Adhyaya 98
या अध्यायात मार्कंडेय युधिष्ठिराला त्रिलोकी प्रसिद्ध ‘स्वर्ग-सोपान’ मानल्या जाणाऱ्या प्रभासेश्वर तीर्थाचे दर्शन घेण्यास सांगतात. युधिष्ठिर त्या तीर्थाची उत्पत्ती व फल संक्षेपाने विचारतो. कथेनुसार प्रभा—रवि (सूर्य)ची पत्नी—दुर्दैवामुळे व्याकुळ होऊन एक वर्ष वायुभक्षण करून कठोर तप व ध्यान करते; तेव्हा शिव प्रसन्न होऊन वर देतात. प्रभा सांगते की स्त्रीचा देव पतीच असतो, गुण-दोषांपलीकडे; आणि आपले दुःख निवेदन करते. शिव कृपेने पतीचा अनुग्रह परत मिळेल असे आश्वासन देतात; उमा त्याची व्यवहार्यता विचारते, तेव्हा नर्मदेच्या उत्तर तीरावर भानू येतो. शिव सूर्याला प्रभेचे रक्षण व समाधान करण्याची आज्ञा देतात; उमा प्रभेला पत्न्यांमध्ये श्रेष्ठ करण्याची विनंती करते आणि सूर्य मान्य करतो. प्रभा तीर्थ ‘उन्मीलन’ासाठी सूर्याचा अंश तेथे स्थिर राहावा असा वर मागते; सर्वदेवमय लिंग प्रतिष्ठित होऊन ‘प्रभासेश’ म्हणून प्रसिद्ध होते. पुढे तीर्थयात्रेचे नियम सांगितले आहेत—प्रभासेश्वरी स्नानादि केल्यास तत्काळ इच्छित फल मिळते, विशेषतः माघ शुक्ल सप्तमीला. ब्राह्मणांच्या मार्गदर्शनाखाली अश्व-संबंध, भक्तिभावाने स्नान व द्विजांना दान यांचे विधान आहे; गोदानाची विशिष्ट लक्षणे देऊन दान-नमुने दिले आहेत. फलश्रुतीत येथे स्नान व विशेषतः कन्यादानाने मोठी पापेही नष्ट होतात; सूर्यलोक व रुद्रलोक प्राप्त होतात आणि महायज्ञासमान फल मिळते. गोदानाची महिमा कालातीत सांगून विशेषतः चतुर्दशीचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र प्रभासेश्वरमुत्तमम् । विख्यातं त्रिषु लोकेषु स्वर्गसोपानमुत्तमम्
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे राजेन्द्र! उत्तम प्रभासेश्वराकडे जावे; तो त्रिलोकीत स्वर्गारोहणाचा परम सोपान म्हणून विख्यात आहे।
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । प्रभासं तात मे ब्रूहि कथं जातं महाफलम् । स्वर्गसोपानदं दृश्यं संक्षेपात्कथयस्व मे
युधिष्ठिर म्हणाला—तात, प्रभास कसा महाफलदायी झाला ते मला सांगा. हे प्रत्यक्ष ‘स्वर्गसोपान देणारे’ तीर्थ संक्षेपाने कथन करा.
Verse 3
श्रीमार्कण्डेय उवाच । दुर्भगा रविपत्नी च प्रभानामेति विश्रुता । तया चाराधितः शम्भुरुग्रेण तपसा पुरा
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—रवीची (सूर्याची) पत्नी ‘प्रभा’ नावाने प्रसिद्ध होती; तिला ‘दुर्भगा’ असे म्हणत. तिने पूर्वी उग्र तपाने शंभूची आराधना केली.
Verse 4
वायुभक्षा स्थिता वर्षं वर्षं ध्यानपरायणा । ततस्तुष्टो महादेवः प्रभायाः पाण्डुनन्दन
ती वायुभक्षण करून वर्षानुवर्षे ध्यानात तल्लीन राहिली. तेव्हा, हे पांडुनंदना, महादेव प्रभेवर प्रसन्न झाले.
