Adhyaya 28
मार्कंडेय सांगतात की नर्मदेच्या तीरावर उमा सहित रुद्र विराजमान आहेत; तेथे नारद बाण व त्याच्या राजवाड्याचे वैभव याविषयी वृत्त सांगतो. मग शिव त्रिपुर-विजयाचा संकल्प करून देवता, वेद, छंद आणि तत्त्वे रथाच्या अवयवांत नियोजित करीत विश्वरथ व दिव्य आयुध-व्यवस्था निर्माण करतात. तीनही पुरे एकत्र येताच ते बाण सोडतात आणि त्रिपुर दग्ध होऊन नष्ट होते. दाहाची भीषणता, अपशकुन व त्रिपुरातील सामाजिक गोंधळ यांचे वर्णन येते. बाण आपला अधर्म व विनाशाचे कारण ओळखून शिवशरण जातो आणि दीर्घ स्तोत्राने शिवाला सर्वव्यापी, देवता व भूततत्त्वांचा आधार म्हणून स्तवतो. शिवाचा क्रोध शांत होतो; ते बाणाला अभय व पद देतात आणि दाहाग्नीचा काही अंश थांबवतात. यानंतर दग्ध त्रिपुराचे जळते खंड श्रीशैल व अमरकंटक या पवित्र स्थळांशी जोडले जातात; ‘ज्वालेश्वर’ नामाची कारणमीमांसा व तीर्थमहात्म्य प्रतिष्ठित होते. मार्कंडेय अमरकंटकातील नियत ‘पातन’ साधनेचे विधान—कृच्छ्र, जप, होम, पूजा—सांगतात आणि रेवा (नर्मदा)च्या दक्षिण तीरावरील जवळची तीर्थे मोजून नियमपालन, पितृतर्पण व दोषक्षय यावर भर देतात.
Shlokas
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । एतस्मिन्नन्तरे रुद्रो नर्मदातटमास्थितः । क्रीडते ह्युमया सार्द्धं नारदस्तत्र चागतः
मार्कण्डेय म्हणाले—याच वेळी रुद्र नर्मदातटी स्थित होऊन उमेसह क्रीडा करीत होते; तेथेच नारदही आले।
Verse 2
प्रणम्य देवदेवेशमुमया सह शङ्करम् । व्यज्ञापयत्तदा देवं यद्वृत्तं त्रिपुरे तदा
उमेसह देवदेवेश शंकरांना प्रणाम करून, त्रिपुरात जे घडले ते त्याने देवास निवेदिले।
Verse 3
गतोऽहं स्वामिनिर्देशाद्यत्र तद्बाणमन्दिरम् । दृष्टा बाणं यथान्यायं गतो ह्यन्तःपुरं महत्
स्वामीच्या आज्ञेने मी जिथे बाणाचे मंदिर/प्रासाद होते तिथे गेलो; यथान्याय बाणास भेटून मग त्याच्या विशाल अंतःपुरात प्रवेश केला।
Verse 4
तत्र भार्यासहस्राणि दृष्ट्वा बाणस्य धीमतः । यथायोग्यं यथाकाममागतः क्षोभ्य तत्पुरम्
तेथे धीमान बाणाच्या सहस्र पत्नी पाहून तो यथायोग्य व यथाकाम पुढे गेला आणि त्या नगरास क्षोभित केले।
Verse 5
नारदस्य वचः श्रुत्वा साधु साध्विति पूजयन् । चिन्तयामास देवेशो भ्रमणं त्रिपुरस्य हि
नारदाचे वचन ऐकून ‘साधु साधु’ असे म्हणत पूजन करून देवेशाने त्रिपुराच्या भ्रमणाचा विचार केला।
Verse 6
करमुक्तं यथा चक्रं विष्णुना प्रभविष्णुना । महावेगं महायामं रक्षितं तेजसा मम
जसे प्रभविष्णु विष्णूंनी हातातून सोडलेले चक्र महावेगाने व दूरवर जाणाऱ्या सामर्थ्याने धावते, तसे ते माझ्या तेजाने धारण व रक्षित राहते।
Verse 7
स च मे भक्तिनिरतो बाणो लोके च विश्रुतः । भारती च मया दत्ता ब्राह्मणानां विशेषतः
आणि तो बाण माझ्या भक्तीत रत असून लोकी प्रसिद्ध आहे. मी त्याला वाणीशक्ती (भारती)ही दिली आहे, विशेषतः ब्राह्मणांच्या बाबतीत।
Verse 8
एवं स सुचिरं कालं देवदेवो महेश्वरः । चिन्तयित्वा सुनिर्वाणं कार्यं प्रति जनेश्वरः
अशा रीतीने देवदेव महेश्वर, जनेश्वर, दीर्घ काळ विचार करून कार्याविषयी स्पष्ट व दृढ निश्चयास पोहोचला।
Verse 9
ततोऽसौ मन्दरं ध्यात्वा चापे कृत्वा गुणे महीम् । विष्णुं सनातनं देवं बाणे ध्यात्वा त्रिलोचनः
तेव्हा त्रिलोचन (शिव) यांनी मंदराला धनुष्य मानून ध्यान केले आणि पृथ्वीला प्रत्यंचा केली; तसेच सनातन देव विष्णूचे ध्यान करून त्यांना बाणरूपाने कल्पिले।
Verse 10
फले हुताशनं देवं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् । सुपर्णं पुङ्खयोर्मध्ये जवे वायुं प्रकल्प्य च
ज्वलंत व सर्वतोमुख देव हुताशन (अग्नी) यांना बाणाच्या फळावर नेमले; पिसांच्या मध्ये सुपर्ण (गरुड) ठेवला आणि वेगासाठी वायूची योजना केली।
Verse 11
रथं महीमयं कृत्वा धुरि तावश्विनावुभौ । अक्षे सुरेश्वरं देवमग्रकील्यां धनाधिपम्
पृथ्वीमय रथ करून त्यांनी धुरीवर दोन्ही अश्विनीकुमारांना बसविले; अक्षावर देवेश्वर इंद्राला आणि अग्रकीलावर धनाधिप कुबेराला स्थापिले।
Verse 12
यमं तु दक्षिणे पार्श्वे वामे कालं सुदारुणम् । आदित्यचन्द्रौ चक्रे तु गन्धर्वानारकादिषु
दक्षिण बाजूस यमाला आणि डाव्या बाजूस अतिभयंकर काळाला ठेवले; सूर्य व चंद्र यांना चाके केले आणि गंधर्व, नाग इत्यादी गणांना त्यांच्या त्यांच्या स्थानांवर नेमले।
Verse 13
यन्तारं च सुरज्येष्ठं वेदान्कृत्वा हयोत्तमान् । खलीनादिषु चाङ्गानि रश्मींश्छन्दांसि चाकरोत्
देवांतील ज्येष्ठाला त्यांनी सारथी नेमले; वेदांना उत्तम अश्व केले; लगाम इत्यादी भागांत अंगे (पवित्र व्यवस्था) रचली आणि रश्मी छंदांच्या रूपाने केली।
Verse 14
कृत्वा प्रतोदमोंकारं मुखग्राह्यं महेश्वरः । धातारं चाग्रतः कृत्वा विधातारं च पृष्ठतः
महेश्वरांनी प्रतोदाला प्रणव ‘ॐ’मय, अग्रभागी धरण्यायोग्य केले; आणि धात्याला पुढे व विधात्याला मागे स्थापिले।
Verse 15
मारुतात्सर्वतो दिग्भ्य ऊर्ध्वयन्त्रे तथैव च । महोरगपिशाचांश्च सिद्धविद्याधरांस्तथा
वाऱ्यांतून, सर्व दिशांतून, तसेच ऊर्ध्व-यंत्रावरही त्यांनी महोरग व पिशाच, तसेच सिद्ध व विद्याधर यांना नेमले।
Verse 16
गणांश्च भूतसङ्घांश्च सर्वे सर्वाङ्गसंधिषु । युगमध्ये स्थितो मेरुर्युगस्याधो महागिरिः
रथाच्या अंगांच्या प्रत्येक सांध्यास्थानी त्यांनी गण व भूतसंग्रहांना स्थापिले. जुवाच्या मध्यभागी मेरू, आणि जुवाखाली महागिरी होता.
