Adhyaya 142

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज रुक्मिणीतीर्थमुत्तमम् । यत्रैव स्नानमात्रेण रूपवान्सुभगो भवेत्

श्री मार्कंडेय म्हणाले—त्यानंतर, हे महाराज, उत्तम रुक्मिणी-तीर्थास जावे; जिथे केवळ स्नानमात्राने मनुष्य रूपवान व सुभग होतो।

Verse 2

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः । स्नानं समाचरेत्तत्र न चेह जायते पुनः

विशेषतः अष्टमी, चतुर्दशी व तृतीया या तिथींना तेथे स्नान करावे; त्यामुळे येथे पुन्हा जन्म होत नाही।

Verse 3

यः स्नात्वा रुक्मिणीतीर्थे दानं दद्यात्तु कांचनम् । तत्तीर्थस्य प्रभावेन शोकं नाप्नोति मानवः

जो रुक्मिणी-तीर्थात स्नान करून सुवर्णदान करतो, त्या तीर्थाच्या प्रभावाने तो मनुष्य शोकास प्राप्त होत नाही।

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । तीर्थस्यास्य कथं जातो महिमेदृङ्मुनीश्वर । रूपसौभाग्यदं येन तीर्थमेतद्ब्रवीहि मे

युधिष्ठिर म्हणाला—हे मुनीश्वर, या तीर्थाचा असा महिमा कसा उत्पन्न झाला? ज्यामुळे हे तीर्थ रूप व सौभाग्य देणारे आहे, ते मला सांगा।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् । कथितं पूर्वतो वृद्धैः पारम्पर्येण भारत

मार्कंडेय म्हणाले—हे भारत, जे जसे घडले तसेच प्राचीन इतिहासन मी सांगतो; जे पूर्वी वृद्धांनी परंपरेने कथन केले आहे।

Verse 6

तं तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । नगरं कुण्डिनं नाम भीष्मकः परिपाति हि

तो वृत्तान्त मी तुला आता सांगतो—एकाग्रचित्ताने ऐक. कुण्डिन नावाचे एक नगर आहे; त्यावर राजा भीष्मकच राज्य करीत आहे.

Verse 7

हस्त्यश्वरथसम्पन्नो धनाढ्योऽति प्रतापवान् । स्त्रीसहस्रस्य मध्यस्थः कुरुते राज्यमुत्तमम्

हत्ती-घोडे-रथांनी सम्पन्न, अपार धनवान व अतिशय प्रतापी, हजार स्त्रियांच्या मध्यभागी असून तो उत्तम राज्यकारभार करीत असतो.

Verse 8

तस्य भार्या महादेवी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । तस्यामुत्पादयामास पुत्रमेकं च रुक्मकम्

त्याची महादेवी राणी, जी प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय होती, तिच्यापासून त्याला एक पुत्र झाला—रुक्मक नावाचा.

Verse 9

द्वितीया तनया जज्ञे रुक्मिणी नाम नामतः । तदाशरीरिणी वाचा राजानं तमुवाच ह

दुसरी संतान म्हणून एक कन्या जन्मली—नाव रुक्मिणी. तेव्हा एका अशरीरी वाणीने त्या राजाला संबोधिले.

Verse 10

चतुर्भुजाय दातव्या कन्येयं भुवि भीष्मक । एवं तद्वचनं श्रुत्वा जहर्ष प्रियया सह

“हे भीष्मक! ही कन्या भूमीवर चतुर्भुज भगवंतालाच विवाहार्थ द्यावी.” असे वचन ऐकून राजा प्रिय राणीसमवेत हर्षित झाला.

Verse 11

ब्राह्मणैः सह विद्वद्भिः प्रविष्टः सूतिकागृहम् । स्वस्तिकं वाचयित्वास्याश्चक्रे नामेति रुक्मिणी

विद्वान ब्राह्मणांसह सूतिकागृहात प्रवेश करून स्वस्तिवाचन करविले आणि तिचे नाव ‘रुक्मिणी’ असे ठेविले।

Verse 12

यतः सुवर्णतिलको जन्मना सह भारत । ततः सा रुक्मिणीनाम ब्राह्मणैः कीर्तिता तदा

हे भारत! जन्मत:च तिच्या कपाळावर सुवर्णतिलक होते; म्हणून त्या वेळी ब्राह्मणांनी तिचे नाव ‘रुक्मिणी’ असे कीर्तिले।

Verse 13

ततः सा कालपर्यायादष्टवर्षा व्यजायत । पूर्वोक्तं चैव तद्वाक्यमशरीरिण्युदीरितम्

नंतर काळाच्या प्रवाहाने ती आठ वर्षांची झाली; आणि पूर्वी अशरीरी वाणीने जे वचन सांगितले होते, तेच पुन्हा उच्चारले गेले।

Verse 14

स्मृत्वा स्मृत्वाथ नृपतिश्चिन्तयामास भूपतिः । कस्मै देया मया बाला भविता कश्चतुर्भुजः

ते वचन पुन्हा पुन्हा आठवून राजा विचार करू लागला—“ही बाळा मी कोणास द्यावी? आणि तो ‘चतुर्भुज’ कोण असणार?”

