Adhyaya 46

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । स दानवो वरं लब्ध्वा जगाम स्वपुरं प्रति । ददर्श स्वपुरं राजञ्छोभितं चित्रचत्वरैः

श्री मार्कंडेय म्हणाले— वर प्राप्त करून तो दानव आपल्या नगराकडे निघाला. हे राजन्, त्याने आपले नगर चित्रविचित्र चौक-चौरस्त्यांनी शोभित पाहिले.

Verse 2

उद्यानैश्चैव विविधैः कदलीखण्डमण्डितैः । पनसैर्बकुलैश्चैवाम्रातैराम्रैश्च चम्पकैः

ते नगर विविध उद्यानांनी युक्त होते, केळीच्या कुंजांनी मंडित; फणस, बकुळ, आंब्याच्या वाड्या, आंबे व चाफ्याच्या फुलांनी सुशोभित होते.

Verse 3

अशोकैर्नालिकेरैश्च मातुलिङ्गैः सदाडिमैः । नानावृक्षैश्च शोभाढ्यं तडागैरुपशोभितम्

ते नगर अशोक व नारळाच्या वृक्षांनी, मातुलिंग व डाळिंबांनी युक्त होते; नानावृक्षांच्या शोभेने समृद्ध आणि तळ्यांनी-सरोवरांनी अधिकच सुशोभित होते.

Verse 4

देवतायतनैर्दिव्यैर्ध्वजमालासुशोभितैः । वेदाध्ययननिर्घोषैर्मङ्गलाद्यैर्विनादितम्

ते नगर देवतांच्या दिव्य देवालयांनी शोभून दिसत होते, ध्वज‑पताकांच्या माळांनी अलंकृत होते. वेदाध्ययनाचा घोष व मंगलकर्मांचे शुभ निनाद यांमुळे ते सर्वत्र घुमत होते.

Verse 5

प्राविशद्भवने दिव्ये काञ्चने रुक्ममालिनि । अपश्यत्स सुतान् भार्याममात्यान् दासभृत्यकान्

तो रुक्ममाळांनी विभूषित अशा दिव्य सुवर्णभवनात प्रवेशला. तेथे त्याने आपले पुत्र, पत्नी, अमात्य आणि दास‑भृत्य यांना पाहिले.

Verse 6

ततो जयप्रदान् सर्वानितश्चेतश्च धावतः । हृच्छोभां च प्रकुर्वाणान् वै जयन्तीभिरुच्चकैः

मग त्याने सर्वांना इकडे‑तिकडे धावताना पाहिले; ते ‘जय जय’च्या घोषाने विजयप्रदान करीत होते. त्यांच्या उच्च जयघोषांनी हृदयात आनंदाची लहर उठत होती.

Verse 7

केचित्तोरणमाबध्य केचित्पुष्पाण्यवाकिरन् । मातुलिङ्गकराश्चान्ये धावन्ति ह्यन्धकं प्रति

काही जण तोरण बांधीत होते, काही पुष्पांची उधळण करीत होते. तर काही हातात मातुलिंग (बीजपूरक) घेऊन अंधकाकडे वेगाने धावत होते.

Verse 8

पुरे जनाश्च दृश्यन्ते भाजनैरन्नपूरितैः । पूर्णहस्ताः प्रदृश्यन्ते तत्रैव बहवो जनाः

नगरात अन्नाने भरलेली भांडी घेऊन लोक दिसत होते. तेथेच अनेक जण हातभर अर्पणसामग्री घेऊन एकत्र जमलेले दिसत होते.

Verse 9

साक्षतैर्भाजनैस्तत्र शतसाहस्रयोषितः । मन्त्रान् पठन्ति विप्राश्च मङ्गलान्यपि योषितः

तेथे अक्षतांनी भरलेली भांडी हातात घेऊन शेकडो हजार स्त्रिया उभ्या होत्या। ब्राह्मण मंत्रपठण करीत होते आणि स्त्रियाही मंगलाशीर्वाद उच्चारीत होत्या।

Verse 10

अमात्याश्चैव भृत्याश्च गजांश्चाढौकयन्ति च । वर्धापयन्ति ते सर्वे ये केचित्पुरवासिनः

अमात्य व सेवकही हत्ती पुढे आणीत होते. नगरातील जे कोणी रहिवासी होते ते सर्वजण वर्धापन—उत्सव व मंगलवृद्धीचे कर्म—करीत होते।

Verse 11

हृष्टस्तुष्टोऽवसत्तत्र सचिवैः सह सोऽन्धकः । ददर्श स जगत्सर्वं तुरङ्गांश्च पदातिकान्

तेथे तो अंधक सचिवांसह हर्षित व संतुष्ट होऊन राहू लागला. त्याने संपूर्ण राज्य—घोडदळ व पायदळासह—पाहिले।

Verse 12

तथैव विविधान् कोशांस्तत्र काञ्चनपूरितान् । महिषीर्गा वृषांश्चैवापश्यच्छत्राण्यनेकधा

तसेच त्याने तेथे सोन्याने भरलेले विविध प्रकारचे कोश (भांडार) पाहिले. महिषी, गायी, बैल आणि अनेक प्रकारची राजछत्रेही त्याने पाहिली।