Verse 17
सर्पा यन्त्रस्थिता घोराः शम्ये वरुणनैरृतौ । गायत्री चैव सावित्री स्थिते ते रश्मिबन्धने
यंत्रात भयंकर सर्प स्थित होते; शम्येवर वरुण व नैऋत नेमले होते; आणि रश्मिबंधनरूपाने तेथे गायत्री व सावित्री स्थित होत्या.
Verse 18
सत्यं रथध्वजे शौचं दमं रक्षां समन्ततः । रथं देवमयं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः
रथध्वजावर त्यांनी सत्य स्थापिले; आणि शौच व दम यांना सर्व बाजूंनी रक्षणरूप केले. अशा रीतीने देवमय रथ करून देवदेव महेश्वर (प्रवृत्त झाले).
Verse 19
संनद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । बद्धा परिकरं गाढं जटाजूटं नियम्य च
तो पूर्ण सन्नद्ध, कवचधारी व खड्गधारी होता; गोधा-चर्माचे अँगुलित्र धारण करून त्याने घट्ट परिकर आवळला आणि जटाजूट बांधून घेतला।
Verse 20
सज्जं कृत्वा धनुर्दिव्यं योजयित्वा रथोत्तमम् । रथमध्ये स्थितो देवः शुशुभे च युधिष्ठिर
दिव्य धनुष्य सज्ज करून आणि उत्तम रथ जोडून, देव रथाच्या मध्यभागी उभा राहून शोभून दिसला—हे युधिष्ठिर।
Verse 21
धनुषः शब्दनादेनाकम्पयच्च जगत्त्रयम् । स्थानं कृत्वा तु वैशाखं निभृतं संस्थितो हरः
धनुष्याच्या गडगडाटी नादाने हराने त्रिलोकी कंपविली। मग वैशाखमासी आपले स्थान घेऊन तो गहन निस्तब्धतेत स्थिर उभा राहिला।
Verse 22
निरीक्ष्य सुचिरं कालं कोपसंरक्तलोचनः । ध्यात्वा तं परमं मन्त्रमात्मानं च निरुध्य सः
दीर्घ काळ निरीक्षण केल्याने क्रोधाने त्याचे नेत्र रक्तिम झाले. त्या परम मंत्राचे ध्यान करून आणि स्वतःला संयमित करून तो (शिव) एकाग्र झाला।
Verse 23
मुमोच सहसा बाणं पुरस्य वधकाङ्क्षया । यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षस्थितानि तु
पुराच्या वधाची इच्छा धरून त्याने सहसा बाण सोडला—ज्या वेळी ती तिन्ही (पुरे) आकाशात स्थित होऊन एकत्र आली होती।
Verse 24
ततः कालनिमेषार्धं दृष्ट्वैक्यं त्रिपुरस्य च । त्रिपर्वणा त्रिशल्येन ततस्तान्यवसादयत्
त्यानंतर अर्ध्या निमेषात त्रिपुराचे त्रिविध रूप एकरूप झालेले पाहून, त्रिपर्व व त्रिशल्ययुक्त बाणाने त्यांना भेदून पाडले आणि त्यांचा संपूर्ण नाश केला।
Verse 25
ततो लोका भयत्रस्तास्त्रिपुरे भरतोत्तम । सर्वासुरविनाशाय कालरूपा भयावहाः
त्यानंतर, हे भरतश्रेष्ठा, त्रिपुराच्या प्रसंगी लोक भयाने थरथर कापू लागले; काळरूप, अत्यंत भयावह अशी अपशकुने प्रकट झाली, जी सर्व असुरांच्या विनाशाची सूचक होती।
Verse 26
अट्टहासान् प्रमुञ्चन्ति कष्टरूपा नरास्तदा । निमेषोन्मेषणं चैव कुर्वन्ति लिपिकर्मसु
त्या वेळी कठोर रूपधारी मनुष्य कर्कश अट्टहास करू लागले; आणि लेखनकर्मात ते वारंवार निमेष-उन्मेषाच्या विचित्र हालचाली करू लागले, जणू भयाने ग्रासलेले।
Verse 27
निष्पन्दनयना मर्त्याश्चित्रेष्वालिखिता इव । देवायतनगा देवा रटन्ति प्रहसन्ति च । स्वप्ने पश्यन्ति चात्मानं रक्ताम्बरविभूषितम्
मर्त्य लोक पापणी न हलविता चित्रात रेखाटलेल्या आकृतींसारखे स्थिर झाले. देवालयातील देवही आक्रोश करीत व विचित्र हसत होते; आणि स्वप्नात लोक स्वतःला रक्तवस्त्रांनी विभूषित पाहत होते।
Verse 28
रक्तमाल्योत्तमाङ्गाश्च पतन्तः कार्दमे ह्रदे । पश्यन्ति नाम चात्मानं सतैलाभ्यङ्गमस्तकम्
ते आपल्या मस्तकाला रक्तमालांनी भूषित पाहून, तेच मस्तक चिखलट ह्रदात पडताना पाहत; आणि तेलयुक्त अभ्यंगाने माखलेले डोकेही पाहत—हे सर्व अशुभ दर्शन होते।
Verse 29
पश्यन्ति यानमारूढं रासभैश्च नृपोत्तम । संवर्तको महावायुर्युगान्तप्रतिमो महान्
हे नृपोत्तम! त्यांनी स्वतःला गाढवांनी ओढलेल्या वाहनावर आरूढ झालेले पाहिले; आणि युगान्तवाऱ्यासारखा महान् ‘संवर्तक’ महावायू उठला।
Verse 30
गृहानुन्मूलयामास वृक्षजातीननेकशः । भूमिकम्पाः सनिर्घाता उल्कापाताः सहस्रशः
त्याने घरे उन्मूलित केली आणि अनेक प्रकारची वृक्षजातही मुळासकट उपटून टाकली. गर्जनेसह भूमिकंप झाले आणि सहस्रों उल्का कोसळल्या।
Verse 31
रुधिरं वर्षते देवो मिश्रितं कर्करैर्बहु । अग्निकुण्डेषु विप्राणां हुतः सम्यग्घुताशनः
देवाने अनेक कणखर दगडी कणांनी मिश्रित अशी रक्तवृष्टी केली. आणि विप्रांच्या अग्निकुंडांत सम्यक् आहूत हुताशनास विधिपूर्वक आहुती अर्पण झाली व तो प्रज्वलित झाला।
Verse 32
ज्वलते धूमसंयुक्तो विस्फुलिङ्गकणैः सह । कुंजरा विमदा जातास्तुरगाः सत्त्ववर्जिताः
तो धुरकट धुराने भरून, ठिणग्यांच्या कणांसह प्रज्वलित झाला. हत्ती मदरहित झाले आणि घोडे बल-तेज-उत्साहवर्जित झाले।
Verse 33
अवादितानि वाद्यन्ते वादित्राणि सहस्रशः । ध्वजा ह्यकम्पिताः पेतुश्छत्राणि विविधानि च
