Adhyaya 26

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । जालेश्वरेऽपि यत्प्रोक्तं त्वया पूर्वं द्विजोत्तम । तत्कथं तु भवेत्पुण्यमृषिसिद्धनिषेवितम्

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजोत्तम! जालेश्वराविषयी तुम्ही पूर्वी जे सांगितले, ते पुण्य कसे प्राप्त होते—जे तीर्थ ऋषी व सिद्धांनी सेविलेले आहे?

Verse 2

श्रीमार्कण्डेय उवाच । जालेश्वरात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । तस्योत्पत्तिं कथयतः शृणु त्वं पाण्डुनन्दन

श्री मार्कंडेय म्हणाले— जालेश्वराहून श्रेष्ठ असे तीर्थ कधी झाले नाही, आणि पुढेही होणार नाही। हे पांडुनंदना, त्याची उत्पत्ती सांगतो; तू ऐक।

Verse 3

पुरा ऋषिगणाः सर्वे सेन्द्राश्चैव मरुद्गणाः । तापिता असुरैः सर्वैः क्षयं नीता ह्यनेकशः

पूर्वी काळी सर्व ऋषिगण, इंद्रासह मरुद्गणांसोबत, सर्व असुरांनी तापविले गेले आणि अनेक वेळा अनेक प्रकारे नाशास नेले गेले।

Verse 4

बाणासुरप्रभृतिभिर्जम्भशुम्भपुरोगमैः । वध्यमाना ह्यनेकैश्च ब्रह्माणं शरणं गताः

बाणासुर आदी, जंभ-शुंभ यांच्या पुढाकाराने अनेकांनी वध केला जात असता देवगण ब्रह्मदेवाच्या शरणास गेले।

Verse 5

विमानैः पर्वताकारैर्हयैश्चैव गजोपमैः । स्यन्दनैर्नगराकारैः सिंहशार्दूलयोजितैः

ते पर्वतासारख्या विमानांनी, हत्तीप्रमाण घोड्यांनी, आणि नगरासारख्या रथांनी—सिंह व वाघांनी जोडलेल्या—सह निघाले।

Verse 6

कच्छपैर्मकरैश्चान्ये जग्मुरन्ये पदातयः । प्राप्य ते परमं स्थानमशक्यं यदधार्मिकैः

काही कासवांवर व मकरांवर बसून गेले, तर काही पायदळ गेले। अशा रीतीने ते त्या परम स्थानास पोहोचले, जे अधर्म्यांना अशक्य आहे।

Verse 7

दृष्ट्वा पद्मोद्भवं देवं सर्वलोकस्य शङ्करम् । ते सर्वे तत्र गत्वा तु स्तुतिं चक्रुः समाहिताः

कमळातून उत्पन्न, सर्वलोकांचे हित करणारा तो देव शंकर पाहून ते सर्वजण तेथे गेले आणि एकाग्र मनाने स्तुती करू लागले।

Verse 8

देवा ऊचुः । जयामेय जयाभेद जय सम्भूतिकारक । पद्मयोने सुरश्रेष्ठ त्वां वयं शरणं गताः

देव म्हणाले— जय हो, हे अजेय! जय हो, हे अभेद्य! जय हो, हे सर्व उत्पत्तीचे कारण! हे पद्मयोनि, सुरश्रेष्ठ! आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत।

Verse 9

तच्छ्रुत्वा तु वचो देवो देवानां भावितात्मनाम् । मेघगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच पितामहः

भावित आत्मा असलेल्या देवांचे ते वचन ऐकून पितामहाने मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने उत्तर दिले।

Verse 10

किं वो ह्यागमनं देवाः सर्वेषां च विवर्णता । केनावमानिताः सर्वे शीघ्रं कथयतामराः

हे देवांनो, तुम्ही येथे का आला आहात आणि सर्वांचे वर्ण का फिके झाले आहेत? तुम्हा सर्वांचा अपमान कोणी केला? हे अमरांनो, लवकर सांगा।

Verse 11

देवा ऊचुः । बाणो नाम महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । तेनास्माकं हृतं सर्वं धनरत्नैर्वियोजिताः

देव म्हणाले— बाण नावाचा एक दानव आहे, महावीर आणि बळाच्या दर्पाने मत्त। त्याने आमचे सर्व काही हिरावून घेतले; आम्हाला धन-रत्नांपासून वंचित केले।

Verse 12

देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । चिन्तयामास देवेशस्तस्य नाशाय या क्रिया

देवांचे वचन ऐकून लोकपितामह ब्रह्मा विचार करू लागला की त्याच्या नाशासाठी कोणता उपाय करावा.

Verse 13

अवध्यो दानवः पापः सर्वेषां वै दिवौकसाम् । मुक्त्वा तु शङ्करं देवं न मया न च विष्णुना

तो पापी दानव सर्व दिवौकसांना अवध्य आहे; शंकरदेवांशिवाय न मी, न विष्णू त्याचा वध करू शकतो.

