Adhyaya 187
या अध्यायात मार्कंडेय मुनी राजाला तीर्थयात्रेचा क्रम आणि एका प्रसिद्ध लिंगाचे तात्त्विक माहात्म्य सांगतात. भृगुकच्छ येथे असलेले जालेश्वर हे अतिप्राचीन स्वयंभू लिंग असून ‘कालाग्निरुद्र’ या नावाने विख्यात आहे, असे निर्देशिले आहे. हे क्षेत्र ‘क्षेत्र-पाप’ दूर करण्यासाठी करुणेने प्रकट झालेले, पापशमन व दुःखनिवारण करणारे पवित्र केंद्र म्हणून वर्णिले आहे. पूर्वकल्पी असुरांनी त्रैलोक्य व्यापले, वेदकर्म व धर्म क्षीण झाले, तेव्हा कालाग्निरुद्रापासून आद्य धूर (धूम) उत्पन्न झाला; त्या धुरातूनच लिंग प्रकट होऊन सप्त पाताळे भेदत दक्षिणावर्त खड्ड्यासह प्रतिष्ठित झाले—अशी कथा आहे. शिवाच्या पुरदाहाशी संबंधित ज्वालाजन्य कुंड आणि धूमावर्त नावाचा भोवऱ्यासारखा प्रदेशही सांगितला आहे. विधी असा—तीर्थात व नर्मदेच्या जलात स्नान, पितरांसाठी श्राद्ध, त्रिलोचन (शिव) पूजन आणि कालाग्निरुद्र नामजप; याने ‘परमा गती’ प्राप्त होते. तसेच काम्यकर्म, अपाय-निवारण/शांतिकर्म, शत्रुक्षयाचे प्रयत्न व वंश-संबंधित संकल्प येथे शीघ्र सिद्ध होतात, असे तीर्थप्रभाव म्हणून प्रतिपादिले आहे.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । जालेश्वरं ततो गच्छेल्लिङ्गमाद्यं स्वयम्भुवः । कालाग्निरुद्रं विख्यातं भृगुकच्छे व्यवस्थितम्
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर जालेश्वरास जावे; ते स्वयंभू आद्य लिंग असून भृगुकच्छ येथे स्थित, ‘कालाग्निरुद्र’ म्हणून विख्यात आहे।
Verse 2
सर्वपापप्रशमनं सर्वोपद्रवनाशनम् । क्षेत्रपापविनाशाय कृपया च समुत्थितम्
हे सर्व पापांचे प्रशमन करणारे व सर्व उपद्रवांचा नाश करणारे आहे; क्षेत्रसंबंधी पापांच्या विनाशासाठी करुणेने हे प्रकट झाले आहे।
Verse 3
पुरा कल्पेऽसुरगणैराक्रान्ते भुवनत्रये । वेदोक्तकर्मनाशे च धर्मे च विलयं गते
पूर्वी एका कल्पात, असुरगणांनी त्रिभुवन आक्रांत केले होते; वेदोक्त कर्म नष्ट होत होते आणि धर्मही क्षय व लयास गेला होता—
Verse 4
देवर्षिमुनिसिद्धेषु विश्वासपरमेषु च । कालाग्निरुद्रादुत्पन्नो धूमः कालोद्भवोद्भवः
देवर्षी, मुनी व सिद्ध—जे परम विश्वासात स्थित होते—त्यांच्यातही कालाग्निरुद्रापासून धूर उत्पन्न झाला; तो काळापासूनच उद्भवलेला भयावह आविर्भाव होता।
Verse 5
धूमात्समुत्थितं लिङ्गं भित्त्वा पातालसप्तकम् । अवटं दक्षिणे कृत्वा लिङ्गं तत्रैव तिष्ठति
त्या धुरातून लिंग प्रकट झाले; त्याने सप्त पाताळ भेदले, दक्षिणेस एक अवट (गर्त) करून ते लिंग तेथेच आजही स्थित आहे।
Verse 6
तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ठ कुण्डं ज्वालासमुद्भवम् । यत्र सा पतिता ज्वाला शिवस्य दहतः पुरम्
हे नृपश्रेष्ठ! त्या तीर्थस्थानी ज्वालेतून उत्पन्न झालेले एक कुंड आहे; शिवाने पुर दहन करताना जी प्रखर ज्वाला तेथे पडली होती।
Verse 7
तत्रावटं समुद्भूतं धूमावर्तस्ततोऽभवत् । तस्मिन्कुण्डे तु यः स्नानं कृत्वा वै नर्मदाजले
तेथे एक आवट (गर्त) निर्माण झाला आणि त्यातून ‘धूमावर्त’ उत्पन्न झाला. जो नर्मदाजलयुक्त त्या कुंडात स्नान करतो—
Verse 8
कुर्याच्छ्राद्धं पितृभ्यो वै पूजयेच्च त्रिलोचनम् । कालाग्निरुद्रनामानि स गच्छेत्परमां गतिम्
—आणि पितरांसाठी श्राद्ध करतो, त्रिलोचनाचे पूजन करतो, तसेच ‘कालाग्निरुद्र’ नामांचा जप करतो—तो परम गतीस प्राप्त होतो.
Verse 9
यत्किंचित्कामिकं कर्म ह्याभिचारिकमेव वा । रिपुसंक्षयकृद्वापि सांतानिकमथापि वा । अत्र तीर्थे कृतं सर्वमचिरात्सिध्यते नृप
हे नृप! काम्य कर्म असो, आभिचारिक असो, शत्रुनाशक असो किंवा संतानप्राप्तीसाठी असो—या तीर्थात केलेले सर्व कर्म लवकरच सिद्ध होते.
Verse 187
अध्याय
अध्याय (अध्याय-चिन्ह)।