Adhyaya 43

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र विमलेश्वरमुत्तमम् । तत्र देवशिला रम्या स्वयं देवैर्विनिर्मिता

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजेंद्र! मग तू उत्तम विमलेश्वर धामास जा. तेथे देवांनी स्वतः निर्माण केलेली रम्य ‘देवशिला’ आहे।

Verse 2

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान्पूजयेन्नृप । स्वल्पेनापि हि दानेन तस्य चान्तो न विद्यते

हे नृप! जो तेथे भक्तीने स्नान करून ब्राह्मणांचे पूजन करतो, तो अल्प दानानेही अनंत पुण्याचा अधिकारी होतो; त्याचा अंतच नाही।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । कानि दानानि विप्रेन्द्र शस्तानि धरणीतले । यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

युधिष्ठिर म्हणाला—हे विप्रेंद्र! पृथ्वीवर कोणकोणती दाने श्रेष्ठ मानली जातात, जी भक्तीने दिल्यास मनुष्य सर्व पातकांतून मुक्त होतो?

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमौक्तिकमेव च । भूमिदानं च गोदानं मोचयत्पशुभान्नरम्

श्री मार्कंडेय म्हणाले—सोनं, चांदी, तांबं, मणी व मोती, भूमिदान आणि गोदान—हे दान मनुष्याला संसारबंधनातून मुक्त करतात।

Verse 5

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्कुरुते प्राणसंक्षयम् । रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदा भूतसम्प्लवम्

त्या तीर्थस्थानी जो कोणी प्राणत्याग करतो, तो भूतसम्प्लव (प्रलय) होईपर्यंत रुद्रलोकात वास करतो।

Verse 6

ततः पुष्करिणीं गच्छेत्सर्वपापक्षयंकरीम् । तत्र स्नात्वार्चयेद्देवं तेजोराशिं दिवाकरम्

त्यानंतर सर्वपापक्षय करणाऱ्या पुष्करिणीकडे जावे; तेथे स्नान करून तेजाचा पुंज असलेल्या देव दिवाकर (सूर्य) याची पूजा करावी।

Verse 7

ऋचमेकां जपेत्साम्नः सामवेदफलं लभेत् । यजुर्वेदस्य जपनादृग्वेदस्य तथैव च

सामगानाच्या पद्धतीने एक ऋचा जपली तरी सामवेदाचे फळ मिळते; आणि यजुर्मंत्रांचा जप केल्याने तसेच ऋग्वेदाचे फळही प्राप्त होते।

Verse 8

अक्षरं वा जपेन्मन्त्रं ध्यायमानो दिवाकरम् । आदित्यहृदयं जप्त्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

दिवाकराचे ध्यान करत एक अक्षरी मंत्राचाही जप करावा; आदित्यहृदयाचा जप केल्याने तो सर्व किल्बिषांपासून (पापदोषांपासून) मुक्त होतो।

Verse 9

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा विधिना जपेद्द्विजान् । तस्य कोटिगुणं पुण्यं जायते नात्र संशयः

त्या तीर्थी जो विधिपूर्वक स्नान करून द्विजांच्या सान्निध्यात जप करतो, त्याला कोटीगुण पुण्य प्राप्त होते; यात संशय नाही।

Verse 10

अनाशकेनाग्निगत्या जले वा देहपातनात् । तस्मिंस्तीर्थे मृतो यस्तु स याति परमां गतिम्

अनशनाने, अग्निप्रवेशाने किंवा जलात देहत्यागाने—त्या तीर्थी जो मृत्यू पावतो, तो परम गतीस प्राप्त होतो।

Verse 11

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा नृपसत्तम । विहितं कर्म कुर्वाणः स गच्छेत्परमां गतिम्

हे नृपश्रेष्ठ! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र—जो विहित स्वधर्मकर्म करतो, तो परम गतीस जातो।

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच । व्याधिं सत्त्वक्षयं मोहं ज्ञात्वा वर्णा द्विजोत्तम । पापेभ्यो विप्रमुच्यन्ते केन तत्साधनं वद

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजोत्तम! विविध वर्णांचे लोक व्याधी, सत्त्वक्षय व मोह जाणल्यावर पापांतून कोणत्या उपायाने मुक्त होतात? ते साधन सांगा।