Verse 13

स एवमन्धकस्तत्र कियन्तं कालमावसत् । हृष्टस्तुष्टो वसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभ्यभूयत

अशा रीतीने अंधक तेथे बराच काळ राहिला—मर्त्यलोकी हर्षित व संतुष्ट होऊन; आणि देवांना त्याला पराभूत करता आले नाही।

Verse 14

वरं लब्धं तु तं ज्ञात्वा शङ्किताः स्वर्गवासिनः । एकीभूताश्च ते सर्वे वासवं शरणं गताः

त्याने वर प्राप्त केला आहे हे कळताच स्वर्गवासी भयभीत झाले. सर्वजण एकत्र होऊन वासव (इंद्र) याच्या शरणास गेले.

Verse 15

शक्र उवाच । कथमागमनं वोऽत्र सर्वेषामपि नाकिनाम् । कस्माद्वो भयमुत्पन्नमागताः शरणं कथम्

शक्र (इंद्र) म्हणाला—हे स्वर्गवासीयांनो, तुम्ही सर्वजण येथे एकत्र कसे आलात? तुम्हाला कोणत्या कारणाने भय उत्पन्न झाले, आणि शरण का घेतली?

Verse 16

ततस्ते ह्यमराः सर्वे शक्रमेतद्वचोऽब्रुवन्

त्यानंतर ते सर्व अमर देव शक्र (इंद्र) यांना ही वचने बोलले.

Verse 17

देवा ऊचुः । सुरनाथान्धको नाम दैत्यः शम्भुवरोर्जितः । अजेयः सर्वदेवानां किं नु कार्यमतः परम्

देव म्हणाले—हे देवेश, अंधक नावाचा दैत्य शंभू (शिव) यांच्या वराने अत्यंत बलवान झाला आहे. तो सर्व देवांना अजेय आहे; आता पुढे काय करावे?

Verse 18

तत्त्वं चिन्तय देवेश क उपायो विधीयताम् । इत्थं वदन्ति ते देवाः शक्राग्रे मन्त्रणोद्यताः

हे देवेश, वस्तुस्थितीचा विचार करून काही उपाय ठरवा. असे म्हणत ते देव शक्रासमोर मंत्रणा करण्यास तत्पर झाले.

Verse 19

मन्त्रयन्ति च यावद्वै तावच्चारमुखेरितम् । ज्ञात्वा तत्र स देवौघं दानवो निर्गतो गृहात्

ते अजून मंत्रणा करीत असतानाच हेराच्या मुखातून वार्ता निघाली. तेथे देवांचा समूह जमला आहे हे कळताच तो दानव आपल्या घरातून बाहेर पडला.

Verse 20

एकाकी स्यन्दनारूढ आयुर्धैबहुभिर्वृतः । दुर्गमं मेरुपृष्ठं स लीलयैव गतो नृप

हे नृपा! तो एकटा रथावर आरूढ होऊन, अनेक आयुधांनी वेढलेला, दुर्गम मेरुपर्वताच्या पाठीवर जणू खेळतच गेला.

Verse 21

स्वर्णप्राकारसंयुक्तं शोभितं विविधाश्रमैः । दुर्गमं शत्रुवर्गस्य तदा पार्थिवसत्तम

हे पार्थिवसत्तमा! ते सुवर्ण प्राकारांनी युक्त व विविध आश्रमांनी शोभित होते; त्या वेळी शत्रुवर्गाला ते सर्वथा दुर्गम होते.

Verse 22

प्रविवेशासुरस्तत्र लीलया स्वगृहे यथा । वृत्रहा भयमापन्नः स्वकीयं चासनं ददौ

तेथे तो असुर लीलया जणू आपल्या घरातच प्रवेश करावा तसा शिरला. वृत्रहा इंद्र भयग्रस्त झाला आणि त्याने आपलेच आसन त्याला दिले.

Verse 23

उपविष्टोऽन्धकस्तत्र शक्रस्यैवासने शुभे । आस्थानं कलयामास सर्वतस्त्रिदशावृतम्

मग अंधक तेथे शक्राच्या शुभ आसनावर बसला आणि सर्व बाजूंनी त्रिदशांनी वेढलेल्या त्या राजसभेचे निरीक्षण करू लागला.

Verse 24

शक्र उवाच । किं तवागमनं चात्र किं कार्यं कथयस्व मे । यदस्मदीयं वित्तं हि तत्ते दास्यामि दानव

शक्र म्हणाला—तू येथे कशासाठी आला आहेस आणि तुझे कार्य काय आहे? मला सांग. हे दानवा, आमचे जे काही धन आहे ते सर्व मी तुला देईन.

Verse 25

अन्धक उवाच । नाहं वै कामये कोशं न गजांश्च सुरेश्वर । स्वकीयं दर्शयस्वाद्य स्वर्गशृङ्गारभूषितम्

अंधक म्हणाला—हे सुरेश्वरा, मला ना तुझा कोश हवा, ना तुझे गज. आज तुझेच वैभव दाखव; दिव्य अलंकारांनी भूषित स्वर्ग मला दाखव.