जे वाद्य वाजविले नव्हते तेही सहस्रोंनी आपोआप निनादू लागले. आणि न हललेले ध्वजही कोसळले; तसेच विविध छत्रेही जमिनीवर पडली।
Verse 34
ज्वलति पादपास्तत्र पर्णानि च सभं ततः । सर्वं तद्व्याकुलीभूतं हाहाकारसमन्वितम्
तेथे वृक्ष आणि पानेसुद्धा जळू लागली; मग तो सारा प्रदेश व्याकुळ झाला आणि ‘हाय! हाय!’ अशा आक्रोशाने भरून गेला।
Verse 35
उद्यानानि विचित्राणि प्रबभञ्ज प्रभञ्जनः । तेन संप्रेरिताः सर्वे ज्वलन्ति विशिखाः शिखाः
प्रचंड प्रभंजन वाऱ्याने विचित्र उद्याने उद्ध्वस्त केली; त्याच्या वेगाने प्रेरित होऊन सर्वत्र ज्वाळांच्या जिभा उंचावून भडकल्या।
Verse 36
वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो गृहाणि च समन्ततः । दिग्विभागैश्च सर्वैश्च प्रवृत्तो हव्यवाहनः
सभोवती वृक्ष, झुडपे, लता-वल्ली आणि घरेही आगीच्या विळख्यात आली; सर्व दिशांतून हव्यवाहन अग्नी पसरू लागला।
Verse 37
सर्वं किंशुकपर्णाभं प्रज्वलच्चैव दृश्यते । गृहाद्गृहं तदा गन्तुं नैव धूमेन शक्यते
सर्वत्र किंशुकाच्या पानांसारखा लालसर ज्वाळांचा प्रकाश दिसत होता; तेव्हा धुरामुळे घरातून घरात जाणेही अशक्य झाले।
Verse 38
हरकोपाग्निनिर्दग्धाः क्रन्दन्ते त्रिपुरे जनाः । प्रदीप्तं सर्वतो दिक्षु दह्यते त्रिपुरं परम्
हराच्या कोपाग्नीने भाजून निघाल्याने त्रिपुरातील लोक आक्रोश करू लागले; सर्व दिशांनी पेटलेले महान त्रिपुर नगर जळून खाक होत होते।
Verse 39
पतन्ति शिखराग्राणि विशीर्णानि सहस्रशः । पावको धूमसंपृक्तो दह्यमानः समन्ततः
तुटून गेलेली शिखरांची टोकं हजारोंनी कोसळू लागली. धुरात मिसळलेला पावक सर्वत्र भडकून उठला आणि चारही बाजूंनी दहन करू लागला.
Verse 40
नृत्यन्वै व्याप्तदिग्देशः कान्तारेष्वभिधावति । देवागारेषु सर्वेषु गृहेष्वट्टालकेषु च
नाचत असल्याप्रमाणे तो पावक सर्व दिशांमध्ये पसरला. तो अरण्यात धावला आणि सर्व देवालयांत, घरांत व अट्टालिकांतही शिरला.
Verse 41
प्रवृत्तो हुतभुक्तत्र पुरे कालप्रचोदितः । ददाह लोकान्सर्वत्र हरकोपप्रकोपितः
त्या नगरीत काळाच्या प्रेरणेने हुतभुक् (अग्नी) प्रकट झाला. हराच्या क्रोधाने प्रचंड होऊन त्याने सर्वत्र लोकांना दग्ध केले.
Verse 42
दहते त्रैपुरं लोकं बालवृद्धसमन्वितम् । सपुरं सगृहद्वारं सवाहनवनं नृप
हे नृपा! बाल-वृद्धांसह त्रैपुरलोक जळत होता—संपूर्ण नगर, घरांची दारे, वाहने आणि उपवन-वनांसह.
Verse 43
केचिद्भोजनसक्ताश्च पानासक्तास्तथापरे । अपरा नृत्यगीतेषु संसक्ता वारयोषितः
काही जण भोजनात आसक्त होते, काही मद्यपानात; आणि काही वारयोषिता नृत्य-गीतांत पूर्णपणे गुंतल्या होत्या.
Verse 44
अन्योन्यं च परिष्वज्य हुताशनशिखार्दिताः । दह्यमाना नृपश्रेष्ठ सर्वे गच्छन्त्यचेतनाः
ते परस्परांना आलिंगन देऊन हुताशनाच्या ज्वाळांनी पीडित झाले; जळत-जळत, हे नृपश्रेष्ठा, सर्वजण अचेत व भ्रमित होऊन इकडे-तिकडे फिरू लागले।
Verse 45
अथान्ये दानवास्तत्र दह्यन्तेऽग्निविमोहिताः । न शक्ताश्चान्यतो गन्तुं धूमेनाकुलिताननाः । हंसकारण्डवाकीर्णा नलिन्यो हेमपङ्कजाः
मग तेथे इतर दानवही अग्नीने मोहित होऊन दग्ध होऊ लागले. धुराने त्यांची तोंडे व्याकुळ झाली; म्हणून ते अन्यत्र जाऊ शकले नाहीत. हंस व कारण्डवांनी भरलेल्या नलिन्यांत सुवर्णकमळे फुलली होती.
Verse 46
दह्यन्ते विविधास्तत्र वाप्यः कूपाश्च भारत । दृश्यन्तेऽनलदग्धानि पुरोद्यानानि दीर्घिकाः । अम्लानैः पङ्कजैश्छन्ना विस्तीर्णावसुयोजनाः
हे भारत, तेथे विविध वाप्या व कूप जळत होते. अग्नीने दग्ध झालेले राजोद्यान व दीर्घ जलाशय दिसत होते—अम्लान कमळांनी आच्छादित, अनेक योजनांपर्यंत पसरलेले।
Verse 47
गिरिकूटनिभास्तत्र प्रासादा रत्नशोभिताः । दृश्यन्तेऽनलसंदग्धा विशीर्णा धरणीतले
तेथे पर्वतशिखरांसारखे, रत्नांनी शोभित प्रासाद दिसत होते—अग्नीने दग्ध होऊन ते धरणीतलावर कोसळून भग्न झाले होते।
Verse 48
नरस्त्रीबालवृद्धेषु दह्यमानेषु सर्वतः । निर्दयं ज्वलते वह्निर्हाहाकारो महानभूत् । काचिच्च सुखसंसुप्ताप्रमत्तान्या नृपोत्तम
जेव्हा सर्वत्र नर-स्त्री, बालक व वृद्ध जळत होते, तेव्हा वह्नी निर्दयपणे धगधगला आणि ‘हाय-हाय’ असा महान आक्रोश उठला. तरीही कोणी सुखाने झोपलेला, तर कोणी प्रमादात—हे नृपोत्तमा।
Verse 49
क्रीडित्वा च सुविस्तीर्णशयनस्था वराङ्गना । काचित्सुप्ता विशालाक्षी हारावलिविभूषिता । धूमेनाकुलिता दीना न्यपतद्धव्यवाहने
क्रीडा झाल्यावर एक कुलवधू विस्तीर्ण शय्येवर निजली होती; हारांच्या माळांनी विभूषित विशालनेत्री एक स्त्री झोपली होती. धुराने व्याकुळ होऊन ती दीन झाली आणि दाहक अग्नीत कोसळली.