Verse 15

एतस्मिन्नन्तरे तावद्रैवतात्पर्वतोत्तमात् । मुख्यश्चेदिपतिस्तत्र दमघोषः समागतः

याच दरम्यान रैवत या श्रेष्ठ पर्वतावरून चेदिदेशाचा प्रमुख राजा दमघोष तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 16

प्रविष्टो राजसदनं यत्र राजा स भीष्मकः । तं दृष्ट्वा चागतं गेहे पूजयामास भूपतिः

तो राजसदनात प्रविष्ट झाला, जिथे राजा भीष्मक होता। त्याला आपल्या घरी आलेला पाहून भूपतीने विधिपूर्वक आदराने पूजन केले।

Verse 17

आसनं विपुलं दत्त्वा सभां गत्वा निवेशितः । कुशलं तव राजेन्द्र दमघोष श्रियायुत

त्याला विशाल आसन देऊन सभेत बसविले. मग (राजा) म्हणाला—हे राजेंद्र दमघोष, श्रीसमृद्ध! सर्व कुशल आहे ना?

Verse 18

पुण्याहमद्य संजातमहं त्वद्दर्शनोत्सुकः । कन्या मदीया राजेन्द्र ह्यष्टवर्षा व्यजायत

आजचा दिवस पुण्य झाला; मी तुमच्या दर्शनास उत्सुक होतो. हे राजेंद्र, माझी कन्या आता आठ वर्षांची झाली आहे।

Verse 19

चतुर्भुजाय दातव्या वागुवाचाशरीरिणी । भीष्मकस्य वचः श्रुत्वा दमघोषोऽब्रवीदिदम्

‘ही चतुर्भुजाला द्यावी’ असे अशरीरी वाणीने सांगितले. भीष्मकाचे वचन ऐकून दमघोष म्हणाला।

Verse 20

चतुर्भुजो मम सुतस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । तस्येयं दीयतां कन्या शिशुपालस्य भीष्मक

माझा पुत्र चतुर्भुज असून त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे. म्हणून, हे भीष्मक, ही कन्या त्यालाच—शिशुपालाला—द्यावी।

Verse 21

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दमघोषस्य भूमिप । भीष्मकेन ततो दत्ता शिशुपालाय रुक्मिणी

हे राजन्, दमघोषाचे वचन ऐकून भीष्मकाने तेव्हा रुक्मिणीचा शिशुपालाशी विवाह ठरवून तिला त्यास अर्पण केले।

Verse 22

प्रारब्धं मङ्गलं तत्र भीष्मकेण युधिष्ठिर । दिक्षु देशान्तरेष्वेव ये वसन्ति स्वगोत्रजाः

हे युधिष्ठिर, तेथे भीष्मकाने मंगल-विवाहकर्म आरंभ केले आणि दिशादिशांत दूर प्रदेशांत राहणाऱ्या स्वगोत्रीयांना निमंत्रण पाठविले।

Verse 23

निमन्त्रितास्तु ते सर्वे समाजग्मुर्यथाक्रमम् । ततो यादववंशस्य तिलकौ बलकेशवौ

निमंत्रित सर्वजण यथाक्रम येऊन पोहोचले; त्यानंतर यादववंशाचे तिलक बलराम व केशव आले।

Verse 24

निमन्त्रितौ समायातौ कुण्डिनं भीष्मकस्य तु । भीष्मकेण यथान्यायं पूजितौ तौ यदूत्तमौ

निमंत्रण मिळाल्यावर ते दोघे भीष्मकाच्या कुण्डिन नगरात आले; आणि भीष्मकाने विधिपूर्वक त्या दोन्ही यदुश्रेष्ठांचा पूजन-सत्कार केला।

Verse 25

ततः प्रदोषसमये रुक्मिणी काममोहिनी । सखीभिः सहिता याता पूर्बहिश्चाम्बिकार्चने

त्यानंतर प्रदोषकाळी, प्रेमाने मन मोहविणारी रुक्मिणी सख्यांसह पूर्वेकडे बाहेर जाऊन अंबिकेचे अर्चन करण्यास गेली।

Verse 26

सापश्यत्तत्र देवेशं गोपवेषधरं हरिम् । तं दृष्ट्वा मोहमापन्ना कामेन कलुषीकृता

तेथे तिने देवेश हरि गोपवेषात पाहिला. त्याला पाहताच ती मोहग्रस्त झाली आणि कामेच्छेने तिचे मन कलुषित झाले.