Verse 14

तत्रैव सर्वे गच्छामो यत्र देवो महेश्वरः । स गतिश्चैव सर्वेषां विद्यतेऽन्यो न कश्चन

चला, आपण सर्वजण तेथेच जाऊ या जिथे देव महेश्वर विराजमान आहेत; तेच सर्वांचे एकमेव आश्रय व परमगती, त्यांच्यावाचून अन्य कोणी नाही.

Verse 15

एवमुक्त्वा सुरैः सर्वैर्ब्रह्मा वेदविदांवरः । ब्राह्मणैः सह विद्वद्भिरतो यत्र महेश्वरः

असे बोलून वेदविदांमध्ये श्रेष्ठ ब्रह्मा सर्व देवांसह, विद्वान ब्राह्मणांना घेऊन जिथे महेश्वर आहेत तिकडे निघाला.

Verse 16

स्तुतिभिश्च सुपुष्टाभिस्तुष्टाव परमेश्वरम्

आणि सुसंस्कृत, प्रभावी स्तुतिंनी त्यांनी परमेश्वराची स्तुती केली.

Verse 17

देवा ऊचुः । जय त्वं देवदेवेश जयोमार्धशरीरधृक् । वृषासन महाबाहो शशाङ्ककृतभूषण

देव म्हणाले—जय असो, देवदेवेश! जय असो, उमा अर्धशरीररूपे धारण करणाऱ्या। हे वृषभवाहन महाबाहो, ज्यांचे भूषण चंद्र आहे!

Verse 18

नमः शूलाग्रहस्ताय नमः खट्वाङ्गधारिणे । जय भूतपते देव दक्षयज्ञविनाशन

शूलाचा अग्रभाग हातात धारण करणाऱ्यास नमस्कार; खट्वाङ्ग धारण करणाऱ्यास नमस्कार। हे भूतपते देवा, दक्षयज्ञविनाशका, तुझा जयजयकार असो!

Verse 19

पञ्चाक्षर नमो देव पञ्चभूतात्मविग्रह । पञ्चवक्त्रमयेशान वेदैस्त्वं तु प्रगीयसे

हे देव, पञ्चाक्षरी मंत्राने तुला नमो—तुझा विग्रह पंचमहाभूतांचा आत्मस्वरूप आहे। हे ईशान, पञ्चवक्त्ररूपाने प्रकट, वेदांत तुझीच कीर्ती गाइली जाते।

Verse 20

सृष्टिपालनसंहारांस्त्वं सदा कुरुषे नमः । अष्टमूर्ते स्मरहर स्मर सत्यं यथा स्तुतः

तू सदैव सृष्टी, पालन आणि संहार करतोस—तुला नमस्कार। हे अष्टमूर्ते स्मरहरा, जशी तुझी स्तुती केली आहे तशीच आमची प्रार्थना सत्य मानून स्मरण कर.

Verse 21

पञ्चात्मिका तनुर्देव ब्राह्मणैस्ते प्रगीयते । सद्यो वामे तथाघोरे ईशो तत्पुरुषे तथा

हे देव, ब्राह्मण तुझ्या तनूला पञ्चात्मिका म्हणून गातात—सद्योजात, वाम, अघोर, ईश आणि तत्पुरुष—हेच तुझे स्वरूप आहे.

Verse 22

हेमजाले सुविस्तीर्णे हंसवत्कूजसे हर । एवं स्तुतो मुनिगणैर्ब्रह्माद्यैश्च सुरासुरैः

हे हर! सुविस्तीर्ण सुवर्ण-जाळ्यात तू हंसासारखा मधुर कूजन करतोस. अशा रीतीने मुनिगण, ब्रह्मा आदि देव आणि देव-असुर सर्वांनी तुझी स्तुती केली.

Verse 23

प्रहृष्टः सुमना भूत्वा सुरसङ्घानुवाच ह

तो अत्यंत प्रसन्न होऊन, मनात कृपा धारण करून, देवसमूहास म्हणाला.

Verse 24

ईश्वर उवाच । स्वागतं देवविप्राणां सुप्रभाताद्य शर्वरी । किं कुर्मो वदत क्षिप्रं कोऽन्यः सेव्यः सुरासुरैः

ईश्वर म्हणाले—हे देवांनो आणि देवविप्रांनो, तुमचे स्वागत असो. ही रात्रि आता शुभ प्रभात झाली आहे. लवकर सांगा, आपण काय करू? देव-असुरांनी सेवावा असा माझ्यावाचून दुसरा कोण आहे?

Verse 25

किं दुःखं को नु सन्तापः कुतो वो भयमागतम् । कथयध्वं महाभागाः कारणं यन्मनोगतम्

हे कोणते दुःख? कोणता संताप? तुमचे भय कुठून आले? हे महाभागांनो, तुमच्या मनात जे कारण दडले आहे ते सांगा.

