Adhyaya 84

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । कैलासे पृच्छते भक्त्या षण्मुखाय शिवोदितम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—येथेच मी एक प्राचीन पवित्र इतिहास सांगतो; कैलासावर भक्तीने षण्मुख (स्कंद) यांनी विचारल्यावर शिवांनी तो कथन केला।

Verse 2

ईश्वर उवाच । पूर्वं त्रेतायुगे स्कन्द हतो रामेण रावणः । चतुर्दश तदा कोट्यो निहता ब्रह्मरक्षसाम्

ईश्वर (शिव) म्हणाले—हे स्कंद, पूर्वी त्रेतायुगात रामाने रावणाचा वध केला; आणि तेव्हा चौदा कोटी ब्रह्मराक्षसही नष्ट झाले।

Verse 3

हतेषु तेषु वै तत्र रक्षणाय दिवौकसाम् । महानन्दस्तदा जातस्त्रिषु लोकेषु पुत्रक

ते तेथे मारले गेल्यावर, देवांच्या रक्षणासाठी, हे पुत्रा, तिन्ही लोकांत महान आनंद उत्पन्न झाला।

Verse 4

ततः सीतां समासाद्य समं वानरपुंगवैः । रामोऽप्ययोध्यामायातो भरतेन कृतोत्सवः । तस्मै समर्पयामास स राज्यं लक्ष्मणाग्रजः

मग सीतेला प्राप्त करून, वानरपुंगवांसह रामही अयोध्येला आला; तेथे भरताने उत्सव केला होता; आणि लक्ष्मणाचा अग्रज रामाने राज्य भरताला समर्पित केले।

Verse 5

तस्मिन्प्रशासति ततो राज्यं निहतकण्टकम् । कृतकार्योऽथ हनुमान्कैलासमगात्पुरा

तो राज्यकारभार चालू असता, राज्य कण्टकरहित (उपद्रव-शत्रुरहित) करून, कृतकार्य हनुमान पूर्वी कैलासास गेले।

Verse 6

ततो नन्दी प्रतीहारो रुद्रांशमपि तं कपिम् । न च संगमयामास रुद्रेणाघौघहारिणा

मग द्वारपाल नंदीने—तो कपि रुद्रांश असला तरी—पापौघहारी रुद्राशी त्याची भेट (दर्शन) घडवली नाही।

Verse 7

तेन पृष्टस्तदा नन्दी किं मया पातकं कृतम् । येन रुद्रवपुः पुण्यं न पश्याम्यम्बिकान्वितम्

त्यास विचारल्यावर (असे म्हटले): “नंदी, मी कोणते पातक केले की अंबिकेसह पवित्र रुद्रस्वरूपाचे दर्शन मला होत नाही?”

Verse 8

नन्द्युवाच । त्वयावतरणं चक्रे कपीन्द्रामरहेतुना । तथापि हि कृतं पापमुपभोगेन शाम्यति

नंदी म्हणाला: “हे कपींद्रा! देवकार्याकरिता तुझे अवतरण झाले. तरीही केलेले पाप भोगानेच शमते.”

Verse 9

हनुमानुवाच । किं मयाकारि तत्पापं नन्दिन्देवार्थकारिणा । राक्षसाश्च हता दुष्टा विप्रयज्ञाङ्गघातिनः

हनुमान म्हणाला: “हे नंदी! देवकार्य करणाऱ्या माझ्याकडून कोणते पाप झाले? दुष्ट राक्षस मारले गेले—जे ब्राह्मण व यज्ञाच्या अंगांचे घातक होते.”