Verse 27

केशवोऽपि च तां दृष्ट्वा संकर्षणमुवाच ह । स्त्रीरत्नप्रवरं तात हर्तव्यमिति मे मतिः

केशवानेही तिला पाहून संकर्षणाला म्हटले— “तात, माझ्या मते ही स्त्रीरत्नांतील श्रेष्ठ आहे; हिला घेऊन जावे.”

Verse 28

केशवस्य वचः श्रुत्वा संकर्षण उवाच ह । गच्छ कृष्ण महाबाहो स्त्रीरत्नं चाशु गृह्यताम्

केशवाचे वचन ऐकून संकर्षण म्हणाला— “महाबाहु कृष्णा, जा; ते स्त्रीरत्न त्वरेने घे.”

Verse 29

अहं च तव मार्गेण ह्यागमिष्यामि पृष्ठतः । दानवानां च सर्वेषां कुर्वंश्च कदनं महत्

“आणि मीही तुझ्या मार्गाने मागून येईन, व त्या सर्व दानवांचा मोठा संहार करीन.”

Verse 30

संकर्षणमतं प्राप्य केशवः केशिसूदनः । ययौ कन्यां गृहीत्वा तु रथमारोप्य सत्वरम्

संकर्षणाची संमती मिळताच केशीसूदन केशवाने त्या कन्येला धरून रथावर बसवले आणि त्वरेने निघून गेला.

Verse 31

निर्गतः सहसा राजन्वेगेनैवानिलो यथा । हाहाकारस्तदा जातो भीष्मकस्य पुरे महान्

हे राजन्, तो सहसा वाऱ्यासारख्या वेगाने निघून गेला. तेव्हा भीष्मकाच्या नगरीत मोठा हाहाकार झाला.

Verse 32

निर्गता दानवाः क्रुद्धा वेला इव महोदधेः । गर्जन्तः सायुधाः सर्वे धावन्तो रथवर्त्मनि

क्रुद्ध दानव महोदधीच्या उसळत्या लाटांसारखे बाहेर पडले. सर्व शस्त्रसज्ज होऊन गर्जत गर्जत रथमार्गाने धावू लागले.

Verse 33

बलदेवं ततः प्राप्ता रथमार्गानुगामिनम् । तेषां युद्धं बलस्यासीत्सर्वलोकक्षयंकरम्

मग रथमार्गाचा पाठपुरावा करणाऱ्या बलदेवाजवळ ते येऊन पोहोचले. बलासोबत झालेले युद्ध जणू सर्व लोकांचा क्षय करणारे भयंकर होते.

Verse 34

यथा तारामये पूर्वं सङ्ग्रामे लोकविश्रुते । गदाहस्तो महाबाहुस्त्रैलोक्येऽप्रतिमो बलः

जसा पूर्वी लोकविख्यात तारामय संग्रामात, तसाच गदा हातात घेतलेला महाबाहु बल त्रैलोक्यात अनुपम होता.

Verse 35

हलेनाकृष्य सहसा गदापातैरपातयत् । अशक्यो दानवैर्हन्तुं बलभद्रो महाबलः

हलाने त्यांना सहसा ओढून घेऊन त्याने गदेच्या घावांनी पाडले. तो महाबलवान बलभद्र दानवांना मारणे अशक्य होता.

Verse 36

बभञ्ज दानवान्सर्वांस्तस्थौ गिरिरिवाचलः । तं दृष्ट्वा च बलं क्रुद्धं दुर्धर्षं त्रिदशैरपि

त्याने सर्व दानवांचा संहार केला आणि अचल पर्वतासारखा स्थिर उभा राहिला। त्याला पाहून क्रुद्ध झालेला बल देवांनाही दुर्धर्ष भासला।

Verse 37

भीष्मपुत्रो महातेजा रुक्मीनां महयशाः । नराणामतिशूराणामक्षौहिण्या समन्वितः

तेव्हा भीष्मपुत्र महातेजस्वी, रुक्मींत महायशस्वी, अतिशूर नरांची एक अक्षौहिणी सेना घेऊन तेथे आला।

Verse 38

बलभद्रमतिक्रम्य ततो युद्धे निराकरोत् । तद्युद्धं वञ्चयित्वा तु रथमार्गेण सत्वरम्

तो बलभद्राला ओलांडून मग युद्धापासून परावृत्त झाला। ते युद्ध टाळून तो रथमार्गाने त्वरेने पुढे निघून गेला।

