायक्षः कुण्डधारो नृपोत्तम

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे राजेंद्र, त्या उत्तम कुण्डलेश्वराकडे जावे; जिथे महायक्ष कुण्डधार सिद्ध झाला, हे नृपोत्तम.

Verse 2

तपः कृत्वा सुविपुलं सुरासुरभयंकरम् । पौलस्त्यमन्दिरे चैव चिक्रीड नृपसत्तम

अतिशय विपुल तप करून—जे देव-दानवांनाही भयकारक होते—तो पौलस्त्याच्या मंदिरातही क्रीडा करीत असे, हे नृपसत्तम.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । कस्मिन्युगे समुत्पन्नः कस्य पुत्रो महामतिः । तपस्तप्त्वा सुविपुलं तोषितो येन शङ्करः

युधिष्ठिर म्हणाला—तो महामती कोणत्या युगात उत्पन्न झाला आणि कोणाचा पुत्र होता? ज्याने अतिविपुल तप करून शंकरास संतुष्ट केले.

Verse 4

एतद्विस्तरतस्तात कथयस्व ममानघ । शृण्वतश्च न तृप्तिर्मे कथामृतमनुत्तमम्

हे तात, हे निष्पाप! हे सर्व मला विस्ताराने सांग. ऐकत असतानाही मला तृप्ती होत नाही; हे अनुपम कथामृत कधीच पुरेसे वाटत नाही.

Verse 5

श्रीमार्कण्डेय उवाच । त्रेतायुगे ब्रह्मसमः पौलस्त्योनाम विश्रवाः । तपः कृत्वा सुविपुलं भरद्वाजसुतोद्भवः

श्री मार्कंडेय म्हणाले—त्रेतायुगात पौलस्त्य वंशातील विश्रवा नावाचे, ब्रह्मासमान तेजस्वी होते. भरद्वाजाच्या पुत्रपरंपरेत उत्पन्न होऊन त्यांनी अतिविपुल तप केले.

Verse 6

पुत्रं पौत्रगणैर्युक्तं पत्न्या भक्त्या सुतोषितः । धनदं जनयामास सर्वलक्षणलक्षितम्

पत्नीच्या भक्तीने अतिशय संतुष्ट होऊन त्यांनी पुत्र उत्पन्न केला—धनद—जो सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होता आणि पौत्रगणांनीही समृद्ध होता.

Verse 7

जातमात्रं तु तं ज्ञात्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । चकार नाम सुप्रीत ऋषिदेवसमन्वितः

बालक जन्मताच ते जाणून लोकपितामह ब्रह्म्याने ऋषी व देवांसह उपस्थित राहून अत्यंत आनंदाने त्याचे नामकरण केले.

Verse 8

यस्माद्विश्रवसो जातो मम पौत्रत्वमागतः । तस्माद्वैश्रवणो नाम तव दत्तं मयानघ

तू विश्रवापासून जन्मला असून माझा पौत्र झाला आहेस; म्हणून हे अनघा, मी तुला ‘वैश्रवण’ हे नाव प्रदान करीत आहे।

Verse 9

तथा त्वं सर्वदेवानां धनगोप्ता भविष्यसि । चतुर्थो लोकपालानामक्षयश्चाव्ययो भुवि

अशा रीतीने तू सर्व देवतांच्या धनाचा रक्षक होशील; आणि लोकपालांमध्ये चौथा होऊन पृथ्वीवर अक्षय व अव्यय राहशील।

Verse 10

तस्य भार्या महाराज ईश्वरीति च विश्रुता । यक्षो यक्षाधिपः श्रेष्ठस्तस्य कुण्डोऽभवत्सुतः

हे महाराज, त्याची पत्नी ‘ईश्वरी’ या नावाने प्रसिद्ध होती. त्या श्रेष्ठ यक्षाधिपाला ‘कुण्ड’ नावाचा पुत्र झाला।