Verse 26

एवमुक्तास्तु रुद्रेण प्रत्यवोचन्सुरर्षभाः । स्वान्स्वान्देहान्दर्शयन्तो लज्जमाना अधोमुखाः

रुद्राने असे म्हटल्यावर देवश्रेष्ठांनी उत्तर दिले—आपापली शरीरे दाखवीत, लज्जित होऊन, मुख खाली घालून.

Verse 27

अस्ति घोरो महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । बाणो नामेति विख्यातो यस्य तत्त्रिपुरं महत्

एक घोर, महापराक्रमी दानव आहे, जो आपल्या बळाच्या गर्वाने मदोन्मत्त आहे। तो ‘बाण’ या नावाने विख्यात असून त्याचे ते विशाल नगर ‘त्रिपुर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 28

तेन वै सुतपस्तप्तं दशवर्षशतानि हि । तस्य तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा नियमेन दमेन च

त्याने खरोखरच दहा-दहा वर्षांचे शंभर शंभर वर्ष, म्हणजे हजार वर्षे, घोर तप केले। त्याच्या नियम व दमामुळे प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेव संतुष्ट झाले।

Verse 29

पुराणि तान्यभेद्यानि ददौ कामगमानि वै । आयसं राजतं चैव सौवर्णं च तथापरम्

ब्रह्मदेवांनी त्याला ती नगरे दिली—जी अभेद्य होती आणि इच्छेनुसार गमन करणारी होती: एक लोखंडाची, एक चांदीची आणि एक अन्य सोन्याची।

Verse 30

त्रिपुरं ब्रह्मणा सृष्टं भ्रमत्तत्कामगामि च । तस्यैव तु बलोत्कृष्टास्त्रिपुरे दानवाः स्थिताः

ब्रह्मदेवांनी निर्माण केलेले त्रिपुर इच्छेनुसार भ्रमण करणारे होते। त्याच त्रिपुरात त्याचे अत्यंत बलवान दानव वस्तीला होते।

Verse 31

त्रैलोक्यं सकलं देव पीडयन्ति महासुराः । दण्डपाशासिशस्त्राणि अविकारे विकुर्वते । त्रिपुरं दानवैर्जुष्टं भ्रमत्तच्चक्रसंनिभम्

हे देव! ते महासुर संपूर्ण त्रैलोक्याला पीडा देतात। दंड, पाश, असि व शस्त्रांनी ते निर्भयपणे उपद्रव करतात। दानवांनी भरलेले त्रिपुर चक्रासारखे फिरत भ्रमण करते।

Verse 32

क्वचिद्दृश्यमदृश्यं वा मृगतृष्णैव लक्ष्यते

कधी ते दिसते, कधी अदृश्य होते—मृगतृष्णेसारखे भासते.

Verse 33

यस्मिन्पतति तद्दिव्यं दृप्तस्य त्रिपुरं महत् । न तत्र ब्राह्मणा देवा गावो नैव तु जन्तवः

जिथे जिथे त्या गर्विष्ठाचे ते दिव्य, विशाल त्रिपुर पडते, तिथे ना ब्राह्मण, ना देव, ना गायी—खरे तर कोणताही जीव उरत नाही.

Verse 34

न तत्र दृश्यते किंचित्पतेद्यत्र पुरत्रयम् । नद्यो ग्रामाश्च देशाश्च बहवो भस्मसात्कृताः

जिथे पुरत्रय (त्रिपुर) पडते, तिथे काहीच उरलेले दिसत नाही; अनेक नद्या, गावे व प्रदेश भस्म होतात.

Verse 35

सुवर्णं रजतं चैव मणिमौक्तिकमेव च । स्त्रीरत्नं शोभनं यच्च तत्सर्वं कर्षते बलात्

सोनं-चांदी, मणी-मोती, आणि स्त्रीरत्नासहित जे काही शोभन धन आहे—ते सर्व तो बलाने ओढून नेतो.

Verse 36

न शस्त्रेण न चास्त्रेण न दिवा निशि वा हर । शक्यते देवसङ्घैश्च निहन्तुं स कथंचन

ना शस्त्राने, ना अस्त्राने, ना दिवसा ना रात्री, हे हर—देवसमूहालाही त्याचा कधीही वध करता येत नाही.