Verse 39

केशवोऽपि तदा देवो रुक्मिण्या सहितो ययौ । विन्ध्यं तु लङ्घयित्वाग्रे त्रैलोक्यगुरुरव्ययः

त्याच वेळी देव केशवही रुक्मिणीसह निघाला। विन्ध्य पर्वत लंघून त्रैलोक्यगुरु अव्यय प्रभू पुढे गेला।

Verse 40

नर्मदातटमापेदे यत्र सिद्धः पुरा पुनः । अजेयो येन संजातस्तीर्थस्यास्य प्रभावतः

तो नर्मदेच्या तीरावर पोहोचला, जिथे तो पूर्वीही पुनःपुन्हा सिद्ध झाला होता। या तीर्थाच्या प्रभावाने तो अजेय झाला होता।

Verse 41

एतस्मात्कारणात्तात योधनीपुरमुच्यते । रुक्मोऽपि दानवेन्द्रोऽसौ प्राप्तः

या कारणामुळे, हे तात, त्यास ‘योधनीपुर’ असे म्हणतात. दानवांचा अधिपती रुक्मही तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 42

प्रत्युवाचाच्युतं क्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति मा व्रज । अद्य त्वां निशितैर्बाणैर्नेष्यामि यमसादनम्

क्रोधाने तो अच्युतास म्हणाला— “थांब, थांब; जाऊ नकोस. आज मी तीक्ष्ण बाणांनी तुला यमसदनास पाठवीन.”

Verse 43

एवं परस्परं वीरौ जगर्जतुरुभावपि । तयोर्युद्धमभूद्घोरं तारकाग्निजसन्निभम्

अशा रीतीने ते दोन्ही वीर परस्परांवर गर्जले. मग त्यांचे युद्ध अत्यंत घोर झाले—तारकापुत्र स्कंदाच्या अग्नीसारखे ज्वलंत.

Verse 44

चिक्षेप शरजालानि केशवं प्रति दानवः । नानुचिन्त्य शरांस्तस्य केशवः केशिसूदनः

दानवाने केशवावर बाणांचे जाळे फेकले. पण केशीचा संहार करणाऱ्या केशवाने त्या बाणांची काहीही पर्वा केली नाही.

Verse 45

ततो विष्णुः स्वयं क्रुद्धश्चक्रं गृह्य सुदर्शनम् । सम्प्रहरत्यमुं यावद्रुक्मिण्यात्र निवारितः

मग विष्णु स्वतः क्रुद्ध होऊन सुदर्शन चक्र हातात घेऊन त्याच्यावर प्रहार करावयास उद्यत झाला; तेव्हा तेथे रुक्मिणीने त्याला आवरले.

Verse 46

त्वां न जानाति देवेशं चतुर्बाहुं जनार्दनम् । दर्शयस्व स्वकं रूपं दयां कृत्वा ममोपरि

तो तुम्हाला देवेश, चतुर्भुज जनार्दन म्हणून ओळखत नाही. माझ्यावर दया करून तुमचे स्वतःचे रूप दाखवा.

Verse 47

एवमुक्तस्तु रुक्मिण्या दर्शयामास भारत । देवा दृष्ट्वापि तद्रूपं स्तुवन्त्याकाशसंस्थिताः । दिव्यं चक्षुस्तदा देवो ददौ रुक्मस्य भारत

हे भारता, रुक्मिणीने असे म्हटल्यावर त्यांनी आपले रूप दाखवले. आकाशात असलेल्या देवांनी ते रूप पाहून स्तुती केली. तेव्हा देवाने रुक्माला दिव्य दृष्टी दिली.

Verse 48

रुक्म उवाच । यन्मया पापनिष्ठेन मन्दभाग्येन केशव । सायकैराहतं वक्षस्तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि

रुक्म म्हणाला: हे केशवा, मी पापी आणि दुर्दैवी आहे, मी तुमच्या छातीवर बाणांनी जो प्रहार केला आहे, त्याबद्दल मला क्षमा करावी.

Verse 49

पूर्वं दत्ता स्वयं देव जानकी जनकेन वै । मया प्रदत्ता देवेश रुक्मिणी तव केशव

हे देवा, पूर्वी जनकाने स्वतः जानकी दिली होती. हे देवेश, हे केशवा, त्याचप्रमाणे मी तुम्हाला रुक्मिणी अर्पण केली आहे.

Verse 50

उद्वाहय यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा । रुक्मस्य वचनं श्रुत्वा ततस्तुष्टो जगद्गुरुः

'शास्त्रोक्त विधीनुसार आणि योग्य कर्माने विवाह करा.' रुक्माचे हे वचन ऐकून जगद्गुरु प्रसन्न झाले.