Verse 11

स च रूपं परं प्राप्य मातापित्रोरनुज्ञया । तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः

माता-पित्यांच्या अनुमतीने त्याने अनुपम रूप प्राप्त केले आणि नर्मदातटाचा आश्रय घेऊन महान तप केले।

Verse 12

ग्रीष्मे पञ्चाग्निसंतप्तो वर्षासु स्थण्डिलेशयः । हेमन्ते जलमध्यस्थो वायुभक्षः शतं समाः

ग्रीष्मात तो पंचाग्नीच्या उष्णतेने तप्त होत असे, वर्षाकाळी उघड्या भूमीवर शयन करी, आणि हेमंतात जलामध्ये उभा राही. केवळ वायूचा आहार घेऊन त्याने शंभर वर्षे हे तप केले।

Verse 13

एवं वर्षशते पूर्णे एकाङ्गुष्ठेऽभवन्नृप । अस्थिभूतः परं तात ऊर्ध्वबाहुस्ततः परम्

अशा रीतीने शंभर वर्षे पूर्ण होताच, हे नृपा, तो जणू एक अंगठ्याएवढाच—केवळ अस्थिशेष—उरला. पुढे, हे प्रिय, बाहू उंचावून धरून त्याने अधिक कठोर तप केले.

Verse 14

अतपच्च घृतश्वासः कुण्डलो भरतर्षभ । चतुर्थे वर्षशतके तुतोष वृषवाहनः

हे भरतश्रेष्ठ, घृतासारखा स्थिर व संयत श्वास असलेला कुण्डल असा तप करीत राहिला; आणि चौथ्या शतवर्षात वृषवाहन शंकर प्रसन्न झाले.

Verse 15

वरं वृणीष्व भो वत्स यत्ते मनसि रोचते । ददामि ते न सन्देहस्तपसा तोषितो ह्यहम्

“हे वत्सा, तुझ्या मनास जे रुचेल तो वर माग. तुझ्या तपाने मी संतुष्ट आहे; निःसंशय मी तुला तो देईन.”

Verse 16

कुण्डल उवाच । यक्षाधिपप्रसादेन तस्यैवानुचरः पुरे । विचरामि यथाकाममवध्यः सर्वशत्रुषु

कुण्डल म्हणाला—“यक्षाधिपतीच्या प्रसादाने मी त्याच्याच नगरीत त्याचा अनुचर होऊन राहतो. इच्छेप्रमाणे मी फिरतो, आणि सर्व शत्रूंमध्ये मी अवध्य आहे—माझा वध होऊ शकत नाही.”

Verse 17

तथेत्युक्त्वा महादेवः सर्वलोकनमस्कृतः । जगामाकाशमाविश्य कैलासं धरणीधरम्

“तथास्तु” असे म्हणून, सर्व लोकांनी नमस्कार केलेला महादेव आकाशात विलीन होऊन धरणीधर कैलासास प्रस्थान झाला.

Verse 18

गते चादर्शनं देवे सोऽपि यक्षो मुदान्वितः । स्थापयामास देवेशं कुण्डलेश्वरमुत्तमम्

देव दृष्टीआड गेल्यावर तो यक्षही आनंदित झाला आणि देवेश्वरास ‘कुंडलेश्वर’ नावाच्या उत्तम लिंगरूपाने प्रतिष्ठापित केले।

Verse 19

अलंकृत्वा जगन्नाथं पुष्पधूपानुलेपनैः । विमानैश्चामरैश्छत्रैस्तथा वै लिङ्गपूरणैः

त्याने जगन्नाथास पुष्प, धूप व अनुलेपनांनी अलंकृत केले; तसेच विमानोत्सव, चवर-छत्रादी मानचिन्हे आणि लिंगपूजेच्या विधिपूर्वक उपचारांनी सेवा केली।