Verse 26

ऐरावतं महानागं तं चैवोच्चैःश्रवोहयम् । उर्वश्यादीनि रत्नानि मम दर्शय गोपते

ऐरावत हा महानाग आणि तो उच्चैःश्रवा घोडा—तसेच उर्वशी आदी रत्नतुल्य दिव्य संपदा—हे गोपते, मला दाखव.

Verse 27

पारिजातकपुष्पाणि वृक्षजातीननेकशः । वादित्राणि च सर्वाणि दर्शयस्व शचीपते

पारिजाताची फुले, अनेक प्रकारची दिव्य वृक्षजाती, आणि सर्व वाद्येही—हे शचीपते, मला दाखव.

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शक्रश्चिन्तितवानिदम् । योऽमुं निहन्ति पाप्मानं न तं पश्यामि कर्हिचित्

त्याचे वचन ऐकून शक्र मनात विचार करू लागला—या पापीला जो ठार करू शकेल, असा कोणी मला कधीच दिसत नाही.

Verse 29

नास्ति रक्षाप्रदः कश्चित्स्वर्गलोकस्य दुःखिनः । भयत्रस्तो ददावन्यद्वादित्राद्यप्सरोगणैः

दुःखी स्वर्गलोकाला रक्षण देणारा कोणीही नाही. भयाने त्रस्त होऊन त्याने अप्सरागणांसह वाद्ये इत्यादी इतर वस्तूही अर्पण केल्या.

Verse 30

रङ्गभूमावुपाविश्य कारयामास ताण्डवम् । उपविष्टाः सुराः सर्वे यममारुतकिन्नराः

रंगभूमीवर बसून त्याने तांडव नृत्य करविले. यम, मरुत आणि किन्नरांसह सर्व देव बसून ते पाहू लागले.

Verse 31

उर्वश्याद्या अप्सरसो गीतवादित्रयोगतः । ननृतुः पुरतस्तस्य सर्वा एकैकशो नृप

हे नृपा! उर्वशी आदी अप्सरा गीत-वाद्यांच्या संगतीने त्याच्यासमोर नाचल्या; सर्वांनी एकेक करून पुढे येत नृत्य केले.

Verse 32

न व्यश्राम्यत तच्चित्तं दृष्ट्वा चाप्सरसस्तदा । शचीं प्रति मनस्तस्य सकाममभवन्नृप

हे राजन्! तेव्हा अप्सरांना पाहून त्याचे चित्त शांत झाले नाही; आणि त्याचे मन कामनायुक्त होऊन शचीच्या दिशेने वळले.

Verse 33

गृहीत्वा शक्रभार्यां स प्रस्थितः स्वपुरं प्रति । ततः प्रववृते युद्धमन्धकस्य सुरैः सह

शक्राची पत्नी पकडून तो आपल्या नगराकडे निघाला. तेव्हा देवांसह अंधकाचे युद्ध सुरू झाले.

Verse 34

तेन देवगणाः सर्वे ध्वस्ताः पार्थिवसत्तम । संग्रामे विविधैः शस्त्रैश्चक्रवज्रादिभिर्घनैः

हे पार्थिवश्रेष्ठ! युद्धात चक्र, वज्र इत्यादी घन-भारी विविध शस्त्रांच्या प्रहारांनी त्याने सर्व देवगणांना चिरडून टाकले.

Verse 35

संतापिताः सुराः सर्वे क्षयं नीता ह्यनेकशः । सर्वेऽपि मरुतस्तेन भग्नाः संग्राममूर्धनि

सर्व सुर संतप्त झाले व अनेकदा क्षयास नेले गेले; संग्रामाच्या शिखरक्षणी सर्व मरुतही त्याच्यामुळे भग्न झाले.

Verse 36

यथा सिंहोगजान् सर्वान् विचित्य विचरेद्वनम् । तद्वदेकेन ते देवा जिताः सर्वे पराङ्मुखाः

जसा सिंह सर्व गजांना विखुरून वनात स्वैर फिरतो, तसा एकट्यानेच त्याने त्या देवांना जिंकले आणि ते सर्व पराङ्मुख झाले.

Verse 37

बालोऽधिपो यथा ग्रामे स्वेच्छया पीडयेज्जनान् । स्वैरमाक्रम्य गृह्णाति कोशवासांसि चासकृत्

जसा गावात एखादा बालिश अधिपती स्वेच्छेने लोकांना पीडा देतो, माजून फिरतो आणि वारंवार त्यांचा कोश व वस्त्रे हिसकावून घेतो, तसाच तो वागला.

Verse 38

गतं न पश्यत्यात्मानं प्रजासंतापनेन च । गृहीत्वा शक्रभार्यां स गतो वै दानवोत्तमः

प्रजेला संताप देण्यात तो असा अंध झाला की स्वतःचा येणारा अधःपात त्याला दिसलाच नाही; शक्राची भार्या हरण करून तो दानवोत्तम निघून गेला.

Verse 46

। अध्याय

अध्याय (अध्याय-चिन्ह)।