Verse 5
ईश्वर उवाच । कस्मात्संक्लिश्यसे बाले कथ्यतां यद्विवक्षितम् । अहं हि भास्करोऽप्येको नानात्वं नैव विद्यते
ईश्वर म्हणाले—बाळे, तू का क्लेश करतेस? जे विचारायचे आहे ते सांग. मीच भास्कर (सूर्य)ही आहे; खरे तर भिन्नता नाही.
Verse 6
प्रभोवाच । नान्यो देवः स्त्रियः शम्भो विना भर्त्रा क्वचित्प्रभो । सगुणो निर्गुणो वापि धनाढ्यो वाप्यकिंचनः
प्रभा म्हणाली—हे शंभो, हे प्रभु, स्त्रीसाठी पतीशिवाय दुसरा देव कुठेही नाही—तो गुणवान असो वा गुणहीन, धनवान असो वा निर्धन.
Verse 7
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः स्त्रीणां भर्तैव दैवतम् । दुर्भगत्वेन दग्धाहं सखीमध्ये सुरेश्वर । भर्त्तर्यल्लब्धसौख्यास्मि तेन क्लिश्याम्यहं भृशम्
प्रिय असो वा द्वेष्य, स्त्रियांसाठी पतीच दैवत आहे। हे सुरेश्वरा, सख्यांमध्ये मी दुर्भाग्याच्या दाहाने जळत आहे; पतीकडून सुख न लाभल्याने मी अत्यंत क्लेश भोगते।
Verse 8
ईश्वर उवाच । वल्लभा भास्करस्यैव मत्प्रसादाद्भविष्यसि
ईश्वर म्हणाले— माझ्या प्रसादाने तू निश्चयच भास्कराची (सूर्याची) वल्लभा होशील।
Verse 9
पार्वत्युवाच । अप्रमाणं भवद्वाक्यं भास्करोऽपि करिष्यति । वृथा क्लेशो भवेदस्याः प्रभायाः परमेश्वर
पार्वती म्हणाल्या— हे परमेश्वरा, भास्करही तुमचे वचन अप्रमाण करील; मग प्रभेचा हा सारा क्लेश व्यर्थ ठरेल।
Verse 10
उमावाक्यान्महेशानध्यातस्तिमिरनाशनः । आगतो गगनाद्भानुर्नर्मदोत्तररोधसि
उमेच्या वचनांनी प्रेरित होऊन महेशांनी ध्यान केले. मग अंधकारनाशक भानु आकाशातून उतरून नर्मदेच्या उत्तरेकाठी आला।
Verse 11
भानुरुवाच । आहूतोऽस्मि कथं देव ह्यघासुरनिषूदन
भानु म्हणाला— हे देव, हे अघासुरनिषूदना, मला कोणत्या कारणाने बोलाविले आहे?
Verse 12
ईश्वर उवाच । प्रभां पालय भो भानो संतोषेण परेण हि
ईश्वर म्हणाले— हे भानो, प्रभेचे रक्षण कर; परम संतोषानेच तिचे पालन कर।
Verse 13
उमोवाच । प्रभाया मन्दिरे नित्यं स्थीयतां हिमनाशन । अग्रपत्नी समस्तानां भार्याणां क्रियतां रवे
उमा म्हणाल्या— हे हिमनाशका, प्रभेच्या मंदिरात नित्य वास कर. आणि हे रवे, सर्व पत्नींत प्रभेला अग्रपत्नी कर.
Verse 14
भानुरुवाच । एवं देवि करिष्यामि तव वाक्यं वरानने । एतच्छ्रुत्वा प्रभाहूता प्रत्युवाच महेश्वरम्
भानु म्हणाला— हे देवी, हे वरानने, तुझे वचन मी तसेच पाळीन. हे ऐकून बोलावलेली प्रभा महेश्वरास प्रत्युत्तर देऊ लागली.
Verse 15
प्रभोवाच । स्वांशेन स्थीयतां देव मन्मथारे उमापते । एकांशः स्थाप्यतामत्र तीर्थस्योन्मीलनाय च
प्रभा म्हणाली— हे देव, हे मन्मथारि, हे उमापते, आपल्या अंशाने येथे स्थिर रहा; आणि या तीर्थाच्या उन्मीलनासाठी एक अंश येथे स्थापित होवो।
Verse 16
श्रीमार्कण्डेय उवाच । सर्वदेवमयं लिङ्गं स्थापितं तत्र पाण्डव । प्रभासेश इति ख्यातं सर्वलोकेषु दुर्लभम्
श्री मार्कण्डेय म्हणाले— हे पाण्डवा, तेथे सर्वदेवमय लिंग स्थापित झाले. ते ‘प्रभासेश’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व लोकांत दुर्लभ आहे.
