Adhyaya 39

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेच्च राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् । स्नानमात्रान्नरो भक्त्या मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजेंद्र! मग उत्तम कपिला-तीर्थास जावे. तेथे केवळ स्नान केल्यानेच, भक्तियुक्त मनुष्य सर्व पाप-कल्मषांपासून मुक्त होतो.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यभूतं लोकेषु कथितं द्विजसत्तम । नर्मदेश्वरमाहात्म्यं कापिलं कथयस्व मे

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजसत्तम! लोकांत हे अद्भुत म्हणून कथिले जाते. कृपा करून मला नर्मदेश्वराचे कापिल-संबंधी माहात्म्य सांगावे.

Verse 3

यस्मिन् कालेऽथ सम्बन्धे उत्पन्नं तीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं जातं कथं प्रभो

हे प्रभो! कोणत्या काळी आणि कोणत्या संबंध-कारणाने हे उत्तम तीर्थ उत्पन्न झाले? सर्वपापहर व पुण्यदायक हे तीर्थ कसे प्रकट झाले?

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । शृणु वक्ष्येऽद्य ते राजन्कपिलातीर्थमुत्तमम् । येन ते विस्मयः सर्वः श्रुत्वा गच्छति भारत

मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजन्, ऐक; आज मी तुला उत्तम कपिला-तीर्थ सांगतो. हे भारत, हे ऐकल्यावर तुझा सर्व विस्मय शांत होऊन निवृत्त होईल.

Verse 5

पुरा कृतयुगस्यादौ ब्रह्मा लोकपितामहः । उत्पादयित्वा सकलं भूतग्रामं चतुर्विधम्

प्राचीन काळी, कृतयुगाच्या आरंभी, लोकपितामह ब्रह्म्याने सर्व भूतसमूह चार प्रकारांनी उत्पन्न केला.

Verse 6

जपहोमपरो भक्त्या क्षणं ध्यात्वा च तिष्ठति । ज्वलमानात्तु कपिला तावत्कुण्डात्समुत्थिता

तो भक्तिभावाने जप-होमात तत्पर होता; क्षणभर ध्यान करून स्थिर झाला. तेव्हाच ज्वलंत कुंडातून कपिला तात्काळ प्रकट झाली.

Verse 7

अग्निज्वालोज्ज्वलैः शृङ्गैस्त्रिनेत्रा सुपयस्विनी । अग्निपूर्णा ह्यग्निमुखा अग्निघ्राणाग्निलोचना

अग्निज्वालेसारखे उजळ शिंग असलेली, त्रिनेत्री व दुग्धसमृद्ध; अग्निपूर्ण, अग्निमुखी, अग्निनासिका व अग्निनेत्री अशी ती होती.

Verse 8

अग्निखुरा ह्यग्निपृष्ठा अग्निसर्वाङ्गसंस्थितिः । सर्वलक्षणसम्पूर्णा घण्टाललितनिःस्वना

तिचे खुर अग्निमय, पाठही अग्निमय; तिच्या सर्व अंगांत अग्नीची व्याप्ती होती. ती सर्व शुभलक्षणांनी परिपूर्ण होती आणि तिच्या घंटेचा नाद मधुर व कोमल होता.

Verse 9

दृष्ट्वा तु तां महाभागां कपिलां कुण्डमध्यगाम् । ब्रह्मा लोकगुरुस्तात प्रणम्येदमुवाच ह

कुंडाच्या मध्यभागी उभी असलेली ती महाभागा कपिला पाहून, लोकगुरु ब्रह्मदेवांनी, हे तात, प्रणाम करून हे वचन उच्चारले।

Verse 10

नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वलोकनमस्कृते । मङ्गल्ये मङ्गले देवि त्रिषु लोकेष्वनुपमे

हे पुण्यस्वरूपे कपिले, तुला नमस्कार—जिला सर्व लोक नमस्कार करतात। हे मंगल्ये, मंगळस्वरूपिणी देवि, त्रैलोक्यात तू अनुपमा आहेस।

Verse 11

त्वं लक्ष्मीस्त्वं स्मृतिर्मेधा त्वं धृतिस्त्वं वरानने । उमादेवीति विख्याता त्वं सती नात्र संशयः

हे वरानने, तू लक्ष्मी आहेस; तू स्मृती व मेधा आहेस; तू धृती आहेस। ‘उमादेवी’ म्हणून तू विख्यात आहेस; यात संशय नाही—तू सतीच आहेस।

Verse 12

वैष्णवी त्वं महादेवी ब्रह्माणी त्वं वरानने । कुमारी त्वं महाभागे भक्तिः श्रद्धा तथैव च

हे महादेवी, तू वैष्णवी आहेस; हे वरानने, तू ब्रह्माणी आहेस। हे महाभागे, तू कुमारी आहेस; तसेच तू भक्ती व श्रद्धाही आहेस।

Verse 13

कालरात्रिस्तु भूतानां कुमारी परमेश्वरी । त्वं लवस्त्वं त्रुटिश्चैव मुहूर्तं लक्षमेव च

हे परमेश्वरी कुमारी, भूतप्राण्यांसाठी तू कालरात्रि आहेस। तू लव आहेस, तू त्रुटी आहेस; तू मुहूर्त आहेस आणि काळाचे मापही तूच आहेस।

Verse 14

संवत्सरस्त्वं मासस्त्वं कालस्त्वं च क्षणस्तथा । नास्ति किंचित्त्वया हीनं त्रैलोक्ये सचराचरे

तूच संवत्सर, तूच मास; तूच काळ आणि तूच क्षणही. त्रैलोक्यात—चराचरात—तुझ्याविना काहीच नाही.