Verse 37

तद्दहस्व महादेव त्वं हि नः परमा गतिः । एवं प्रसादं देवेश सर्वेषां कर्तुमर्हसि

म्हणून हे महादेव, ते दग्ध करा; कारण आपणच आमची परम गती आहात। हे देवेश, असा प्रसाद सर्वांवर करणे आपणास शोभते।

Verse 38

येन देवाश्च गन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । परां धृतिं समायान्ति तत्प्रभो कर्तुमर्हसि

हे प्रभो, असे करा की देव, गंधर्व आणि तपोधन ऋषी परम धैर्य व स्थैर्य प्राप्त करतील।

Verse 39

ईश्वर उवाच । एतत्सर्वं करिष्यामि मा विषादं गमिष्यथ । अचिरेणैव कालेन कुर्यां युष्मत्सुखावहम्

ईश्वर म्हणाले—हे सर्व मी करीन; तुम्ही खिन्न होऊ नका। फारच लवकर मी तुमच्या कल्याणास व सुखास कारणीभूत असे कार्य करीन।

Verse 40

आश्वासयित्वा तान्देवान्सर्वानिन्द्रपुरोगमान् । चिन्तयामास देवेशस्त्रिपुरस्य वधं प्रति

इंद्राच्या नेतृत्वाखालील त्या सर्व देवांना धीर देऊन देवेशाने त्रिपुरवधाविषयी विचार करायला सुरुवात केली।

Verse 41

कथं केन प्रकारेण हन्तव्यं त्रिपुरं मया । तमेकं नारदं मुक्त्वा नान्योपायो विधीयते

‘मी त्रिपुराचा वध कसा आणि कोणत्या प्रकारे करावा? त्या एक नारदाला सोडून दुसरा कोणताही उपाय दिसत नाही।’

Verse 42

एवं संस्तभ्य चात्मानं ततो ध्यातः स नारदः । तत्क्षणादेव सम्प्राप्तो वायुभूतो महातपाः

अशा रीतीने स्वतःला स्थिर करून त्याने नारदांचे ध्यान केले. त्याच क्षणी महातपस्वी वायुवेगासारखा शीघ्र तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 43

कमण्डलुधरो देवस्त्रिदण्डी ज्ञानकोविदः । योगपट्टाक्षसूत्रेण छत्रेणैव विराजितः

तो दिव्य मुनि कमंडलू धारण करून, त्रिदंड घेऊन, पवित्र ज्ञानात निपुण होता; योगपट्टा, जपमाळ व छत्र यांनी शोभून तेजस्वी दिसत होता.

Verse 44

जटाजूटाबद्धशिरा ज्वलनार्कसमप्रभः । त्रिधा प्रदक्षिणीकृत्य दण्डवत्पतितो भुवि

जटाजूट बांधलेल्या मस्तकासह, अग्नी व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होऊन, त्याने तीनदा प्रदक्षिणा केली आणि मग दंडवत् होऊन भूमीवर पडला.

Verse 45

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नारदो भगवान्मुनिः । स्तोत्रेण महता शर्वः स्तुतो भक्त्या महामनाः

मग भगवान् मुनि नारदांनी अंजली बांधून, भक्तिभावाने महान स्तोत्राने शर्व (शिव) यांची स्तुती केली; त्यांचे मन परम भक्तीने भरले होते.

Verse 46

नारद उवाच । जय शम्भो विरूपाक्ष जय देव त्रिलोचन । जय शङ्कर ईशान रुद्रेश्वर नमोऽस्तु ते

नारद म्हणाले— जय शंभो, विरूपाक्ष! जय देव त्रिलोचन! जय शंकर, ईशान, रुद्रेश्वर—आपल्याला नमस्कार असो.

Verse 47

त्वं पतिस्त्वं जगत्कर्ता त्वमेव लयकृद्विभो । त्वमेव जगतां नाथो दुष्टातकनिषूदनः

तूच पती, तूच जगाचा कर्ता; हे विभो, तूच लयकर्ता आहेस। तूच सर्व जगांचा नाथ, दुष्ट व पापाचा नाश करणारा आहेस।

Verse 48

त्वं नः पाहि सुरेशान त्रयीमूर्ते सनातन । भवमूर्ते भवारे त्वं भजतामभयो भव

हे सुरेशान, हे सनातन त्रयीमूर्ते, आमचे रक्षण कर. हे भवमूर्ते, हे भवारे, जे तुला भजतात त्यांना तू अभय देणारा हो.

Verse 49

भवभावविनाशार्थं भव त्वां शरणं भजे । किमर्थं चिन्तितो देव आज्ञा मे दीयतां प्रभो

संसारभाव नष्ट व्हावा म्हणून, हे भव, मी तुझ्या शरणी येतो. हे देव, तुला कोणत्या हेतूने स्मरले आहे? हे प्रभो, मला तुझी आज्ञा दे.

Verse 50

कस्य संक्षोभये चित्तं को वाद्य पततु क्षितौ । कमद्य कलहेनाहं योजये जयतांवर

मी कोणाचे चित्त क्षोभवू? आणि कोण आज भूमीवर पाडला जावा? हे जयतांवर, आज मी कोणाला कलहाने संघर्षात गुंतवू?

Verse 51

नारदस्य वचः श्रुत्वा देवदेवो महेश्वरः । उत्फुल्लनयनो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत्

नारदाचे वचन ऐकून देवदेव महेश्वर प्रसन्नतेने फुललेल्या नेत्रांनी हे वचन बोलला.