Verse 50
काचित्तस्मिन्पुरे दीप्ते पुत्रस्नेहानुलालसा । पुत्रमालिङ्गते गाढं दह्यते त्रिपुरेऽग्निना
त्या ज्वलंत नगरीत एक माता पुत्रस्नेहाने व्याकुळ होऊन पुत्राला घट्ट मिठी मारीत होती; आणि त्रिपुराच्या अग्नीत ती जळून गेली.
Verse 51
काचित्कनकवर्णाभा इन्द्रनीलविभूषिता । भर्तारं पतितं दृष्ट्वा पतिता तस्य चोपरि
एक स्त्री, सुवर्णकांतीची व इंद्रनीलमण्यांनी अलंकृत, पतीला पडलेला पाहून क्षणात त्याच्यावरच कोसळली.
Verse 52
काचिदादित्यवर्णाभा प्रसुप्ता तु प्रियोपरि । अग्निज्वालाहता गाढं कंठमालिङ्गते नृप
हे नृपा! सूर्यकांतीची एक अन्य स्त्री प्रियाच्या अंगावर झोपलेली होती; अग्निज्वाळांनी आघात झाल्यावरही ती त्याचा कंठ घट्ट मिठीत धरून राहिली.
Verse 53
मेधवर्णा परा नारी चलत्कनकमेखला । श्वेतवस्त्रोत्तरीया तु पपात धरणीतले
एक श्रेष्ठ नारी, गौरवर्णाची, हलणाऱ्या सुवर्णमेखलेसह, श्वेत वस्त्रे व उत्तरीय परिधान करून, भूमीवर कोसळली.
Verse 54
काचित्कुन्देन्दुवर्णाभा नीलरत्नविभूषिता । शिरसा प्राञ्जलिर्भूत्वा विज्ञापयति पावकम्
एक स्त्री कुंदफुल व चंद्रासारखी शुभ्र, नीलरत्नांनी विभूषित; शिर नमवून हात जोडून पावकास विनवू लागली।
Verse 55
कस्याश्चिज्ज्वलते वस्त्रं केशाः कस्याश्च भारत । ज्वलज्ज्वलनसङ्काशैर्हेमभाण्डैस्त्रसंहित च
हे भारत! कुणाचे वस्त्र जळत होते, कुणाचे केस; आणि काही जणी अग्नीप्रमाणे धगधगणाऱ्या सुवर्णभांड्यांनीही फार त्रस्त झाल्या।
Verse 56
काचित्प्रभूतदुःखार्ता विललाप वराङ्गना । भस्मीभूतं पतिं दृष्ट्वा क्रन्दन्ती कुररी यथा
एक श्रेष्ठ स्त्री प्रचंड दुःखाने व्याकुळ होऊन विलाप करू लागली; पती भस्म झालेला पाहून ती कुररी पक्ष्यासारखी करुण रडू लागली।
Verse 57
आलिङ्ग्य गाढं सहसा पतिता तस्य मूर्धनि । काचिच्च बहुदुःखार्ता व्यलपत्स्त्री स्ववेश्मनि
त्याला घट्ट आलिंगन देऊन ती सहसा त्याच्या मस्तकावर कोसळली; आणि दुसरी स्त्री अतिदुःखाने व्याकुळ होऊन आपल्या घरात विलाप करू लागली।
Verse 58
भस्मसाच्च कृतं दृष्ट्वा क्रन्दते कुररी यथा । मातरं पितरं काचिद्दृष्ट्वा विगतचेतनम्
भस्म झालेला कुणीतरी पाहून ती कुररीसारखी आक्रोश करू लागली; आणि दुसरी जणी आई-वडील बेशुद्ध पडलेले पाहून शुद्ध हरपून बसली।
Verse 59
वेपते पतिता भूमौ खेदिता वडवा यथा । इतश्चेतश्च काचिच्च दह्यमाना वराङ्गना
एकी भूमीवर पडून थरथरत होती, जणू थकलेली घोडी. दुसरी श्रेष्ठ स्त्री जळत जळत घाबरून इकडे-तिकडे धावत होती.
Verse 60
नापश्यद्बालमुत्सङ्गे विपरीतमुखी स्थिता । कुम्भिलस्य गृहं दग्धं पतितं धरणीतले
ती उलट्या दिशेने तोंड करून उभी होती; म्हणून मांडीतील बालक तिला दिसला नाही. कुम्भिलाचे घर आगीत जळून जमिनीवर कोसळले.
Verse 61
कूष्माण्डस्य च धूम्रस्य कुहकस्य बकस्य च । विरूपनयनस्यापि विरूपाक्षस्य चैव हि
कूष्माण्ड व धूम्र, कुहक व बक यांच्या घरांतही; तसेच विरूपनयन व विरूपाक्ष यांच्या गृहांतही (अग्नी) प्रज्वलित झाला.
Verse 62
शुम्भो डिम्भश्च रौद्रश्च प्रह्लादश्चासुरोत्तमः । दण्डपाणिर्विपाणिश्च सिंहवक्त्रस्तथानघ
शुम्भ व डिम्भ, रौद्र, तसेच असुरोत्तम प्रह्लाद; दण्डपाणि व विपाणि; आणि सिंहवक्त्र—हे निष्पाप! यांच्या घरांतही (अग्नी) भडकला.
Verse 63
दुन्दुभश्चैव संह्रादो डिण्डिर्मुण्डिस्तथैव च । बाणभ्राता च बाणश्च क्रव्यादव्याघ्रवक्त्रकौ
आणि दुन्दुभ व संह्राद, डिण्डि व मुण्डि; बाणाचा भाऊ व स्वतः बाण; तसेच क्रव्याद व व्याघ्रवक्त्र—यांच्या घरांतही (अग्नी) पेटला.
Verse 64
एवमन्येऽपि ये केचिद्दानवा बलदर्पिताः । तेषां गृहे तथा वह्निर्ज्वलते निर्दयो नृप । दह्यमानाः स्त्रियस्तात विलपन्ति गृहे गृहे
हे राजा, त्याचप्रमाणे शक्तीच्या गर्वाने उन्मत्त झालेल्या इतर दानवांच्या घरातही ती निर्दय आग भडकली. हे तात, जळणाऱ्या स्त्रिया घरोघरी विलाप करू लागल्या.
Verse 65
करुणाक्षरवादिन्यो निराधारा गताः शिवम् । यदि वैरं सुरारेश्च पुरुषोपरिपावक
करुण शब्द बोलणाऱ्या आणि आधार नसलेल्या त्या स्त्रिया शिवाच्या आश्रयाला गेल्या. त्या म्हणाल्या, 'हे अग्नी, जर तुझे वैर देवांच्या शत्रूंशी आहे...'
Verse 66
स्त्रियः किमपराध्यन्ति गृहपञ्जरकोकिलाः । अनिर्दयो नृशंसस्त्वं कस्ते कोपः स्त्रियं प्रति
घररुपी पिंजऱ्यातील कोकिळेप्रमाणे असलेल्या या स्त्रियांनी काय अपराध केला आहे? तू निर्दयी आणि क्रूर आहेस; स्त्रियांवर तुझा हा राग कशासाठी?
Verse 67
किं त्वया न श्रुतं लोके अवध्याः सर्वथा स्त्रियः । किं तु तुभ्यं गुणो ह्यस्ति दहने पवनेरितः
स्त्रिया सर्वथा अवध्य (मारण्यास अयोग्य) आहेत, हे तू जगात ऐकले नाहीस का? पण हे अग्नी, वाऱ्याने प्रेरित होऊन जाळणे हाच तुझा गुण आहे.