Verse 10

ततस्तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिमुग्रतेजसम् । उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरःस्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः

तेव्हा त्या संभाषणाविषयी कुतूहल झालेला हर (शिव) दाराआडून दृष्टि टाकीत, समोर उभ्या असलेल्या आपल्या अंशाचा भागी, उग्र तेजस्वी कपीश्वरास पाहून पुन्हा म्हणाला।

Verse 11

ईश्वर उवाच । गङ्गा गया कपे रेवा यमुना च सरस्वती । सर्वपापहरा नद्यस्तासु स्नानं समाचर

ईश्वर (शिव) म्हणाले—हे कपे! गंगा, गया, रेवा, यमुना आणि सरस्वती—या नद्या सर्व पापांचा नाश करतात; त्यांत स्नान कर।

Verse 12

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । सोमनाथसमीपस्थं तत्र त्वं गच्छ वानर

नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर परम शोभन असे तीर्थ आहे, ते सोमनाथाच्या समीप आहे; हे वानरा, तू तेथे जा।

Verse 13

तत्र स्नात्वा महापापं गमिष्यति ममाज्ञया । उत्पत्य वेगाद्धनुमाञ्छ्रीरेवादक्षिणे तटे

माझ्या आज्ञेने तेथे स्नान केल्यावर महापाप निघून जाईल. मग हनुमान वेगाने उडी मारून श्रीरेवा (नर्मदा)च्या दक्षिण तटावर पोहोचला।

Verse 14

जगाम सुमहानादस्तपश्चक्रे सुदुष्करम् । तस्य वै तप्यमानस्य रक्षोवधकृतं तमः

तो प्रचंड गर्जना करीत गेला आणि अत्यंत दुष्कर तप करू लागला. त्याच्या तपामुळे राक्षसवधाने निर्माण झालेले तम (अंधार) शांत होऊ लागले।

Verse 15

विलीनं पार्थ कालेन कियतेशप्रसादतः । ततो देवैः समं देवस्तत्तीर्थमगमद्धरः

हे पार्थ! काही काळात ईशाच्या प्रसादाने तो अंधकार विलीन झाला. मग देवांसह देवाधिदेव हर त्या तीर्थास गेले.

Verse 16

कपिमालिङ्गयामास वरं तस्मै प्रदत्तवान् । अद्यप्रभृति ते तीर्थं भविष्यति न संशयः

भगवानांनी कपिला आलिंगन देऊन त्यास वर दिला—“आजपासून हे तीर्थ तुझेच होईल; यात संशय नाही.”

Verse 17

कपितीर्थं ततो जातं तस्थौ तत्र स्वयं हरः । हनूमन्तेश्वरो नाम्ना सर्वहत्याहरस्तदा

त्यापासून ‘कपितीर्थ’ उत्पन्न झाले आणि तेथे स्वयं हर स्थिर झाले. ‘हनूमन्तेश्वर’ या नावाने तेव्हा ते सर्वहत्यापापहर ठरले.

Verse 18

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या लिङ्गं प्रपूजयेत् । सर्वपापानि नश्यन्ति हरस्य वचनं यथा

जो त्या तीर्थात स्नान करून भक्तीने शिवलिंगाची पूजा करतो, त्याची सर्व पापे नष्ट होतात—हे हराचे वचन आहे.

Verse 19

तत्रास्थीनि विलीयन्ते पिण्डदानेऽक्षया गतिः । यत्किंचिद्दीयते तत्र तद्धि कोटिगुणं भवेत्

तेथे अस्थीही विलीन होतात; आणि पिंडदानाने पितरांना अक्षय गती मिळते. तेथे जे काही दान दिले जाते ते कोटिगुण फलदायी ठरते.

Verse 20

हनुमानप्ययोध्यायां रामं द्रष्टुमथागमत् । चकार कुशलप्रश्नं स्वस्वरूपं न्यवेदयत्

हनुमानही अयोध्येत श्रीरामांचे दर्शन घेण्यासाठी आला. त्याने कुशल-मंगल विचारले आणि नंतर आपले स्वरूप व खरे तत्त्व प्रकट केले.

Verse 21

श्रीराम उवाच । कुर्वतो देवकार्यं ते मम कार्यं च कुर्वतः । ततोऽहमपि पापीयांस्तपस्तप्स्याम्यसंशयम्

श्रीराम म्हणाले— “तू देवकार्य आणि माझे कार्यही करीत होतास; त्यामुळे मी जणू अधिक पापभारयुक्त झालो. म्हणून मी निःसंशय तप करीन.”