Verse 52

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सदैव कलहप्रिय । वीणावादनतत्त्वज्ञ ब्रह्मपुत्र सनातन

हे मुनिश्रेष्ठ! तुझे स्वागत आहे; तू सदैव कलहप्रिय, वीणावादनतत्त्वज्ञ आणि ब्रह्मदेवाचा सनातन पुत्र आहेस।

Verse 53

गच्छ नारद शीघ्रं त्वं यत्र तत्त्रिपुरं महत् । बाणस्य दानवेन्द्रस्य सर्वलोकभयावहम्

हे नारदा! जिथे दानवेन्द्र बाणाचे ते महान त्रिपुर आहे, जे सर्व लोकांना भयावह आहे, तिथे तू शीघ्र जा।

Verse 54

भर्तारो देवतातुल्याः स्त्रियस्तत्राप्सरःसमाः । तासां वै तेजसा चैव भ्रमते त्रिपुरं महत्

त्या नगरीत पती देवतांसमान आहेत आणि स्त्रिया अप्सरांसारख्या; त्यांच्या तेजामुळे ते महान त्रिपुरही जणू फिरत-फिरत झळाळते।

Verse 55

न शक्यते कथं भेत्तुं सर्वोपायैर्द्विजोत्तम । गत्वा त्वं मोहय क्षिप्रं पृथग्धर्मैरनेकधा

हे द्विजोत्तम! सर्व उपायांनीही ते भेदता येत नाही; म्हणून तू जाऊन शीघ्रच भिन्न-भिन्न धर्माचारांनी त्यांना अनेक प्रकारे मोहव।

Verse 56

नारद उवाच । तव वाक्येन देवेश भेदयामि पुरोत्तमम् । अभेद्यं बहुधोपायैर्यत्तु देवैः सवासवैः

नारद म्हणाले—हे देवेश! तुझ्या वचनाने मी त्या उत्तम पुरीत भेद निर्माण करीन; जी अनेक उपाय असूनही इंद्रासह देवांना अभेद्य वाटली होती।

Verse 57

एवमुक्त्वा गतो भूप शतयोजनमायतम् । बाणस्य तत्पुरश्रेष्ठमृद्धिवृद्धिसमायुतम्

असे बोलून, हे राजन्, तो बाणाच्या त्या नगरश्रेष्ठाकडे गेला; ते शतयोजन विस्ताराचे असून समृद्धी व वाढत्या वैभवाने युक्त होते.

Verse 58

कृतकौतुकसम्बाधं नानाधातुविचित्रितम् । अनेकहर्म्यसंछन्नमनेकायतनोज्ज्वलम्

ते नगर रचलेल्या कौतुकांनी गजबजलेले, नानाविध धातूंनी विचित्र शोभित; असंख्य प्रासादांनी आच्छादित आणि अनेक आयतनांनी उज्ज्वल होते.

Verse 59

द्वारतोरणसंयुक्तं कपाटार्गलभूषितम् । बहुयन्त्रसमोपेतं प्राकारपरिखोज्ज्वलम्

ते द्वार-तोरणांनी युक्त, कपाट व अर्गळांनी भूषित; अनेक यंत्रांनी सुसज्ज आणि प्राकार व परिखांनी उज्ज्वल होते.

Verse 60

वापीकृपतडागैश्च देवतायतनैर्युतम् । हंसकारण्डवाकीर्णं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

ते वापी, कूप व तडागांनी शोभित आणि देवतायतनांनी युक्त होते. त्यात हंस व कारंडव पक्ष्यांची गर्दी होती आणि कमळवनांच्या खंडांनी अलंकृत होते.

Verse 61

अनेकवनशोभाढ्यं नानाविहगमण्डितम् । एवं गुणगणाकीर्णं बाणस्य पुरमुत्तमम्

अनेक वनांच्या शोभेने समृद्ध आणि नानाविध पक्ष्यांनी अलंकृत—अशा गुणसमूहांनी परिपूर्ण बाणाचे ते उत्तम नगर होते.

Verse 62

तस्य मध्ये महाकायं सप्तकक्षं सुशोभितम् । बाणस्य भवनं दिव्यं सर्वं काञ्चनभूषितम्

त्याच्या मध्यभागी बाणाचा दिव्य प्रासाद होता—अतिविशाल, सात कक्षांनी सुशोभित, आणि सर्वथा सुवर्णालंकारांनी अलंकृत।

Verse 63

मौक्तिकादामशोभाढ्यं वज्रवैडूर्यभूषितम् । रुक्मपट्टतलाकीर्णं रत्नभूम्या सुशोभितम्

तो मोत्यांच्या हारांच्या शोभेने समृद्ध, वज्र व वैडूर्य मण्यांनी भूषित; सुवर्णपट्ट्यांनी जडलेले तळ आणि रत्नमय भूमीने अत्यंत उजळून निघालेले होते।