Verse 13

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तिलोदकी तिलस्नायी कामक्रोधविवर्जितः । ब्राह्मणोऽनशनैः प्राणांस्त्यजल्लभति सद्गतिम्

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—जो ब्राह्मण तिळोदकावर निर्वाह करतो, तिळाने स्नान करतो आणि काम-क्रोधरहित असतो—तो अनशनाने प्राणत्याग करून सद्गती प्राप्त करतो।

Verse 14

सङ्ग्रामे सद्गतिं तात क्षत्रियो निधने लभेत् । तदभावान्महाप्राज्ञ सेवमानो लभेदिति

हे तात, युद्धात मृत्यू आल्यावर क्षत्रियाला सद्गती प्राप्त होते. हे महाप्राज्ञ, जर ते शक्य नसेल, तर सेवा करूनही ती गती प्राप्त होऊ शकते.

Verse 15

व्याधिग्रहगृहीतो वा वृद्धो वा विकलेन्द्रियः । आत्मानं दाहयित्वाग्नौ विधिना सद्गतिं लभेत्

जो रोगाने ग्रस्त आहे, वृद्ध आहे किंवा ज्याची इंद्रिये निकामी झाली आहेत, त्याने विधीपूर्वक अग्नीत देह अर्पण करून सद्गती प्राप्त करावी.

Verse 16

वैश्योऽपि हि त्यजन्प्राणानेवं वै शुभभाग्भवेत् । जले वा शुद्धभावेन त्यक्त्वा प्राणाञ्छिवो भवेत्

वैश्यानेही अशा प्रकारे प्राणत्याग केल्यास तो शुभ फळाचा भागी होतो. किंवा शुद्ध भावाने जलसमाधी घेतल्यास तो शिवरूप होतो.

Verse 17

शूद्रोऽपि द्विजशुश्रूषुस्तोषयित्वा महेश्वरम् । विमुच्य नान्यथा पापः पतते नरके ध्रुवम्

शूद्र देखील द्विजांच्या सेवेत तत्पर राहून आणि महेश्वराला प्रसन्न करून पापमुक्त होतो. अन्यथा त्याचे पाप जात नाही आणि तो नक्कीच नरकात पडतो.

Verse 18

अथवा प्रणवाशक्तो द्विजेभ्यो गुरवे तथा । पञ्चाग्नौ शोषयेद्देहमापृच्छ्य द्विजसत्तमान्

किंवा ओंकारात (प्रणव) मग्न राहून, तसेच द्विज आणि गुरूंची भक्ती करून, श्रेष्ठ ब्राह्मणांची परवानगी घेऊन पंचाग्नीमध्ये देह झिजवावा.

Verse 19

शान्तदान्तजितक्रोधाञ्छास्त्रयुक्तान् विचक्षणान् । तेषां चैवोपदेशेन करीषाग्निं प्रसाधयेत्

शांत, दान्त, क्रोधजित, शास्त्रनिष्ठ व विवेकी अशा जनांजवळ जाऊन, त्यांच्या उपदेशाने विधिपूर्वक करीषाग्नी (गोबराची अग्नी) सिद्ध करावी।

Verse 20

एवं वर्णा यथात्वेन मूढाहङ्कारमोहिताः । पतन्ति नरके घोरे यथान्धो गिरिगह्वरे

अशा रीतीने मूढ अहंकाराने मोहित होऊन केवळ वर्णाभिमानात अडकलेले लोक, जसा अंध मनुष्य डोंगरदरीत पडतो तसे घोर नरकात पडतात।

Verse 21

ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तन्ते कामचारतः । कृमियोनिं प्रपद्यन्ते तेषां पिण्डो न च क्रिया

जे शास्त्रविधी टाकून देऊन मनमानी व कामनेप्रमाणे वागतात, ते कृमियोनीस प्राप्त होतात; त्यांच्या हेतु न पिंडदान, न अंत्येष्टीक्रिया।

Verse 22

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं त्यक्त्वा यथेच्छाचारसेविनः । अष्टाविंशतिर्वै कोट्यो नरकाणां युधिष्ठिर

हे युधिष्ठिर! जे श्रुति-स्मृत्युक्त धर्म सोडून स्वेच्छाचार करतात, ते अठ्ठावीस कोटी नरकांत पडतात।