Verse 68
न कारुण्यं त्वया किंचिद्दाक्षिण्यं च स्त्रियं प्रति । दयां म्लेच्छा हि कुर्वन्ति वचनं वीक्ष्य योषिताम्
तुझ्या ठायी स्त्रियांबद्दल ना थोडीशी करुणा आहे, ना सौजन्य. स्त्रियांचे बोलणे ऐकून म्लेच्छ (क्रूर लोक) सुद्धा दया दाखवतात.
Verse 69
म्लेच्छानामपि च म्लेच्छो दुर्निवार्यो ह्यचेतनः । एवं विलपमानानां स्त्रीणां तत्रैव भारत
म्लेच्छांमध्येही एखादा असा ‘म्लेच्छ’ असतो—जो अचेतन व आवरणे कठीण असते। अशा रीतीने तिथेच स्त्रिया विलाप करीत होत्या, हे भारत।
Verse 70
ज्वालाकलापबहुलः प्रज्वलत्येव पावकः । एवं दृष्ट्वा ततो बाणो दह्यमान उवाच ह
ज्वालांच्या कलापांनी भरलेला पावक प्रचंड धगधगू लागला। हे पाहून मग बाण, जळत असतानाच, बोलला।
Verse 71
अवज्ञाय विनष्टोऽहं पापात्मा हरमञ्जसा । मया पापेन मूर्खेण ये लोका नाशिता ध्रुवम्
हराचा अवमान करून मी, पापात्मा, क्षणातच नष्ट झालो. माझ्याच पापामुळे मी मूर्खाने त्या लोकांचा निश्चयच विनाश केला।
Verse 72
गोब्राह्मणा हता नित्यमिह लोके परत्र च । नाशितान्यन्नपानानि मठारामाश्रमास्तथा
गायी व ब्राह्मण यांना सतत इहलोकी व परलोकीही पीडा दिली गेली. अन्नपानाचे साठे नष्ट झाले, तसेच मठ, उद्याने व आश्रमही।
Verse 73
ऋषीणामाश्रमाश्चैव देवारामा गणालयाः । तेन पापेन मे ध्वंसस्तपसश्च बलस्य च
ऋषींचे आश्रम, देवांचे उद्यान आणि गणांचे निवासही उद्ध्वस्त झाले. त्या पापामुळेच माझे तप आणि माझे बळही नष्ट झाले.
Verse 74
किं धनेन करिष्यामि राज्येणान्तःपुरेण च
धनाने मी काय करणार? राज्याने आणि राजवाड्याच्या अंतःपुराने तरी काय उपयोग?
Verse 75
वरं शङ्करपादौ च शरणं यामि मूढधीः । न माता न पिता चैव न बन्धुर्नापरो जनः
माझी बुद्धी जरी मोहग्रस्त असली तरी श्रेष्ठ हेच की मी शंकरांच्या चरणी शरण जाईन; कारण ना माता, ना पिता, ना बंधू, ना अन्य कोणीही (खरा) रक्षक आहे।
Verse 76
मुक्त्वा चैव महेशानं परमार्तिहरं परम् । आत्मना च कृतं पापमात्मनैव तु भुज्यते
परम आर्तिहर महेशानाला सोडणे सर्वथा अयोग्य आहे; स्वतः केलेले पाप स्वतःलाच भोगावे लागते।
Verse 77
अहं पुनः समस्तैश्च दह्यामि सह साधुभिः । एवमुक्त्वा शिवं लिङ्गं कृत्वा तन्मस्तकोपरि
‘आणि मीही सर्वांसह, साधुजनांसह, जळून जाईन.’ असे बोलून त्याने शिवलिंग घडवून ते आपल्या मस्तकावर ठेवले।
Verse 78
निर्जगाम गृहाच्छीघ्रं पावकेनावगुण्ठितः । स खिन्नः स्विन्नगात्रस्तु प्रस्खलंस्तु मुहुर्मुहुः
तो अग्नीने वेढलेला, त्वरेने घराबाहेर निघून गेला; खिन्न, घामाने भिजलेला देह घेऊन तो वारंवार ठेचकाळत राहिला।
Verse 79
हरं गद्गदया वाचा स्तुवन्वै शरणं ययौ । त्वत्कोपानलनिर्दग्धो यदि वध्योऽस्मि शङ्कर
गद्गद वाणीने हराची स्तुती करून तो शरण गेला— “हे शंकर, तुझ्या क्रोधाग्नीने दग्ध होऊन मी वध्य असेन, तर तसेच होवो।”
Verse 80
त्वत्प्रसादान्महादेव मा मे लिङ्गं प्रणश्यतु । अर्चितं मे सुरश्रेष्ठ ध्यातं भक्त्या मया विभो
हे महादेव, तुझ्या प्रसादाने माझे लिंग न नष्ट होवो। हे सुरश्रेष्ठ, हे विभो—मी याचे भक्तीने अर्चन व ध्यान केले आहे।
Verse 81
प्राणादिष्टतमं देव तस्माद्रक्षितुमर्हसि । यदि तेऽहमनुग्राह्यो वध्यो वा सुरसत्तम
हे देव, तू मला प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आहेस; म्हणून माझे रक्षण करणे तुला शोभते। हे सुरसत्तम, अनुग्रह असो वा वध—सर्व काही तुझ्याच इच्छेने।
Verse 82
प्रतिजन्म महादेव त्वद्भक्तिरचलास्तु मे । पशुकीटपतङ्गेषु तिर्यग्योनिगतेषु च । स्वकर्मणा महादेव त्वद्भक्तिरचलास्तु मे
हे महादेव, प्रत्येक जन्मी तुझी भक्ती माझी अचल राहो। पशु, कीट, पतंगांत, तसेच कोणत्याही तिर्यक् योनीतही—स्वकर्मबळाने, हे महादेव, माझी भक्ती दृढ राहो।
Verse 83
एवमुक्त्वा महाभागो बाणो भक्तिमतां वरः । स्तोत्रेण देवदेवेशं छन्दयामास भारत
असे बोलून महाभाग बाण—भक्तिमंतांमध्ये श्रेष्ठ—हे भारत, स्तोत्राने देवदेवेशाला प्रसन्न व संतुष्ट करू लागला।
Verse 84
बाण उवाच । शिव शङ्कर सर्वहराय नमो भवभीतभयार्तिहराय नमः । कुसुमायुधदेहविनाशंकर प्रमदाप्रियकामक देव नमः
बाण म्हणाला— शिव शंकर, सर्वसंहारक तुला नमस्कार; भवभयाने भयभीत जनांचे भय व आर्तता हरिणाऱ्या तुला नमः। कुसुमायुध कामदेवाचा देह नाश करणाऱ्या, प्रमदा (पार्वती)च्या प्रियाच्या इच्छा पूर्ण करणाऱ्या देवा, तुला नमः।
Verse 85
जय पार्वतीश परमार्थसार जय विरचितभीमभुजङ्गहार । जय निर्मलभस्मविलिप्तगात्र जय मन्त्रमूल जगदेकपात्र
जय पार्वतीश, परमार्थाचा सार! जय भीम भुजंगहार धारण करणाऱ्या! जय निर्मळ भस्माने लिप्त गात्रांनो! जय मंत्रमूल, जगताचा एकमेव आधार-भांडार!
Verse 86
जय विषधरकपिलजटाकलाप जय भैरवविघृतपिनाकचाप । जय विषमनयनपरिमुक्तसङ्ग जय शङ्कर धृतगाङ्गतरङ्ग
जय सर्पांनी शोभित कपिल जटाकलाप धारण करणाऱ्या! जय भैरवरूपात पिनाक धनुष्य धारण करणाऱ्या! जय विषम-नयन (त्रिनेत्र) असूनही संगमुक्त! जय शंकर, गंगेच्या तरंगांना धारण करणाऱ्या!