Verse 22

तत्रैव दक्षिणे कूले रेवायाः पापहारिणि । चतुर्विंशतिवर्षाणि तपस्तेपेऽथ राघवः

त्याच ठिकाणी, पापहारिणी रेवा नदीच्या दक्षिण तीरावर, राघवाने चोवीस वर्षे तपश्चर्या केली.

Verse 23

ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थः श्रीरेवास्नानमाचरन् । तस्य शुश्रूषणं चक्रे लक्ष्मणोऽपि तदाज्ञया

ज्योतिष्मती पुरीत निवास करून त्यांनी श्रीरेवेत नित्य शुभ स्नानविधी आचरला. त्यांच्या आज्ञेने लक्ष्मणही त्यांची सेवा करीत राहिला.

Verse 24

स्थापयामासतुर्लिङ्गे तौ तदा रामलक्ष्मणौ । प्रभावात्सत्यतपसो रेवातीरे महामती । निष्पापतां तदा वीरौ जग्मतू रामलक्ष्मणौ

तेव्हा राम-लक्ष्मणांनी तेथे शिवलिंगांची स्थापना केली. हे महामते, रेवा तीरावर सत्य तपश्चर्येच्या प्रभावाने ते दोन्ही वीर निष्पाप झाले.

Verse 25

ततस्तदा देवपुरोगमो हरो गतो हि वै पुण्यमुनीश्वरैः सह । आगत्य तीर्थं च वरं ददौ तदा निजां कलां तत्र विमुच्य तीर्थे

तेव्हा देवांच्या अग्रभागी असलेले हर (शिव) पुण्य मुनिश्रेष्ठांसह तेथे आले। येऊन त्यांनी वर दिला आणि त्या स्थळास परम तीर्थ म्हणून प्रतिष्ठित केले; तसेच आपल्या दिव्य कलांचा अंश त्या तीर्थात अर्पण केला।

Verse 26

मुनिभिः सर्वतीर्थानां क्षिप्तं कुम्भोदकं भुवि । एकस्थं लिङ्गनामाथ कलाकुम्भस्तथाभवत्

मुनींनी सर्व तीर्थांहून आणलेले कुम्भातील जल भूमीवर ओतले. त्या एकाच स्थानी ‘कलाकुम्भ’ नावाचे लिंग प्रकट झाले.

Verse 27

कुम्भेश्वर इति ख्यातस्तदा देवगणार्चितः । रामोऽपि पूजयामास तल्लिङ्गं देवसेविवतम्

तेव्हा ते लिंग ‘कुम्भेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले आणि देवगणांनी त्याची पूजा केली. देवांनी नित्य सेविलेले ते लिंग रामानेही भक्तिभावाने पूजिले.

Verse 28

ततो वरं ददौ देवो रामकीर्त्यभिवृद्धये । चतुर्विंशतिमे वर्षे रामो निष्पापतां गतः

मग देवाने रामाच्या कीर्तीवृद्धीसाठी वर दिला. चोवीसाव्या वर्षी राम निष्पाप अवस्थेस प्राप्त झाला.

Verse 29

यदा कन्यागतः पङ्गुर्गुरुणा सहितो भवेत् । तदेव देवयात्रेयमिति देवा जगुर्मुदा

जेव्हा पङ्गु (बृहस्पती) कन्या राशीत येईल आणि गुरूसह असेल, तेव्हाच ही देवयात्रेची वेळ—असे देवांनी आनंदाने गाणे गायिले.