Verse 23

प्रत्येकं वा पतन्त्येते मग्ना नरकसागरे । दुर्लभं मानुषं जन्म बहुधर्मार्जितं नृप

हे नृप! हे सर्वजण एकेक करून नरकसागरात बुडून पडतात. मानवी जन्म दुर्लभ आहे; तो अनेक धर्मार्जनानेच मिळतो।

Verse 24

तल्लब्ध्वा मदमात्सर्यं यो वै त्यजति मानवः । संनियम्य सदात्मानं ज्ञानचक्षुर्नरो हि सः

ते दुर्लभ मानवी जन्म प्राप्त करून जो मनुष्य मद व मत्सर त्यागतो, आत्म्याला सतत संयमित करून अंतःशिस्तीत वागतो—तोच ज्ञानचक्षु असलेला नर होय.

Verse 25

अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानांजनशलाकया

अज्ञानाच्या तिमिराने आंधळ्या झालेल्याचे नेत्र ज्ञानरूपी अंजनाच्या शलाकेद्वारे उघडतात; अंधार नष्ट होऊन प्रकाश प्रकटतो.

Verse 26

यस्य नोन्मीलितं चक्षुर्ज्ञेयो जात्यन्ध एव सः । एतत्ते कथितं सर्वं यत्पृष्टं नृपसत्तम

ज्याचे नेत्र अजून उन्मीलित झालेले नाहीत, तो जन्मांधच जाणावा. हे नृपश्रेष्ठा, तू जे विचारलेस ते सर्व मी सांगितले आहे.

Verse 27

तथानिष्टतराणां हि रुद्रस्य वचनं यथा । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद्विनिःसृता

तसेच रुद्राचे वचन अढळ आहे, जरी कोणी अत्यंत अनिष्ट असला तरी. नर्मदा, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, रुद्राच्या देहातूनच प्रवाहित झाली.

Verse 28

तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च । सर्वदेवाधिदेवेन ईश्वरेण महात्मना

ती (नर्मदा) स्थावर व चर—सर्व भूतांचे तारकत्व करते, कारण सर्वदेवाधिदेव महात्मा ईश्वराच्या सामर्थ्याने ती समर्थ आहे.

Verse 29

लोकानां च हितार्थाय महापुण्यावतारिता । मानसं वाचिकं पापं स्नानान्नश्यति कर्मजम्

लोकांच्या हितासाठी ती परम-पुण्यमयी अवतरली आहे। तिच्यात स्नान केल्याने कर्मजन्य मनोवाचिक पाप नष्ट होते।

Verse 30

रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता तेन पुण्यतमा हि सा । प्रातरुत्थाय यो नित्यं भूमिमाक्रम्य भक्तितः

रुद्रदेहातून प्रकट झाल्यामुळे ती निश्चयच परम पवित्र आहे. जो नित्य पहाटे उठून भक्तिभावाने भूमीवर पाऊल ठेवतो…

Verse 31

एतन्मन्त्रं जपेत्तात स्नानस्य लभते फलम् । नमः पुण्यजले देवि नमः सागरगामिनि

हे तात! जो हा मंत्र जपतो, त्याला स्नानाचे फळ मिळते. हे पुण्यजलस्वरूपिणी देवी, तुला नमस्कार; हे सागरगामिनी, तुला नमस्कार।

Verse 32

नमोऽस्तु पापनिर्मोचे नमो देवि वरानने

हे पापनिर्मोचिनी, तुला नमस्कार; हे सुंदर मुखवाली देवी, तुला नमस्कार।

Verse 33

नमोऽस्तु ते ऋषिवरसङ्घसेविते नमोऽस्तु ते त्रिनयनदेहनिःसृते । नमोऽस्तु ते सुकृतवतां सदा वरे नमोऽस्तु ते सततपवित्रपावनि

हे श्रेष्ठ ऋषिसंघाने सेविलेली, तुला नमस्कार। हे त्रिनेत्रधारी प्रभूच्या देहातून निःसृत, तुला नमस्कार। हे सुकृतवानांना सदा वर देणारी, तुला नमस्कार। हे सतत पवित्र करणारी पावनी, तुला नमस्कार।

Verse 43

। अध्याय

॥ अध्याय ॥