Verse 87
जय भीमरूप खट्वाङ्गहस्त शशिशेखर जय जगतां प्रशस्त । जय सुखरेश सुरलोकसार जय सर्वसकलनिर्दग्धसार
जय भीमरूप, खट्वांगहस्त! जय शशिशेखर, जगताने प्रशंसित! जय सुखरेश, सुरलोकाचा सार! जय सर्वत्र असार-अशुद्धतेला दग्ध करणाऱ्या सारस्वरूपा!
Verse 88
जय कीर्तनीय जगतां पवित्र जय वृषाङ्क बहुविधचरित्र । जय विरचितनरकङ्कालमाल अघासुरदेहकङ्कालकाल
जय कीर्तनीय, जगत पावन करणाऱ्या! जय वृषांक, बहुविध दिव्य चरित्रधारक! जय नरककंकालांची माळ धारण करणाऱ्या! हे काळा, अघासुरसदृश पापी देहाच्या कंकालालाही ग्रासणाऱ्या, जय हो!
Verse 89
जय नीलकंठ वरवृषभगमन जय सकललोकदुरितानुशमन । जय सिद्धसुरासुरविनतचरण जय रुद्र रौद्रभवजलधितरण
जय नीलकंठा, श्रेष्ठ वृषभावर आरूढ; जय, जो सर्व लोकांचे पाप-दुःख शमवितो. जय, ज्यांच्या चरणांशी सिद्ध, देव व असुर नतमस्तक; जय रुद्रा, जो भयानक भवसागरातून पार नेतो.
Verse 90
जय गिरिश सुरेश्वरमाननीय जय सूक्ष्मरूप संचितनीय । जय दग्धत्रिपुर विश्वसत्त्व जय सकलशास्त्रपरमार्थतत्त्व
जय गिरिशा, देवेश्वरांनाही मान्य; जय, सूक्ष्मरूप, अंतःकरणी संचित होऊन अनुभूतीस योग्य. जय त्रिपुरदाहका, विश्वसत्त्वस्वरूप; जय, सर्व शास्त्रांच्या परमार्थतत्त्वा.
Verse 91
जय दुरवबोध संसारतार कलिकलुषमहार्णवघोरतार । जय सुरासुरदेवगणेश नमो हयवानरसिंहगजेन्द्रमुख
जय, दुर्वबोध असूनही संसारतारक; जय, कलियुगाच्या कलुष-महासागराचा घोर तारक. जय, देव-असुरगणांचा अधिपती; नमो, ज्यांचे मुख हय, वानर, सिंह व गजेन्द्ररूपे प्रकटते.
Verse 92
अतिह्रस्वस्थूलसुदीर्घतम उपलब्धिर्न शक्यते ते ह्यमरैः । प्रणतोऽस्मि निरञ्जन ते चरणौ जय साम्ब सुलोचनकान्तिहर
अतिसूक्ष्म, स्थूल, अतिदीर्घ-विस्तीर्ण वा परमातीत—अशा तुझी पूर्ण उपलब्धी अमरांनाही होत नाही. हे निरंजन, तुझ्या चरणांशी मी प्रणत आहे. जय साम्बा, सुलोचना, सर्व कान्तीही हरून टाकणाऱ्या.
Verse 93
अप्राप्य त्वां किमत्यन्तमुच्छ्रयी न विनाशयेत् । अतिप्रमाथि च तदा तपो महत्सुदारुणम्
तुला न मिळविता कोणतीही अतिउच्च उन्नती अशी आहे का जी नाश पावणार नाही? म्हणून तेव्हा महान, अत्यंत कठोर व प्रमाथी तप करावे, जे मलिनता चूर्ण करते.
Verse 94
न पुत्रबान्धवा दारा न समस्तः सुहृज्जनः । सङ्कटेऽभ्युपगच्छन्ति व्रजन्तमेकगामिनम्
ना पुत्र, ना बांधव, ना पत्नी, ना सर्व मित्रजन संकटसमयी साथ देतात; मनुष्य जेव्हा मृत्यूच्या एकाकी मार्गाने निघतो, तेव्हा तो एकटाच जातो।
Verse 95
यदेव कर्म कैवल्यं कृतं तेन शुभाशुभम् । तदेव सार्थवत्तस्य भवत्यग्रे तु गच्छतः
मनुष्याने जे काही कर्म केले—शुभ वा अशुभ—तेच पुढे परलोकमार्गी जाताना त्याचे खरे, सार्थक धन ठरते।
Verse 96
निर्धनस्यैव चरतो न भयं विद्यते क्वचित् । धनीभयैर्न मुच्येत धनं तस्मात्त्यजाम्यहम्
निर्धन होऊन वावरणाऱ्यास कुठेही भय नसते; पण धनवान धनजन्य भयांतून कधीच मुक्त होत नाही. म्हणून मी धनाचा त्याग करतो।
Verse 97
लुब्धाः पापानि कुर्वन्ति शुद्धांशा नैव मानवाः । श्रुत्वा धर्मस्य सर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्य तत्
लोभीच पाप करतात; माणसे खरे तर शुद्धभागी नसतात. धर्माचे सर्वस्व ऐकून, ऐकून मनन करूनही, लोभामुळे ते अधःपात पावतात।
Verse 98
त्वं विष्णुस्त्वं जगन्नाथो ब्रह्मरूपः सनातनः । इन्द्रस्त्वं देवदेवेश सुरनाथ नमोऽस्तु ते
आप विष्णू आहात, आपण जगन्नाथ आहात, आपण ब्रह्मरूप सनातन आहात. आपणच इंद्र आहात. हे देवदेवेश, हे सुरनाथ, आपल्याला नमस्कार असो।
Verse 99
त्वं क्षितिर्वरुणश्चैव पवनस्त्वं हुताशनः । त्वं दीक्षा यजमानश्च आकाशं सोम एव च
तूच पृथ्वी आहेस, तूच वरुण आहेस, तूच पवन आहेस आणि तूच अग्नी आहेस। तूच दीक्षा आहेस, तूच यजमान आहेस; तूच आकाश आहेस आणि तूच सोमही आहेस।
Verse 100
त्वं सूर्यस्त्वं तु वित्तेशो यमस्त्वं गुरुरेव च । त्वया व्याप्तं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं भास्वता यथा
तूच सूर्य आहेस, तूच धनाधिपती आहेस, तूच यम आहेस आणि तूच गुरुही आहेस। तुझ्याने सर्व जग व्यापले आहे—जसे तेजस्वी प्रकाश त्रैलोक्य भरून टाकतो।
Verse 101
एतद्बाणकृतं स्तोत्रं श्रुत्वा देवो महेश्वरः । क्रोधं मुक्त्वा प्रसन्नात्मा तदा वचनमब्रवीत्
बाणाने रचलेले हे स्तोत्र ऐकून देव महेश्वरांनी क्रोध सोडला। प्रसन्न व शांतचित्त होऊन तेव्हा त्यांनी वचन उच्चारले।
Verse 102
ईश्वर उवाच । न भेतव्यं न भेतव्यमद्यप्रभृति दानव । सौवर्णे भवने तिष्ठ मम पार्श्वेऽथवा पुनः
ईश्वर म्हणाले—भिऊ नकोस, भिऊ नकोस, हे दानवा! आजपासून तू निर्भय हो. सुवर्णमय भवनात राहा, किंवा माझ्याच पार्श्वाशी रहा.