Verse 64

मत्तमातङ्गनिःश्वासैः स्यन्दनैः संकुलीकृतम् । हयहेषितशब्दैश्च नारीणां नूपुरस्वनैः

उन्मत्त हत्तींच्या उष्ण निःश्वासांनी व रथांच्या गर्दीने ते भरून गेले होते; घोड्यांच्या हेषारवाने आणि स्त्रियांच्या नूपुरांच्या झंकाराने ते निनादत होते।

Verse 65

खड्गतोमरहस्तैश्च वज्राङ्कुशशरायुधैः । रक्षितं घोररूपैश्च दानवैर्बलदर्पितैः

ते बलदर्पाने उन्मत्त, घोर रूपधारी दानवांनी रक्षित होते—हातात खड्ग व तोमर धारण केलेले, आणि वज्र, अंकुश व शर-आयुधांनी सज्ज।

Verse 66

एवं गुणगणाकीर्णं बाणस्य भवनोत्तमम् । कैलासशिखरप्रख्यं महेन्द्रभवनोपमम्

अशा रीतीने गुणसमूहांनी परिपूर्ण बाणाचे ते उत्तम भवन होते—कैलासशिखरासारखे तेजस्वी, आणि महेंद्र (इंद्र) भवनास तुल्य।

Verse 67

नारदो गगने शीघ्रमगमत्पुरसंमुखः । द्वारदेशं समासाद्य क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत्

नारद आकाशमार्गे वेगाने नगराभिमुख निघाले। द्वारप्रदेशी पोहोचून त्यांनी क्षत्तारास हे वचन सांगितले।

Verse 68

भोभोः क्षत्तर्महाबुद्धे राजकार्यविशारद । शीघ्रं बाणाय चाचक्ष्व नारदो द्वारि तिष्ठति

“अहो अहो! हे क्षत्तर, महाबुद्धिमान व राजकार्यविशारद! लवकर बाणाला कळव—नारद द्वारी उभे आहेत.”

Verse 69

स वन्दयित्वा चरणौ नारदस्य त्वरान्वितः । सभामध्यगतं बाणं विज्ञप्तुमुपचक्रमे

त्याने नारदांच्या चरणांना वंदन करून घाईघाईने सभामध्यस्थ बाणाला ही गोष्ट निवेदन करायला सुरुवात केली.

Verse 70

वेपमानाङ्गयष्टिस्तु करेणापिहिताननः । शृण्वतां सर्वयोधानामिदं वचनमब्रवीत्

त्याचे अंग थरथरत होते; त्याने हाताने मुख झाकले आणि सर्व योद्धे ऐकत असताना हे वचन बोलला.

Verse 71

वन्दितो देवगन्धर्वैर्यक्षकिन्नरदानवैः । कलिप्रियो दुराराध्यो नारदो द्वारि तिष्ठति

“देव-गंधर्व, यक्ष-किन्नर व दानवांनी वंदित; कलहप्रिय व दुराराध्य—नारद द्वारी उभे आहेत.”

Verse 72

द्वारपालस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा बाणस्त्वरान्वितः । द्वाःस्थमाह महादैत्यः सविस्मयमिदं तदा

द्वारपालाचे वचन ऐकून बाण त्वरित झाला. तेव्हा तो महान दैत्य विस्मयाने त्या क्षणी द्वारस्थाला असे म्हणाला.

Verse 73

बाण उवाच । ब्रह्मपुत्रं सतेजस्कं दुःसहं दुरतिक्रमम् । प्रवेशय महाभागं किमर्थं वारितो बहिः

बाण म्हणाला—“ब्रह्मपुत्र तेजस्वी, दुर्धर्ष व दुर्निवार्य आहे. हे महाभाग, त्यांना आत प्रवेश द्या; बाहेर का अडविले आहे?”

Verse 74

श्रुत्वा प्रभोर्वचस्तस्य प्रावेशयदुदीरितम् । गत्वा वेगेन महता नारदं गृहमागतम्

स्वामीचे ‘प्रवेश द्या’ असे वचन ऐकून तो धावला. मोठ्या वेगाने जाऊन नारदांना गृहप्रासादात घेऊन आला.

Verse 75

दृष्ट्वा देवर्षिमायान्तं नारदं सुरपूजितम् । साहसोत्थाय संहृष्टो ववन्दे चरणौ मुनेः

देवांनी पूजिलेल्या देवर्षि नारदांना येताना पाहून तो आनंदाने ताबडतोब उठला आणि मुनींच्या चरणांना वंदन केले.

Verse 76

ददौ चासनमर्घ्यं च पाद्यं पूजां यथाविधि । न्यवेदयच्च तद्राज्यमात्मानं बान्धवैः सह

त्याने विधिपूर्वक आसन, अर्घ्य, पाद्य व पूजन अर्पण केले; आणि बंधुजनांसह आपले राज्य तसेच स्वतःलाही मुनींना समर्पित केले.