Verse 51

बभाषे देवदेवेशो रुक्मिणं भीष्मकात्मजम् । गच्छ स्वकं पुरं मा भैः कुरु राज्यमकण्टकम्

देवदेवेश्वर भगवान भीष्मकपुत्र रुक्मास म्हणाले— “तू आपल्या नगरास जा; भय करू नकोस. निष्कंटक, निर्विघ्न असे राज्य कर.”

Verse 52

केशवस्य वचः श्रुत्वा रुक्मो दानवपुंगवः । तं प्रणम्य जगन्नाथं जगाम भवनं पितुः

केशवाचे वचन ऐकून दानवांतील श्रेष्ठ रुक्माने जगन्नाथास नमस्कार केला आणि पित्याच्या भवनाकडे गेला.

Verse 53

गते रुक्मे तदा कृष्णः समामन्त्र्य द्विजोत्तमान् । मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

रुक्म निघून गेल्यावर श्रीकृष्णांनी द्विजोत्तम मरीचि, अत्रि, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह आणि क्रतु यांना विधिपूर्वक आमंत्रित केले.

Verse 54

वसिष्ठं च महाभागमित्येते सप्त मानसाः । इत्येते ब्राह्मणाः सप्त पुराणे निश्चयं गताः

आणि महाभाग वसिष्ठ—हेच ते सात मानसपुत्र ऋषी. पुराणपरंपरेत हे सात ब्राह्मणऋषी निश्चयाने प्रतिष्ठित मानले गेले आहेत.

Verse 55

क्षमावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । इत्येवं ब्रह्मपुत्राश्च सत्यवन्तो महामते

हे महामते! हे ब्रह्मपुत्र क्षमाशील, प्रजावंत (शिष्यपरंपरेने समृद्ध) आणि महर्षित्वाने अलंकृत आहेत; तसेच स्वभावतः सत्यनिष्ठ आहेत.

Verse 56

नर्मदातटमाश्रित्य निवसन्ति जितेन्द्रियाः । तपःस्वाध्यायनिरता जपहोमपरायणाः

नर्मदेच्या तटाचा आश्रय घेऊन ते जितेंद्रिय होऊन तेथे निवास करीत—तप व स्वाध्यायात रत, जप आणि होमात परायण असतात.

Verse 57

निमन्त्रितास्तु राजेन्द्र केशवेन महात्मना । श्राद्धं कृत्वा यथान्यायं ब्रह्मोक्तविधिना ततः

हे राजेंद्र! महात्मा केशवाने निमंत्रित केल्यावर त्यांनी मग ब्रह्मोक्त विधीनुसार यथान्याय श्राद्ध केले.

Verse 58

हरिस्तान्पूजयामास सप्तब्रह्मर्षिपुंगवान् । प्रददौ द्वादश ग्रामांस्तेभ्यस्तत्र जनार्दनः

हरिने त्या सात श्रेष्ठ ब्रह्मर्षींचे यथाविधी पूजन केले; आणि तेथे जनार्दनाने त्यांना दानरूपाने बारा गावे प्रदान केली.

Verse 59

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी । तावद्दानं मया दत्तं परिपन्थी न कश्चन

जोपर्यंत चंद्र व सूर्य आहेत, जोपर्यंत ही पृथ्वी टिकेल—तोपर्यंत माझे दिलेले हे दान अढळ राहो; कोणीही त्याचा अडथळा ठरू नये.

Verse 60

मद्दत्तं पालयिष्यन्ते ये नृपा गतकल्मषाः । तेभ्यः स्वस्ति करिष्यामि दास्यामि परमां गतिम्

जे राजे पापरहित होऊन माझ्या दिलेल्या दानाचे पालन करतील, त्यांच्यासाठी मी स्वस्ति करीन आणि त्यांना परम गती देईन.

Verse 61

यावद्धि यान्ति लोकेषु महाभूतानि पञ्च च । तावत्ते दिवि मोदन्ते मद्दत्तपरिपालकाः

जोपर्यंत लोकांत पंचमहाभूतांचे संचार चालू आहे, तोपर्यंत माझ्या दानाचे रक्षण करणारे स्वर्गात आनंदित राहतात।

Verse 62

यस्तु लोपयते मूढो दत्तं वः पृथिवीतले । नरके तस्य वासः स्याद्यावदाभूतसम्प्लवम्

परंतु जो मूढ मनुष्य पृथ्वीवर तुम्हाला दिलेले दान लोपवितो, त्याचा वास नरकात होईल—भूतसम्प्लव (प्रलय) येईपर्यंत।

Verse 63

स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुंधरा । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम्

स्वतः दिलेली असो वा परक्याने दिलेली—ही वसुंधरा जपली पाहिजे। ज्या वेळी ज्याची भूमी, त्या वेळी त्यालाच तिचे फळ मिळते।