Verse 15

एवं स्तुता तु मानेन कपिला परमेष्ठिना । तमुवाच महाभागं प्रहृष्य पद्मसम्भवम्

परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांनी मानपूर्वक अशी स्तुती केल्यावर कपिला प्रसन्न झाली आणि हर्षित होऊन त्या महाभाग पद्मसम्भवाला म्हणाली.

Verse 16

प्रसन्ना तव वाक्येन देवदेव जगद्गुरो । किं करोमि प्रियं तेऽद्य ब्रूहि सर्वं पितामह

तुझ्या वचनांनी मी प्रसन्न आहे, हे देवदेव, हे जगद्गुरो. आज तुझे प्रिय काय करू? सर्व सांग, हे पितामह.

Verse 17

ब्रह्मोवाच । जगद्धिताय जनिता मया त्वं परमेश्वरि । स्वर्गान्मर्त्यं ततो याहि लोकानां हितकाम्यया

ब्रह्मा म्हणाले—हे परमेश्वरी! जगाच्या हितासाठी मी तुला उत्पन्न केले आहे. म्हणून लोकांचे कल्याण इच्छून स्वर्गातून मर्त्यलोकात जा.

Verse 18

सर्वदेवमयी त्वं तु सर्वलोकमयी तथा । विधिना ये प्रदास्यन्ति तेषां वासस्त्रिविष्टपे

तू सर्वदेवमयी आहेस आणि सर्वलोकमयीही. जे विधिपूर्वक तुला अर्पण करतील, त्यांचा वास त्रिविष्टप (स्वर्ग) मध्ये होईल.

Verse 19

एवमुक्त्वा ततो देवी ब्रह्माणं परमेश्वरी । वन्द्यमाना सुरैः सिद्धैराजगाम धरातलम्

असे बोलून परमेश्वरी देवी ब्रह्मांना संबोधून, देव व सिद्ध यांनी वंदित-स्तुत होत पृथ्वीवर अवतरल्या।

Verse 20

युधिष्ठिर उवाच । यदायातेह सा तात ब्राह्मणो वचनाच्छुभा । तदा देवाश्च लोकाश्च कथमङ्गेषु संस्थिताः

युधिष्ठिर म्हणाला—तात! ब्रह्माच्या वचनाने ती शुभा देवी येथे आली तेव्हा देव आणि लोक तिच्या अंगांमध्ये कसे स्थित झाले?

Verse 21

कथं वा संस्थितागत्य कपिला सा द्विजोत्तम । तीर्थे वा ह्यूषरे क्षेत्र एतन्मे कथय द्विज

हे द्विजोत्तम! ती कपिला येथे येऊन कशी स्थिरावली—या तीर्थात की या पवित्र क्षेत्रात? हे ब्राह्मण, मला हे सांगा।

Verse 22

मार्कण्डेय उवाच । सा तदा ब्रह्मणा चोक्ता धात्रा लोकस्य भारत । ब्रह्मलोकाद्गता पुण्यां नर्मदां लोकपावनीम्

मार्कण्डेय म्हणाले—हे भारत! तेव्हा लोकांचा धाता ब्रह्मा यांनी सांगितल्याप्रमाणे ती देवी ब्रह्मलोकातून निघून लोकपावनी पुण्य नर्मदेकडे आली।

Verse 23

तपः कृत्वा सुविपुलं नर्मदातटमाश्रिता । चचार पृथिवीं सर्वां सशैलवनकाननाम्

अतिविपुल तप करून आणि नर्मदातटाचा आश्रय घेऊन, ती पर्वत, वने व कानने यांसह सर्व पृथ्वीवर संचार करू लागली।

Verse 24

तदाप्रभृति राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं ख्यातमृषिसङ्घैर्निषेवितम्

त्या वेळेपासून, हे राजेंद्र, कपिला-तीर्थ परम उत्तम झाले—सर्व पापांचा नाश करणारे म्हणून प्रसिद्ध आणि ऋषिसंघांनी सेविलेले।

Verse 25

तत्तीर्थे विधिवत्स्नात्वा कपिलायाः प्रयच्छति । पृथ्वी तेन भवेद्दत्ता सशैलवनकानना

त्या तीर्थात विधिपूर्वक स्नान करून कपिलेस दान अर्पण करतो; त्या कृत्याने जणू पर्वत, वन व काननांसह सारी पृथ्वीच दान दिल्यासारखी होते।