Verse 103
पुत्रपौत्रप्रपौत्रैश्च बान्धवैः सह भार्यया । अद्यप्रभृति वत्स त्वमवध्यः सर्वशत्रुषु
पुत्र, पौत्र, प्रपौत्र, बंधुजन आणि पत्नी यांसह—वत्सा! आजपासून तू सर्व शत्रूंमध्ये अवध्य, अजेय राहशील.
Verse 104
मार्कण्डेय उवाच । भूयस्तस्य वरो दत्तो देवदेवेन भारत । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले पूजितः ससुरासुरैः
मार्कण्डेय म्हणाले—हे भारत! देवाधिदेवाने त्याला पुन्हा एक वर दिला; स्वर्गात, मर्त्यलोकी व पाताळात तो देव-असुरांसह सर्वांकडून पूजिला जाऊ लागला.
Verse 105
अक्षयश्चाव्ययश्चैव वस त्वं वै यथासुखम् । ततो निवारयामास रुद्रः सप्तशिखं तदा
“तू अक्षय व अव्यय हो; जसे सुख होईल तसे निवास कर.” त्यानंतर त्या वेळी रुद्राने सप्तशिखाला आवरले.
Verse 106
तृतीयं रक्षितं तस्य पुरं देवेन शम्भुना । ज्वालामालाकुलं चान्यत्पतितं धरणीतले
त्याचे तिसरे नगर देव शंभूने रक्षित केले; परंतु ज्वालामालांनी भरलेला दुसरा भाग धरणीवर कोसळला.
Verse 107
अर्धेन प्रस्थितादूर्ध्वं तस्य ज्वाला दिवं गताः । हाहाकारो महांस्तत्र ऋषिसङ्घैरुदीरितः
त्याचा अर्धा भाग वर उचलला गेला आणि त्याच्या ज्वाला आकाशापर्यंत गेल्या; तेथे ऋषिसंघांनी “हाहा!” असा महान आक्रोश केला.
Verse 108
दैवतैश्च महाभागैः सिद्धविद्याधरादिभिः । एकं तु पतितं तत्र श्रीशैले खण्डमुत्तरम्
आणि महाभाग देवांनी—सिद्ध, विद्याधर इत्यादींसह—तेथे श्रीशैलावर उत्तर दिशेचा एक खंड पडताना पाहिला.
Verse 109
द्वितीयं पतितं राजञ्छैले ह्यमरकण्टके । प्रज्वलत्पतितं तत्र तेन ज्वालेश्वरं स्मृतम्
हे राजन्, दुसरा खंड अमरकंटक नावाच्या पर्वतावर पडला. तो तेथे ज्वलंत अवस्थेत पडल्यामुळे त्या स्थळास ‘ज्वालेश्वर’ असे स्मरणात आले.
Verse 110
दग्धे तु त्रिपुरे राजन्पतिते खण्ड उत्तमे । रुद्रो देवः स्थितस्तत्र ज्वालामालानिवारकः
हे राजन्, त्रिपुर दग्ध झाल्यावर आणि उत्तम खंड पडल्यावर, तेथे देव रुद्र स्थिर झाले—ज्वालामालांचा निवारण करणारे.
Verse 111
हाहाकारपराणां तु ऋषीणां रक्षणाय च । स्वयं मूर्तिर्महेशानुमावृषभसंयुतः
हाहाकार करणाऱ्या ऋषींच्या रक्षणासाठी स्वयं महेश साक्षात् प्रकट झाले—उमेसह आणि वृषभ (नंदी) आरूढ होऊन.
Verse 112
मनसापि स्मरेद्यस्तु भक्त्या ह्यमरकण्टकम् । चान्द्रायणाधिकं पुण्यं स लभेन्नात्र संशयः
जो भक्तीने मनातही अमरकंटकाचे स्मरण करतो, तो चांद्रायण-व्रतापेक्षाही अधिक पुण्य मिळवतो—यात संशय नाही.
Verse 113
अतिपुण्यो गिरिश्रेष्ठो यस्माद्भरतसत्तम । अस्मान्नित्यं भवेद्राजन्सर्वपापक्षयंकरः
हे भरतश्रेष्ठ, हा पर्वत अतिशय पुण्यदायक व पर्वतश्रेष्ठ आहे; हे राजन्, यामुळे आमच्यासारख्या जनांचे सर्व पाप नित्य क्षय पावते.
Verse 114
नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः । नानागुल्मलताकीर्णो नानावल्लीभिरावृतः
तो नानाविध वृक्ष व लतांनी परिपूर्ण, अनेक पुष्पांनी शोभित होता; विविध झुडपे व वेलींनी दाटलेला, असंख्य वल्लींनी आच्छादित होता।
Verse 115
सिंहव्याघ्रसमाकीर्णो मृगयूथैरलंकृतः । श्वापदानां च घोषेण नित्यं प्रमुदितोऽभवत्
तो सिंह व वाघांनी भरलेला, मृगयूथांनी अलंकृत होता; आणि वन्य पशूंच्या घोषाने तो नित्य आनंदित होत असे।
Verse 116
ब्रह्मेन्द्रविष्णुप्रमुखैर्ह्यमरैश्च सहस्रशः । सेव्यते देवदेवेशः शङ्करस्तत्र पर्वते
त्या पर्वतावर देवदेवेश शंकराची ब्रह्मा, इंद्र, विष्णु आदींच्या नेतृत्वाखाली हजारो अमर देव सेवा-पूजा करतात।
Verse 117
पतनं कुरुते योऽस्मिन्पर्वतेऽमरकण्टके । क्रीडते क्रमशो राजन्भुवनानि चतुर्दश
हे राजन्! जो या अमरकण्टक पर्वतावर स्वतःला झोकून देतो, तो क्रमशः चौदा भुवनांत क्रीडा करीत फिरतो।
Verse 118
ऐन्द्रं वाह्नं च कौबेरं वायव्यं याम्यमेव च । नैरृत्यं वारुणं चैव सौम्यं सौरं तथैव च
इंद्रलोक, अग्निलोक, कुबेरलोक, वायुलोक आणि यमलोक; तसेच नैऋतलोक, वरुणलोक, सोमलोक आणि सूर्यलोकही।
Verse 119
ब्राह्मं च पदमक्लिष्टं वैष्णवं तदनन्तरम् । उमारुद्रं महाभाग ऐश्वरं तदनन्तरम्
त्यानंतर निर्मळ ब्राह्म-पद, आणि त्यानंतर वैष्णव-पद। मग, हे महाभाग, उमा-रुद्राचे पद, आणि त्यानंतर ऐश्वर-पद आहे।
Verse 120
परं सदाशिवं शान्तं सूक्ष्मं ज्योतिरतीन्द्रियम् । तस्मिन्याति लयं धीरो विधिना नात्र संशयः
या सर्वांपलीकडे सदाशिव—शांत, सूक्ष्म, इंद्रियांपलीकडील ज्योतीस्वरूप। धीर पुरुष विधीनुसार त्यातच लीन होतो; यात संशय नाही।
Verse 121
युधिष्ठिर उवाच । कोऽप्यत्र विधिरुद्दिष्टः पतने ऋषिसत्तम । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व संशयोऽस्ति महामुने
युधिष्ठिर म्हणाला—हे ऋषिश्रेष्ठ, येथे पतनाविषयी काही विधी सांगितला आहे काय? हे महामुने, हे सर्व मला सविस्तर सांगा; माझ्या मनात संशय उत्पन्न झाला आहे।
Verse 122
श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृणुष्व कथयिष्यामि तं विधिं पाण्डुनन्दन । यत्कृत्वा प्रथमं कर्म निपतेत्तदनन्तरम्
श्री मार्कंडेय म्हणाले—हे पांडुनंदना, ऐक; मी तो विधी सांगतो. प्रथम जे प्रारंभिक कर्म करावे ते करून, त्यानंतर पतन करावे.