Verse 64

स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुंधराम् । स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह मज्जति

जो वसुंधरा—स्वतः दान केलेली असो वा परक्याने दान केलेली—हरण करतो, तो विष्ठेत कृमी होऊन पितरांसह बुडतो।

Verse 65

अन्यायेन हृता भूमिरन्यायेन च हारिता । हर्ता हारयिता चैव विष्ठायां जायते कृमिः

अन्यायाने हडपलेली भूमी आणि अन्यायाने हडपवून घेतलेली भूमी—हडपणारा व हडपविणारा दोघेही विष्ठेत कृमी होऊन जन्मतात।

Verse 66

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत्

भूमिदान करणारा साठ हजार वर्षे स्वर्गात वास करतो; परंतु जो भूमी हिरावून घेतो आणि जो त्यास अनुमती देतो, ते तितक्याच काळ नरकात राहतात।

Verse 67

यानीह दत्तानि पुरा नरेन्द्रैर्दानानि धर्मार्थयशस्कराणि । निर्माल्यरूपप्रतिमानि तानि को नाम साधुः पुनराददाति

पूर्वी नरेन्द्रांनी येथे दिलेली जी दाने—धर्म, अर्थ व यश वाढविणारी—ती निर्माल्यरूप पवित्र अर्पणासारखी आहेत; ती पुन्हा कोणता साधुपुरुष परत घेईल?

Verse 68

एवं तान्पूजयित्वा तु सम्यङ्न्यायेन पाण्डव । रुक्मिण्या विधिवत्पाणिं जग्राह मधुसूदनः

अशा रीतीने योग्य न्यायाने त्यांचा सन्मान करून, हे पाण्डव, मधुसूदनाने विधिपूर्वक रुक्मिणीचा पाणिग्रहण केला।

Verse 69

मुशली च ततः सर्वाञ्जित्वा दानवपुंगवान् । स्वस्थानमगमत्तत्र कृत्वा कार्यं सुशोभनम्

त्यानंतर मुशली (बलराम) सर्व श्रेष्ठ दानवांना जिंकून, तेथे अत्यंत शोभनीय कार्य करून, आपल्या स्थानी परत गेला।

Verse 70

प्रयातौ द्वारवत्यां तौ कृष्णसंकर्षणावुभौ । गच्छमानं तु तं दृष्ट्वा केशवं क्लेशनाशनम्

त्यानंतर कृष्ण व संकर्षण हे दोघेही द्वारवतीकडे निघाले. आणि मार्गाने जात असलेल्या क्लेशनाशक केशवाला पाहून…

Verse 71

ब्राह्मणाः सत्यवन्तश्च निर्गताः शंसितव्रताः । आगच्छमानांस्तौ वीक्ष्य रथमार्गेण ब्राह्मणान्

सत्यनिष्ठ व प्रशंसित-व्रतधारी ब्राह्मण बाहेर आले; आणि रथमार्गाने येणाऱ्या त्या ब्राह्मणांना पाहून…

Verse 72

मुहूर्तं तत्र विश्रम्य केशवो वाक्यमब्रवीत् । किमागमनकार्यं वो ब्रूत सर्वं द्विजोत्तमाः

तेथे क्षणभर विसावा घेऊन केशव म्हणाले— “तुमच्या येण्याचे प्रयोजन काय? हे द्विजोत्तमहो, सर्व सांगा।”

Verse 73

कुर्वाणाः स्वीयकर्माणि मम कृत्यं तु तिष्ठते । देवस्य वचनं श्रुत्वा मुनयो वाक्यमब्रुवन्

“आम्ही आपापली कर्मे करीत आहोत; पण तुमचे कर्तव्य अजून शिल्लक आहे।” देववचन ऐकून मुनी उत्तरले।

Verse 74

कल्पकोटिसहस्रेण सत्यभावात्तु वन्दितः । दुष्प्राप्योऽसि मनुष्याणां प्राप्तः किं त्यजसे हि नः

असंख्य कल्प-कोटी सहस्रकाळ सत्यभावामुळे तुम्ही वंदित आहात; मनुष्यांना तुम्ही दुर्लभ. आता आमच्याकडे येऊन आम्हाला का सोडाल?