Verse 26

तां तु पश्यति यो भक्त्या दीयमानां द्विजोत्तमे । तस्य वर्षशतं पापं नश्यते नात्र संशयः

परंतु, हे द्विजोत्तम, दान देताना जो तिला भक्तिभावाने पाहतो—त्याचे शंभर वर्षांचे पाप नष्ट होते; यात संशय नाही।

Verse 27

भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनः सत्यं तपस्तथा । ते तत्पृष्ठं समाश्रित्य स्थिता लोका नृपोत्तम

भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, सत्य आणि तप—हे लोक, हे नृपोत्तम, तिच्या पृष्ठाचा आधार घेऊन स्थित आहेत।

Verse 28

मुखे ह्यग्निः स्थितो देवो दन्तेषु च भुजङ्गमाः । धाता विधाता ह्योष्ठौ च जिह्वायां तु सरस्वती

तिच्या मुखात देव अग्नी स्थित आहे, आणि दातांत भुजंग (सर्प) आहेत। ओठांवर धाता-विधाता, आणि जिभेवर सरस्वती विराजमान आहे।

Verse 29

सहस्रकिरणौ देवौ चन्द्रादित्यौ सुलोचनौ । नासिकामध्यगश्चैव मारुतो नृपसत्तम

सहस्रकिरणधारी देव चंद्र व आदित्य हे तिचे सुलोचन नेत्र आहेत; आणि तिच्या नासिकेच्या मध्यभागी मारुत (वायुदेव) वास करतो, हे नृपश्रेष्ठ।

Verse 30

ललाटे तु महादेवो ह्यश्विनौ कर्णसंस्थितौ । नरनारायणौ शृङ्गे शृङ्गमध्ये पितामहः

तिच्या ललाटावर महादेव अधिष्ठित आहेत; कानांत अश्विनीकुमार स्थित आहेत। शिंगांवर नर-नारायण, आणि शिंगांच्या मध्यभागी पितामह (ब्रह्मदेव) विराजमान आहेत।

Verse 31

कम्बलोऽधिगतस्तात पाशधृग्वरुणस्तथा । यमश्च भगवान्देव आश्रित्य चोदरं श्रितः

हे तात, तेथे कंबलाने आपले स्थान घेतले आहे; तसेच पाशधारी वरुण आणि भगवान देव यमही आश्रय घेऊन तिच्या उदरात स्थित आहेत।

Verse 32

खुरेषु पन्नगाश्चैवं पुच्छाग्रे सूर्यरश्मयः । एवम्भूतां हि कपिलां सर्वदेवमयीं नृप

तिच्या खुरांवर अशा प्रकारे पन्नग (नाग) आहेत, आणि तिच्या शेपटीच्या अग्रभागी सूर्यकिरणे आहेत। अशी ही कपिला गौ—सर्वदेवमयी, हे नृप।

Verse 33

ये धारयन्ति च गृहे धन्यास्ते नात्र संशयः । प्रातरुत्थाय यस्तस्याः कुरुते तु प्रदक्षिणाम्

जे तिला आपल्या घरी ठेवतात ते धन्य आहेत—यात संशय नाही। आणि जो पहाटे उठून तिची प्रदक्षिणा करतो…

Verse 34

प्रदक्षिणा कृता तेन सशैलवनकानना । कपिलापञ्चगव्येन यः स्नापयति शङ्करम्

त्याने केलेल्या प्रदक्षिणेचे फळ पर्वत, वन व उपवनांसह संपूर्ण पृथ्वीची परिक्रमा केल्यासारखे होते. आणि जो कपिला गायीच्या पंचगव्याने शंकरास स्नान घालतो…

Verse 35

उपवासपरो यस्तु तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । स्नात्वा ह्युक्तविधानेन तर्पयेत्पितृदेवताः

हे नराधिप! जो त्या तीर्थी उपवासपरायण आहे, त्याने शास्त्रोक्त विधीने स्नान करून पितरांचे व देवतांचे तर्पण करावे.

Verse 36

तस्य ते वंशजाः सर्वे दश पूर्वे दशापरे । तृप्ता रोहन्ति वै स्वर्गे ध्यायन्तोऽस्य मनोरथान्

त्याचे सर्व वंशज—दहा पूर्वी व दहा पुढील—तृप्त होऊन निश्चयाने स्वर्गारोहण करतात, त्याच्या पुण्यसंकल्पाचे स्मरण करीत.

Verse 37

एष ते विधिरुद्दिष्टः सम्भवो नृपसत्तम । तीर्थस्य च फलं पुण्यं किमन्यत्परिपृच्छसि

हे नृपश्रेष्ठ! याची विधी उत्पत्तीसह तुला सांगितली आहे आणि तीर्थाचे पुण्यफळही वर्णिले आहे. आता आणखी काय विचारतोस?

Verse 38

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

हे धन्य, यशदायक, आयुष्यवर्धक व सर्वोत्तम—सर्व दुःखनाशक आहे. हे ऐकल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो; यात संशय नाही.

Verse 39

अध्याय

अध्याय—हे अध्यायसमाप्तीचे सूचक चिन्ह आहे.