Verse 30

यथा गोदावरीतीर्थे सर्वतीर्थफलं भवेत् । तथात्र रेवास्नानेन लिङ्गानां दर्शनैर्न्ःणाम्

जसे गोदावरी-तीर्थी सर्व तीर्थांचे फळ मिळते, तसेच येथे रेवा (नर्मदा) स्नानाने व लिंगदर्शनाने लोकांना तेच पुण्यफळ प्राप्त होते।

Verse 31

करिष्यन्त्यत्र ये श्राद्धं पित्ःणां नर्मदातटे । कुम्भेश्वरसमीपस्थास्तत्फलं शृणु षण्मुख

जे येथे नर्मदा-तटी कुम्भेश्वराच्या समीप राहून पितरांचे श्राद्ध करतील, हे षण्मुखा, त्यांचे फळ ऐक।

Verse 32

यावन्तो रोमकूपाः स्युः शरीरे सर्वदेहिनाम् । तावद्वर्षप्रमाणेन पित्ःणामक्षया गतिः

सर्व देहधाऱ्यांच्या शरीरात जितके रोमकूप असतात, तितक्या वर्षांच्या प्रमाणात पितरांना अक्षय गती (अविनाशी लाभ) प्राप्त होतो।

Verse 33

पृथिव्यां देवताः सर्वाः सर्वतीर्थानि यानि तु । लभन्ते तत्फलं मर्त्या लिङ्गत्रयविलोकनात्

पृथ्वीवरील सर्व देवता आणि सर्व तीर्थे—त्यांचे सर्व फळ मर्त्यांना केवळ त्रिलिंगदर्शनाने मिळते।

Verse 34

अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् । सरोगो मुच्यते रोगान्नात्र कार्या विचारणा

येथे अपुत्राला पुत्र मिळतो, निर्धनाला धन प्राप्त होते, आणि रोग्याची रोगांतून मुक्तता होते—यात शंका करण्याचे कारण नाही।

Verse 35

सिंहराशिं गते जीवे यत्स्याद्गोदावरीफलम् । तद्द्वादशगुणं स्कन्द कुम्भेश्वरसमीपतः

गुरु सिंह राशीत गेल्यावर गोदावरीत जे पुण्यफळ मिळते—हे स्कंद! तेच कुम्भेश्वराच्या सान्निध्यात बारा पटींनी वाढते।

Verse 36

ये जानन्ति न पश्यन्ति कुम्भशम्भुमुमापतिम् । नर्मदादक्षिणे कूले तेषां जन्म निरर्थकम्

जे उमेचे पती कुम्भशम्भू यांना जाणूनही नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर त्यांचे दर्शन घेत नाहीत, त्यांचा जन्म व्यर्थ ठरतो।

Verse 37

यथा गोदावरीयात्रा कर्तव्या मुनिशासनात् । चतुर्विंशतिमे वर्षे तथेयं देवभाषितम्

जशी मुनींच्या आज्ञेने गोदावरी-यात्रा करावी, तशीच देववाणीने सांगितलेली ही विधी चोवीसाव्या वर्षी करावी।

Verse 38

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावद्वै दिवि तारकः । तावत्तदक्षयं दानं रेवाकुम्भेश्वरान्तिके

जोपर्यंत चंद्र आणि सूर्य आहेत, आणि जोपर्यंत आकाशात तारे आहेत, तोपर्यंत रेवाकुम्भेश्वराच्या सान्निध्यात दिलेले दान अक्षय ठरते।

Verse 39

महादानानि देयानि तत्र लौकैर्विचक्षणैः । गोदानमत्र शंसन्ति सौवर्णं राजतं तथा

तेथे विवेकी लोकांनी महादाने द्यावीत। त्या स्थानी विशेषतः गोदानाची प्रशंसा केली आहे; तसेच सुवर्ण व रजत दानही।

Verse 40

यस्याः स्मरणमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । स्नानेन किं पुनः स्कन्द ब्रह्महत्यां व्यपोहति

जिच्या (पवित्र रेवा-देवीच्या) केवळ स्मरणाने पापसंचय नष्ट होतो, हे स्कंदा, तर तिच्या जलात स्नान केल्याने ब्रह्महत्येचे पापही निःसंशय दूर होते।

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्याद्युधिष्ठिर । एकोत्तरं कुलशतमुद्धरेच्छिवशासनात्

हे युधिष्ठिर! जो त्या तीर्थात स्नान करून श्राद्ध करतो, तो शिवाच्या आज्ञेनुसार आपल्या कुलातील एकशे एक पिढ्यांचा उद्धार करतो।