Verse 75

ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा भगवानिदमब्रवीत् । मथुरायां द्वारवत्यां योधनीपुर एव च

ब्राह्मणांचे वचन ऐकून भगवान म्हणाले— “मथुरेत, द्वारवतीत, आणि योधनीपुरातही…”

Verse 76

त्रिकालमागमिष्यामि सत्यं सत्यं पुनः पुनः । एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा योधनीपुरमागताः

“मी त्रिकाळी (प्रातः, मध्यान्ह, सायं) निश्चय येईन—सत्य, सत्य, पुनःपुन्हा।” हे ऐकून ते ब्राह्मण योधनीपुरास आले।

Verse 77

अवतीर्णस्त्रिभागेन प्रादुर्भावे तु माथुरे । एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थस्योत्पत्तिकारणम्

मथुरेतील प्रादुर्भावकाळी ते त्रिभागरूपाने अवतीर्ण झाले। या तीर्थाच्या उत्पत्तीचे कारण—हे सर्व तुला सांगितले आहे।

Verse 78

भूतं भव्यं भविष्यच्च वर्तमानं तथापरम् । यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

भूत, भविष्य, येणारे, वर्तमान आणि त्यापलीकडचेही—हे श्रवण केल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो; यात संशय नाही।

Verse 79

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्बलकेशवौ । तेन देवो जगद्धाता पूजितस्त्रिगुणात्मवान्

त्या तीर्थात जो स्नान करून बल व केशव यांची पूजा करतो, त्याच्याद्वारे जगद्धाता देव—त्रिगुणात्मा—पूजिले जातात।

Verse 80

उपवासी नरो भूत्वा यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

उपवासी होऊन जो मनुष्य प्रदक्षिणा करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो—यात विचार करण्याचे कारण नाही।

Verse 81

तत्र तीर्थे तु ये वृक्षास्तान्पश्यन्त्यपि ये नराः । तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्ते भ्रूणहत्यासमैरपि

त्या तीर्थस्थानी जे वृक्ष आहेत, त्यांना जे मनुष्य केवळ पाहतातसुद्धा, तेही पापांपासून मुक्त होतात—भ्रूणहत्येसमान पापांपासूनही।

Verse 82

प्रातरुत्थाय ये केचित्पश्यन्ति बलकेशवौ । तेन ते सदृशाः स्युर्वै देवदेवेन चक्रिणा

जे कोणी पहाटे उठून बल व केशव यांचे दर्शन करतात, त्या कर्माने ते देवदेव चक्रधारीच्या सदृश होतात।

Verse 83

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां जन्म सुजीवितम् । ये नमन्ति जगन्नाथं देवं नारायणं हरिम्

ते पूज्य आहेत, ते नमस्कारास योग्य आहेत; त्यांचा जन्म धन्य व जीवन सुजीवित आहे—जे जगन्नाथ देव नारायण हरिला नमस्कार करतात।

Verse 84

तत्र तीर्थे तु यद्दानं स्नानं देवार्चनं नृप । तत्सर्वमक्षयं तस्य इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

हे राजन्, त्या तीर्थी जे दान, स्नान व देवपूजन केले जाते, ते सर्व कर्त्यासाठी अक्षय होते—असे शंकरांनी सांगितले।

Verse 85

प्रविश्याग्नौ मृतानां च यत्फलं समुदाहृतम् । तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ प्रोच्यमानमशेषतः

हे नृपश्रेष्ठ, अग्नीत प्रवेश करून जे मृत्युमुखी पडतात, त्यांचे जे फळ सांगितले आहे, ते आता संपूर्णपणे सांगतो—ऐक।

Verse 86

विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीजालमालिना । आग्नेये भवते तत्र मोदते कालमीप्सितम्

तेथे तो सूर्यवर्ण दिव्य विमानाने, किणकिणींच्या जाळ्याने अलंकृत होऊन, अग्निलोकास प्राप्त होतो आणि इच्छित काळपर्यंत आनंद भोगतो।

Verse 87

जले चैवा मृतानां तु योधनीपुरमध्यतः । वसन्ति वारुणे लोके यावदाभूतसम्प्लवम्

आणि जे जलात मृत्युमुखी पडतात, ते योधनीपुराच्या मध्यभागी असलेल्या वरुणलोकात महाप्रलयापर्यंत वास करतात।

Verse 88

अनाशके मृतानां तु तत्र तीर्थे नराधिप । अनिवर्तिका गतिर्नृणां नात्र कार्या विचारणा

हे नराधिप! त्या तीर्थी अनशनावस्थेत (अन्नत्याग करून) जे मृत्युमुखी पडतात, त्यांची गती अनिवर्तनीय असते; येथे अधिक विचार करण्याचे कारण नाही।

Verse 89

तत्र तीर्थे तु यो दद्यात्कपिलादानमुत्तमम् । विधानेन तु संयुक्तं शृणु तस्यापि यत्फलम्

त्या तीर्थी जो विधिपूर्वक उत्तम कपिला-दान (तांबूसावळ्या गायीचे दान) करतो, त्याचे फळही ऐक।