Verse 17
अन्यानि यानि तीर्थानि काले तानि फलन्ति वै । प्रभासेशस्तु राजेन्द्र सद्यः कामफलप्रदः
इतर तीर्थे आपापल्या काळी फळ देतात; पण हे राजेंद्र, प्रभासेश्वर तत्क्षणीच इच्छित फळ प्रदान करतात।
Verse 18
माघमासे सिते पक्षे सप्तम्यां च विशेषतः । अश्वं यः स्पर्शयेत्तत्र यथोक्तब्राह्मणे नृप
माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षात, विशेषतः सप्तमी तिथीस, हे नृप, जो तेथे ब्राह्मणोक्त विधीनुसार अश्वास स्पर्श करतो—
Verse 19
इन्द्रत्वं प्राप्यते तेन भास्करस्याथवा पदम् । स्नात्वा परमया भक्त्या दानं दद्याद्द्विजातये
त्या पुण्यकर्माने इंद्रत्व किंवा भास्कराचे पदही प्राप्त होते। परम भक्तीने स्नान करून द्विजास (ब्राह्मणास) दान द्यावे।
Verse 20
गोप्रदाता लभेत्स्वर्गं सत्यलोकं वरेश्वर । सर्वाङ्गसुन्दरीं शुभ्रां क्षीरिणीं तरुणीं शुभाम्
हे वरेश्वर, गोदान करणारा स्वर्ग—अगदी सत्यलोकही—प्राप्त करतो; आणि (प्रतिफळ म्हणून) सर्वांगसुंदरी, शुभ्र, क्षीरवती, तरुण, मंगलमय गौ मिळवितो।
Verse 21
सवत्सां घण्टासंयुक्तां कांस्यपात्रावदोहिनीम् । ददते ये नृपश्रेष्ठ न ते यान्ति यमालयम्
हे नृपश्रेष्ठ, जे वासरासह, घंटायुक्त, आणि कांस्यपात्रासह दुध काढण्यास योग्य अशी गौ दान करतात, ते यमालयास जात नाहीत।
Verse 22
अथ यः परया भक्त्या स्नानं देवस्य कारयेत् । स प्राप्नोति परं लोकं यावदाभूतसम्प्लवम्
जो कोणी परम भक्तीने देवाचे स्नान घडवितो, तो महाप्रलयापर्यंत टिकणारा परम लोक प्राप्त करतो।
Verse 23
दौर्भाग्यं नाशमायाति स्नानमात्रेण पाण्डव । तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या कन्यादानं प्रयच्छति
हे पाण्डवा, केवळ स्नानमात्रानेच दुर्भाग्य नष्ट होते. आणि त्या तीर्थी जो भक्तीने कन्यादान करतो—
Verse 24
ब्राह्मणाय विवाहेन दापयेत्पाण्डुनन्दन । समानवयसे देया कुलशीलधनैस्तथा
हे पांडुनंदना, विवाहाने ब्राह्मणाला कन्या द्यावी. समान वयाच्या, उत्तम कुल-शील व धनसम्पन्न वराला ती द्यावी।
Verse 25
ये ददन्ते महाराज ह्यपि पातकसंयुताः । तेषां पापानि लीयन्ते ह्युदके लवणं यथा
हे महाराजा, पापांनी युक्त असले तरी जे दान करतात, त्यांची पापे पाण्यातील मीठ जसे विरघळते तसे लयास जातात।
Verse 26
स्वामिद्रोहकृतं पापं निक्षेपस्यापहारिणि । मित्रघ्ने च कृतघ्ने च कूटसाक्ष्यसमुद्भवम्
स्वामीद्रोहाने झालेले पाप, ठेव चोरणाऱ्याचे पाप, मित्रघातकाचे, कृतघ्नाचे, तसेच खोटी साक्ष देण्याने उत्पन्न पाप—
Verse 27