Verse 77

पप्रच्छ कुशलं चापि मुनिं बाणासुरः स्वयम्

तेव्हा स्वतः बाणासुराने मुनिंना कुशल-क्षेम विचारले।

Verse 78

नारद उवाच । साधु साधु महाबाहो दनोर्वंशविवर्द्धन । कोऽन्यस्त्रिभुवने श्लाघ्यस्त्वां मुक्त्वा दनुपुंगव

नारद म्हणाले— साधु साधु, महाबाहो! दनूच्या वंशाचा विवर्धक! हे दानवपुंगवा, तुझ्यावाचून त्रिभुवनात दुसरा कोण श्लाघ्य आहे?

Verse 79

पूजितोऽहं दनुश्रेष्ठ धनरत्नैः सुशोभनैः । राज्येन चात्मना वापि ह्येवं कः पूजयेत्परः

हे दनुश्रेष्ठा! तू मला शोभिवंत धन-रत्नांनी, तसेच आपल्या राज्याने आणि स्वतःनेही पूजिले आहेस; असा सन्मान दुसरा कोण करील?

Verse 80

न मे कार्यं हि भोगेन भुङ्क्ष्व राज्यमनामयम् । त्वद्दर्शनोत्सुकः प्राप्तो दृष्ट्वा देवं महेश्वरम्

मला भोगांची गरज नाही; तू निरामय होऊन आपले राज्य भोग. महेश्वर देवाचे दर्शन घेऊन, तुझ्या दर्शनाची उत्कंठा बाळगून मी येथे आलो आहे.

Verse 81

भ्रमते त्रिपुरं लोके स्त्रीसतीत्वान्मया श्रुतम् । तान्द्रष्टुकामः सम्प्राप्तस्त्वद्दारान्दानवेश्वर

मी ऐकले आहे की स्त्री-सतीत्वामुळे त्रिपुरा लोकी भ्रमण करते. हे दानवेश्वरा, त्यांना पाहण्याच्या इच्छेने मी तुझ्या पत्नींकडे आलो आहे.

Verse 82

मन्यसे यदि मे शीघ्रं दर्शयस्व च माचिरम् । नारदस्य वचः श्रुत्वा कञ्चुकिं समुदीक्ष्य वै

जर तुझी इच्छा असेल तर त्यांना मला लवकर दाखव; विलंब करू नकोस. नारदांचे वचन ऐकून राजा कंचुकीकडे पाहू लागला.

Verse 83

अन्तःपुरचरं वृद्धं दण्डपाणिं गुणान्वितम् । उवाच राजा हृष्टात्मा शब्देनापूरयन्दिशः

अंतःपुरात वावरणारा दंडधारी, गुणवान वृद्ध यास हर्षित राजाने असे संबोधिले की त्याच्या वाणीने दिशादिशा भरून गेल्या.

Verse 84

नारदाय महादेवीं दर्शयस्वेह कञ्चुकिन् । अन्तःपुरचरैः सर्वैः समेतामविशङ्कितः

हे कंचुकी, येथे नारदांना महादेवीचे दर्शन घडव. ती अंतःपुरातील सर्व सेवकांसह निःशंकपणे यावी.

Verse 85

नाथस्याज्ञां पुरस्कृत्य गृहीत्वा नारदं करे । प्रविश्याकथयद्देव्यै नारदोऽयं समागतः

नाथाची आज्ञा मान्य करून कंचुकीने नारदांचा हात धरला, आत प्रवेश केला आणि देवीस कळविले—“हे नारद आले आहेत.”

Verse 86

दृष्ट्वा देवी मुनिश्रेष्ठं कृत्वा पादाभिवन्दनम् । आसनं काञ्चनं शुभ्रमर्घ्यपाद्यादिकं ददौ

मुनिश्रेष्ठांना पाहून देवीने त्यांच्या चरणी वंदन केले आणि शुभ्र सुवर्णासन, अर्घ्य, पाद्य व अन्य सत्कारविधी अर्पण केले.

Verse 87

तस्यै स भगवांस्तुष्टो ह्याशीर्वादमदात्परम् । नान्या देवि त्रिलोकेऽपि त्वत्समा दृश्यतेऽङ्गना

तिच्यावर संतुष्ट होऊन भगवंतस्वरूप ऋषींनी तिला परम आशीर्वाद दिला— “हे देवी, त्रिलोकीतही तुझ्यासमान दुसरी कोणतीही स्त्री दिसत नाही।”

Verse 88

पतिव्रता शुभाचारा सत्यशौचसमन्विता । यस्याः प्रभावात्त्रिपुरं भ्रमते चक्रवत्सदा

तू पतिव्रता, शुभ आचरणी, सत्य व शुचिता यांनी युक्त आहेस; तुझ्या प्रभावाने त्रिपुर सदा चक्रासारखे फिरत राहते।

Verse 89

तच्छ्रुत्वा वचनं देवी नारदस्य सुदान्वितम् । पर्यपृच्छदृषिं भक्त्या धर्मं धर्मभृतांवरा

नारदांचे कृपायुक्त वचन ऐकून देवी—धर्मधारण करणाऱ्यांत श्रेष्ठ—भक्तीने ऋषींना धर्माविषयी विचारू लागली।

Verse 90

राज्ञ्युवाच । भगवन्मानुषे लोके देवास्तुष्यन्ति कैर्व्रतैः । कानि दानानि दीयन्ते येषां च स्यान्महत्फलम्

राणी म्हणाली— “भगवन्, मनुष्यलोकी कोणत्या व्रतांनी देव तुष्ट होतात? आणि कोणती दाने द्यावीत ज्यांचे महान फळ मिळते?”