Verse 20

तर्पयित्वा द्विजान्सम्यगन्नपानादिभूषणैः । प्रीणयित्वा महादेवं ततः स्वभवनं ययौ

अन्न-पानादी व योग्य दान-उपहारांनी त्याने द्विजांना सम्यक तृप्त केले; महादेवास प्रसन्न करून मग तो आपल्या भवनास गेला।

Verse 21

तदाप्रभृति तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । उत्तमं परमं पुण्यं कुण्डलेश्वरनामतः

त्या वेळेपासून ते तीर्थ ‘कुंडलेश्वर’ या नावाने त्रिलोकीत प्रसिद्ध झाले—परम, उत्तम आणि अत्यंत पुण्यदायक।

Verse 22

तत्र तीर्थे तु यः कश्चिदुपवासपरायणः । अर्चयेद्देवमीशानं सर्वपापैः प्रमुच्यते

त्या तीर्थस्थानी जो कोणी उपवासपरायण होऊन ईशान देवाचे पूजन करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 23

सुवर्णं रजतं वापि मणिं मौक्तिकमेव च । दद्याद्भोज्यं ब्राह्मणेभ्यः स सुखी मोदते दिवि

जो सुवर्ण, रजत, मणी किंवा मोती दान देतो आणि ब्राह्मणांना भोजन अर्पण करतो—तो दाता सुखी होऊन स्वर्गात आनंदित होतो।

Verse 24

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ऋग्यजुःसामगोऽपि वा । ऋचमेकां जपित्वा तु सकलं फलमश्नुते

त्या तीर्थात स्नान करून, तो ऋग्वेदी, यजुर्वेदी किंवा सामवेदी असो—एकच ऋचा जपली तरी तो संपूर्ण फल प्राप्त करतो।

Verse 25

गां प्रयच्छति विप्रेभ्यस्तत्फलं शृणु पाण्डव । यावन्ति तस्या रोमाणि तत्प्रसूतिकुलेषु च

हे पाण्डव, विप्रांना गाय दान केल्याचे फळ ऐक—त्या गायीचे जितके रोम आहेत आणि तिच्या अपत्यांच्या वंशपरंपरेतील कुलांमध्ये जितकी गणना आहे, तितके महान पुण्य सांगितले आहे।

Verse 26

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । स्वर्गे वासो भवेत्तस्य पुत्रपौत्रैः समन्वितः

तितकीच वर्षसहस्रे तो स्वर्गलोकी पूज्य मानला जातो; आणि पुत्र-पौत्रांसह त्याला स्वर्गात निवास प्राप्त होतो।

Verse 27

तावन्ति वर्षाणि महानुभावः स्वर्गे वसेत्पुत्रपौत्रैश्च सार्द्धम् । तत्रान्नदो याति महेशलोकमसंख्यवर्षाणि न संशयोऽत्र

तितकी वर्षे तो महानुभाव पुत्र-पौत्रांसह स्वर्गात वास करतो। तेथे अन्नदान करणारा महेशलोकास जातो व असंख्य वर्षे राहतो—यात संशय नाही।

Verse 28

स वै सुखी मोदते स्वर्गलोके गन्धर्वसिद्धाप्सरःसम्प्रगीते । एवं तु ते धर्मसुत प्रभावस्तीर्थस्य सर्वः कथितश्च पार्थ

तो सुखी होऊन स्वर्गलोकी आनंदित होतो, जिथे गंधर्व, सिद्ध व अप्सरांच्या गीतांचा निनाद घुमत असतो। हे धर्मसुत, हे पार्थ, या तीर्थाची सर्व महिमा तुला सांगितली आहे।

Verse 29

श्रुत्वा स्तुवन्मुच्यते सर्वपापैः पुनस्त्रिलोकीमिह तत्प्रभावात्

हे ऐकून व स्तुती करून मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो; आणि त्याच प्रभावाने पुन्हा येथे त्रिलोकीचे कल्याण प्राप्त करतो.

Verse 41

। अध्याय

अध्याय समाप्त.