Verse 42

यानि कानि च तीर्थानि चासमुद्रसरांसि च । शिवलिङ्गार्चनस्येह कलां नार्हन्ति षोडशीम्

कितीही तीर्थे असोत आणि कितीही सरोवरे व जल (समुद्रापर्यंत) असो, येथे शिवलिंगार्चनेने मिळणाऱ्या पुण्याच्या सोळाव्या अंशालाही ती समकक्ष नाहीत।

Verse 43

एवं देवा वरं दत्त्वा हरीश्वरपुरोगमाः । स्वस्थानमगमन् पूर्वं मुक्त्वा तन्नाम चोत्तमम्

अशा रीतीने हरीश्वराच्या नेतृत्वाखालील देवांनी वर देऊन, त्या तीर्थाचे उत्तम नाव प्रथम कीर्तन करून, मग आपल्या स्वस्थानास प्रस्थान केले।

Verse 44

तीर्थस्यास्य वरं दत्त्वा स रामो लक्ष्मणाग्रजः । अयोध्यां प्रविवेशासौ निष्पापो नर्मदाजलात्

या तीर्थाला वर देऊन, लक्ष्मणाचा अग्रज श्रीराम नर्मदाजलाच्या प्रभावाने निष्पाप होऊन अयोध्येत प्रवेश केला।

Verse 45

सौवर्णीं च ततः कृत्वा सीतां यज्ञं चकार सः । अनुमन्त्र्य मुनींल्लोकान्देवताश्च निजं कुलम्

त्यानंतर त्याने सुवर्णमयी सीता घडवून यज्ञ केला आणि विधिपूर्वक मुनी, लोकजन, देवता तसेच आपल्या कुलजनांना आमंत्रित केले।

Verse 46

पुरा त्रेतायुगे जातं तत्तीर्थं स्कन्दनामकम् । नियमेन ततो लोकैः कर्तव्यं लिङ्गदर्शनम्

प्राचीन त्रेतायुगात ‘स्कंद’ नावाचे ते तीर्थ उत्पन्न झाले. म्हणून लोकांनी नियमपालन करून तेथे लिंगदर्शन करावे।

Verse 47

तावत्पापानि देहेषु महापातकजान्यपि । यावन्न प्रेक्षते जन्तुस्तत्तीर्थं देवसेवितम्

देहधारी जीवांत महापातकजन्य पापेही तोपर्यंत राहतात, जोपर्यंत तो देवांनी सेविलेल्या त्या तीर्थाचे दर्शन घेत नाही।

Verse 48

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थं ये द्रक्ष्यन्ति हरं परम्

ते धन्य, ते महात्मे; त्यांचा जन्म सफल आहे—जे ज्योतिष्मतीपुरीत स्थित परम हराचे दर्शन घेतील।

Verse 49

तस्मान्मोहं परित्यज्य जनैर्गन्तव्यमादरात् । तीर्थाशेषफलावाप्त्यै तीर्थं कुम्भेश्वराह्वयम्

म्हणून मोह सोडून लोकांनी आदराने ‘कुंभेश्वर’ नावाच्या तीर्थास जावे, जेणेकरून सर्व तीर्थांचे संपूर्ण फळ प्राप्त होईल।

Verse 50

मार्कण्डेय उवाच । श्रुत्वेति शम्भुवचसा स षडाननोऽथ नत्वा पितुः पदयुगाम्बुजमादरेण । सम्प्राप्य दक्षिणतटं गिरिशस्रवन्त्याः कीशाग्र्यरामकलशाख्यशिवान् ददर्श

मार्कण्डेय म्हणाले—शंभूचे वचन ऐकून षडाननाने आदराने पित्याच्या कमलचरणांना नमस्कार केला. मग गिरिशस्रवन्ती नावाच्या नदीच्या दक्षिण तीरावर जाऊन कीशाग्र्य, राम व कलश नामक शिवांचे दर्शन घेतले।

Verse 84

। अध्याय

अध्याय—हे अध्यायचिन्ह आहे।