Verse 123
कृत्वा कृच्छ्रत्रयं पूर्वं जप्त्वा लक्षं दशैव तु । शाकयावकभुक्चैव शुचिस्त्रिषवणो नृप
हे नृपा, प्रथम तीन कृच्छ्र-व्रत करून आणि दहा लक्ष जप करून; शाक व यवक (जवाची पेज) यावर निर्वाह करीत, शुद्ध राहून, त्रिकाल संध्या पाळावी.
Verse 124
त्रिकालमर्चयेदीशं देवदेवं त्रिलोचनम् । दशांशेन तु राजेन्द्र होमं तत्रैव कारयेत्
तो त्रिकाळ देवदेव त्रिलोचन ईशाचे पूजन करील. आणि हे राजेंद्र, जपाचा दशांश घेऊन तेथेच होम करवावा.
Verse 125
लक्षवारं जपेद्देवं गन्धमाल्यैश्च पूजयेत् । रात्रौ स्वप्ने तदा पश्येद्विमानस्थं ततः क्षिपेत्
तो देवाचा लक्षवार जप करील आणि सुगंध व माळांनी पूजन करील. मग रात्री स्वप्नात त्याला विमानस्थ पाहील; त्यानंतर तो स्वतःला खाली झोकून देईल (पतन करील).
Verse 126
अनेनैव विधानेन आत्मानं यस्तु निक्षिपेत् । स्वर्गलोकमनुप्राप्य क्रीडते त्रिदशैः सह
जो याच विधीनुसार स्वतःचे शरीर निक्षेप करतो, तो स्वर्गलोक प्राप्त करून देवांसह क्रीडा करतो.
Verse 127
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथैव च । मुक्त्वा मनोरमान्भोगांस्तदा गच्छेन्महीतलम्
तो तीस हजार वर्षे आणि तसेच तीस कोटी काळ मनोहर भोग भोगून, मग पृथ्वीवर परत येतो.
Verse 128
पृथिवीमेकच्छत्रेण भुनक्ति लोकपूजितः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्
तो एकच्छत्र पृथ्वीचे राज्य भोगतो, लोकांकडून पूजित होतो; व्याधी व शोकमुक्त होऊन शंभर शरद् (शंभर वर्षे) जगतो.
Verse 129
ज्वालेश्वरं तु तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र ज्वाला नदी पार्थ प्रस्रुता शिवनिर्मिता
ते तीर्थ ‘ज्वालेश्वर’ म्हणून त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे। हे पार्था, तेथे शिवनिर्मित ‘ज्वाला’ नावाची नदी प्रवाहित होते।
Verse 130
निर्वाप्य तद्बाणपुरं रेवया सह संगता । तत्र स्नात्वा महाराज विधिना मन्त्रसंयुतः
ते बाणपुर शांत करून रेवेसह संगमास प्राप्त होते (ज्वाला नदी). हे महाराज, तेथे विधिपूर्वक मंत्रांसह स्नान करून—
Verse 131
तिलसंमिश्रतोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः । पिण्डदानेन च पित्ःन् पैण्डरीकफलं लभेत्
तिळमिश्रित जलाने पितृदेवतांचे तर्पण केल्यास पितर तृप्त होतात; आणि पिंडदानाने ‘पैण्डरीक’ नावाचे पुण्यफळ प्राप्त होते।
Verse 132
अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति
हे नराधिप, जो त्या तीर्थी उपवास करतो तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन रुद्रलोकास जातो।
Verse 133
अमराणां शतैश्चैव सेवितो ह्यमरेश्वरः । तथैव ऋषिसङ्घैश्च तेन पुण्यतमो महान्
अमरेश्वराची सेवा-आराधना शेकडो देव तसेच ऋषिसंघ करतात; म्हणून तो (स्थळ व प्रभू) अत्यंत पुण्यतम व महान आहे।
Verse 134
समन्ताद्योजनं तीर्थं पुण्यं ह्यमरकण्टकम् । रुद्रकोटिसमोपेतं तेन तत्पुण्यमुत्तमम्
अमरकंटक हे सर्व दिशांनी एक योजनपर्यंत पसरलेले परम पुण्य तीर्थ आहे। ते रुद्रांच्या कोटींनी युक्त असल्याने त्याचे पुण्य सर्वोत्तम आहे।
Verse 135
तस्य पर्वतराजस्य यः करोति प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी नात्र संशयः
जो त्या पर्वतराजाची प्रदक्षिणा करतो, त्याने जणू संपूर्ण पृथ्वीचीच प्रदक्षिणा केली असे होते—यात संशय नाही.
Verse 136
वाचिकं मानसं चैव कायिकं त्रिविधं च यत् । नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
शंकर म्हणाले—वाणी, मन आणि देह यांद्वारे होणारे त्रिविध सर्व पाप नष्ट होते.
Verse 137
अमरेश्वरपार्श्वे च तीर्थं शक्रेश्वरं नृप । तपस्तप्त्वा पुरा तत्र शक्रेण स्थापितं किल
हे नृप! अमरेश्वराच्या जवळ ‘शक्रेश्वर’ नावाचे तीर्थ आहे. असे म्हणतात की पूर्वी तेथे तप करून शक्र (इंद्र) यांनी त्याची स्थापना केली.
Verse 138
कुशावर्तं नाम तीर्थं ब्रह्मणा च कृतं शुभम् । ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं हंसतीर्थं तथा परम्
ब्रह्म्याने निर्मिलेले ‘कुशावर्त’ नावाचे शुभ तीर्थ आहे, जे ‘ब्रह्मकुंड’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तसेच ‘हंसतीर्थ’ हेही परम श्रेष्ठ आहे.
Verse 139
अम्बरीषस्य तीर्थं च महाकालेश्वरं तथा । कावेर्याः पूर्वभागे च तीर्थं वै मातृकेश्वरम्
तेथे अंबरीषाचे तीर्थ आहे आणि तसेच महाकालेश्वरही; तसेच कावेरीच्या पूर्व भागात मातृकेश्वर नावाचे तीर्थ आहे.
Verse 140
एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ । संसेवनस्नानदानैः पापसङ्घहराणि च
हे भरतश्रेष्ठा! ही तीर्थे रेवाच्या दक्षिण तीरावर आहेत; त्यांचे सेवन, स्नान व दान केल्याने पापांचे ढीग नष्ट होतात.
Verse 141
भृगुतुङ्गे महाराज प्रसिद्धो भैरवः शिवः । तस्य याम्यविभागे च तीर्थं वै चपलेश्वरम्
हे महाराजा! भृगुतुंग येथे शिव भैरव म्हणून प्रसिद्ध आहेत; आणि त्याच्या दक्षिण भागात चपलेश्वर नावाचे तीर्थ आहे.
Verse 142
एतौ स्थितौ दुःखहरौ रेवाया उत्तरे तटे । तावभ्यर्च्य तथा नत्वा सम्यग्यात्राफलं भवेत् । अदृष्टपूजितौ तौ हि नराणां विघ्नकारकौ
हे दोघे रेवाच्या उत्तर तीरावर स्थित असून दुःख हरतात. त्यांची विधिपूर्वक पूजा करून व नमस्कार केल्यास यात्रेचे पूर्ण फळ मिळते. कारण त्यांचे दर्शन व पूजन न झाल्यास ते मनुष्यांस विघ्नकारक ठरतात.