Verse 90

यावन्ति तस्या रोमाणि तत्प्रसूतेश्च भारत । तावन्ति दिवि मोदन्ते सर्वकामैः सुपूजिताः

हे भारत! त्या गायीचे जितके रोम आणि तिच्या वासरांचेही जितके, तितके (वर्ष) ते स्वर्गात सर्वकामांनी तृप्त, सुपूजित होऊन आनंद करतात।

Verse 91

यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वास्तावन्ति वर्षाणि महीयते सः । स्वर्गाच्च्युतश्चापि ततस्त्रिलोक्यां कुले समुत्पत्स्यति गोमतां सः

गायीच्या अंगावर जितके रोम असतात, तितकी वर्षे तो स्वर्गात पूज्य मानला जातो। नंतर स्वर्गातून च्युत झाला तरी त्रिलोकीत तो गोसमृद्ध कुळात जन्म घेतो।

Verse 92

तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्रूप्यं काञ्चनमेव वा । काञ्चनेन विमानेन विष्णुलोके महीयते

त्या तीर्थस्थानी जो चांदी किंवा सोने दान करतो, तो सुवर्ण-विमानात आरूढ होऊन विष्णुलोकात सन्मानित होतो।

Verse 93

तस्मिंस्तीर्थे तु यो दद्यात्पादुके वस्त्रमेव च । दानस्यास्य प्रभावेन लभते स्वर्गमीप्सितम्

त्या तीर्थात जो पादुका व वस्त्र दान करतो, त्या दानाच्या प्रभावाने तो इच्छित स्वर्ग प्राप्त करतो।

Verse 94

ऋग्यजुःसामवेदानां पठनाद्यत्फलं भवेत् । तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र गायत्र्या तत्फलं लभेत्

हे राजेंद्र! ऋग्-यजुः-सामवेदांच्या पठणाने जे फळ मिळते, त्या तीर्थात गायत्री-जपाने तेच फळ प्राप्त होते।

Verse 95

प्रयागे यद्भवेत्पुण्यं गयायां च त्रिपुष्करे । कुरुक्षेत्रे तु राजेन्द्र राहुग्रस्ते दिवाकरे

हे राजेंद्र! प्रयाग, गया व त्रिपुष्कर येथे जे पुण्य मिळते, तसेच कुरुक्षेत्री राहुग्रस्त दिवाकर (ग्रहणकाळी) जे पुण्य मिळते…

Verse 96

सोमेश्वरे च यत्पुण्यं सोमस्य ग्रहणे तथा । तत्फलं लभते तत्र स्नानमात्रान्न संशयः

सोमेश्वर येथे जे पुण्य आणि चंद्रग्रहणकाळी जे फळ, तेच फळ तेथे केवळ स्नानमात्राने मिळते—यात संशय नाही।

Verse 97

द्वादश्यां तु नरः स्नात्वा नमस्कृत्य जनार्दनम् । उद्धृताः पितरस्तेन अवाप्तं जन्मनः फलम्

द्वादशीला मनुष्य स्नान करून जनार्दनास नमस्कार करतो; त्या कर्माने पितर उद्धरतात आणि जन्माचे खरे फळ प्राप्त होते।

Verse 98

संक्रान्तौ च व्यतीपाते द्वादश्यां च विशेषतः । ब्राह्मणं भोजयेदेकं कोटिर्भवति भोजिता

संक्रांती, व्यतीपात आणि विशेषतः द्वादशीला—एक ब्राह्मणाला भोजन घातले तरी ते कोटींना भोजन घातल्यासारखे फळ देते।

Verse 99

पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यासमुद्राणि पाण्डव । तानि सर्वाणि तत्रैव द्वादश्यां पाण्डुनन्दन

हे पांडव! पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे, समुद्रतीरांसह, द्वादशीला तेथेच एकवटतात, हे पांडुनंदन।

Verse 100

क्षयं यान्ति च दानानि यज्ञहोमबलिक्रियाः । न क्षीयते महाराज तत्र तीर्थे तु यत्कृतम्

हे महाराज! दान, यज्ञ, होम व बलिकर्म यांचे फळ क्षीण होऊ शकते; पण त्या तीर्थात जे केले जाते ते कधीही क्षीण होत नाही।

Verse 101

यद्भूतं यद्भविष्यच्च तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कथितं ते मया सर्वं पृथग्भावेन भारत

हे भारत! या तीर्थाचे जे परम माहात्म्य भूतकाळी होते आणि जे पुढे भविष्यकाळी होईल, ते सर्व मी तुला वेगळेपणाने, सविस्तर व पूर्ण रीतीने सांगितले आहे।

Verse 142

। अध्याय

अध्याय समाप्त।