तद्ग्रामोद्यानभेदोत्थं परदारनिषेवणम् । वार्द्धुषिकस्य यत्पापं यत्पापं स्तेयसम्भवम्
तसेच गावच्या उद्यानाचा नाश केल्याने उत्पन्न पाप, परस्त्रीसेवनाचे पाप, व्याजखोरीचे पाप आणि चोरीतून होणारे पाप—(हे सर्व)।
Verse 28
कूपभेदोद्भवं यच्च बैडालव्रतधारिणः । दाम्भिकं वृक्षच्छेदोत्थं विवाहस्य निषेधजम्
विहीर/कूप फोडल्याने होणारे पाप, ‘बिडाल-व्रत’ (मांजर-व्रत) धारण करणाऱ्याचे पाप, दांभिकपणाचे पाप, वृक्षछेदनाचे पाप आणि विवाहास प्रतिबंध घालण्याने उत्पन्न पाप—(हे सर्व)।
Verse 29
आरामस्थतरुच्छेदमगम्यागमनोद्भवम् । स्वभार्यात्यजने यच्च परभार्यासमीहनात्
आराम/उद्यानातील वृक्ष तोडल्याने होणारे पाप, अगम्य स्त्रीकडे जाण्याने उत्पन्न पाप, स्वतःच्या धर्मपत्नीचा त्याग करण्याचे पाप आणि परस्त्रीची अभिलाषा धरण्याने होणारे पाप—(हे सर्व येथे सांगितले आहे)।
Verse 30
ब्रह्मस्वहरणे यच्च गरदे गोविघातिनि । विद्याविक्रयणोत्थं च संसर्गाद्यच्च पातकम्
ब्राह्मणाच्या धनाचे हरण करण्याचे पाप, विष देण्याचे पाप, गोवधाचे पाप, पवित्र विद्या विक्रीतून उत्पन्न पाप आणि दुष्टसंगतीतून जन्मणारे जे काही पातक—(हे सर्व)।
Verse 31
श्वबिडालवधाद्घोरं सर्पशूद्रोद्भवं तथा । भूमिहर्तुश्च यत्पापं भूमिहारिणि चैव हि
कुत्रा व मांजर यांचा वध केल्याने होणारे घोर पाप, तसेच सर्प व शूद्र यांच्याविषयी हिंसेशी संबंधित पाप; आणि जमीन बळकावणाऱ्याचे पाप तसेच जमीन चोरणाऱ्याचेही पाप—(हे सर्व)।
Verse 32
मा ददस्वेति यत्पापं गोवह्निब्राह्मणेषु च । तत्पापं याति विलयं कन्यादानेन पाण्डव
हे पाण्डवा! गाय, अग्नी व ब्राह्मण यांच्या बाबतीत “देऊ नका” असे म्हणण्याने जे पाप लागते, ते कन्यादानाने नष्ट होते।
Verse 33
स गत्वा भास्करं लोकं रुद्रलोके शुभे व्रजेत् । क्रीडते रुद्रलोकस्थो यावदिन्द्राश्चतुर्दश
तो भास्करलोकास जाऊन नंतर शुभ रुद्रलोकात जातो; रुद्रलोकी वास करून चौदा इंद्रांच्या कालापर्यंत तो क्रीडा करतो।
Verse 34
सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना । एतद्व्रजति यस्तीर्थं प्रभासं पाण्डुनन्दन
सर्व पापांचा क्षय झाला की शिवभक्तीची भावना उत्पन्न होते। हे पाण्डुनंदना! प्रभास तीर्थास जो जातो, त्याला हेच फळ मिळते।
Verse 35
सर्वतीर्थफलं प्राप्य सोऽश्वमेधफलं लभेत् । गोप्रदानं महापुण्यं सर्वपापक्षयं परम् । प्रशस्तं सर्वकालं हि चतुर्दश्यां विशेषतः
सर्व तीर्थांचे फळ मिळवून तो अश्वमेध यज्ञाचे फळही प्राप्त करतो। गोदान महापुण्य असून सर्व पापांचा परम क्षय करते। ते सर्वकाळ प्रशस्त—विशेषतः चतुर्दशीस।