Verse 91

उपवासाश्च ये केचित्स्त्रीधर्मे कथिता बुधैः । यैः कृतैः स्वर्गमायान्ति सुकृतिन्यः स्त्रियो यथा

आणि स्त्रीधर्मात बुधांनी सांगितलेले जे जे उपवास आहेत, जे केल्याने पुण्यवती स्त्रिया स्वर्गास जातात—तेही मला सांगा।

Verse 92

यत्तत्सर्वं महाभाग कथयस्व यथातथम् । श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं कथयस्वाविशङ्कितः

हे महाभाग! जे काही आहे ते जसेच्या तसे मला सांगा. मला सर्व ऐकायचे आहे—निःशंकपणे कथन करा.

Verse 93

नारद उवाच । साधु साधु महाभागे प्रश्नोऽयं वेदितस्त्वया । यं श्रुत्वा सर्वनारीणां धर्मवृद्धिस्तु जायते

नारद म्हणाले—साधु, साधु, हे महाभागे! हा प्रश्न तू योग्य रीतीने समजून विचारलास. याचे उत्तर ऐकल्याने सर्व स्त्रियांचा धर्मवृद्धी होतो.

Verse 94

उपवासैश्च दानैश्च पतिपुत्रौ वशानुगौ । बान्धवैः पूज्यते नित्यं यैः कृतैः कथयामि ते

उपवास व दान यांमुळे पती व पुत्र वश होऊन अनुरक्त होतात, आणि बंधुजन नित्य पूजासन्मान करतात. ज्यांनी हे फल मिळते ते विधी मी तुला सांगतो.

Verse 95

दुर्भगा सुभगा यैस्तु सुभगा दुर्भगा भवेत् । पुत्रिणी पुत्ररहिता ह्यपुत्रा पुत्रिणी तथा

या (विधीं)मुळे दुर्भाग्यवती सुभाग्यवती होते, आणि सुभाग्यवतीही दुर्लक्षाने दुर्भाग्यवती होऊ शकते. पुत्रवती पुत्ररहित होऊ शकते, आणि अपुत्राही पुत्रवती होते.

Verse 96

भर्तारं लभते कन्या तथान्या भर्तृवर्जिता । कृताकृतैश्च जायन्ते तन्निबोधस्व सुन्दरि

कन्येला पती प्राप्त होतो, आणि दुसरी स्त्री पतीवर्जित राहते. हे फल केलेल्या व न केलेल्या कर्मांमुळे उत्पन्न होतात—हे सुंदरी, नीट समजून घे.

Verse 97

तिलधेनुं सुवर्णं च रूप्यं गा वाससी तथा । पानीयं भूमिदानं च गन्धधूपानुलेपनम्

तिळधेनूचे दान, सुवर्ण-रौप्य, गायी व वस्त्रांचे दान; तसेच पिण्याच्या पाण्याचे व भूमीचे दान, आणि सुगंध, धूप व उटण्याचे अर्पण—ही सर्व प्रशस्त दाने मानली आहेत.

Verse 98

पादुकोपानहौ छत्रं पुण्यानि व्यञ्जनानि च । पादाभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं स्नानं शय्यासनानि च

पादुका व जोडे, छत्र, आणि पुण्यकारक अन्नदान; पायांचा व शिराचा अभ्यंग, स्नान, तसेच शय्या व आसनदान—हीही पुण्यदायक अर्पणे आहेत.

Verse 99

एतानि ये प्रयच्छन्ति नोपसर्पन्ति ते यमम् । मधु माषं पयः सर्पिर्लवणं गुडमौषधम्

जे ही दाने देतात ते यमाजवळ जात नाहीत। मध, माष (उडीद), दूध, तूप, मीठ, गूळ व औषध—हीही प्रशस्त दाने आहेत.

Verse 100

पानीयं भूमिदानं च शालीनिक्षुरसांस्तथा । आरक्तवाससी श्लक्ष्णे दम्पत्योर्ललितादिने

पिण्याचे पाणी व भूमीदान, तांदूळ आणि उसाचा रस; तसेच मऊ लालसर वस्त्रे—ललिता शुभदिनी दाम्पत्यासाठी ही दाने करावीत.

Verse 101

सौभाग्यं जायते चैव इह लोके परत्र च । ब्राह्मणे वृत्तसम्पन्ने सुरूपे च गुणान्विते

यामुळे इहलोकी व परलोकी दोन्ही ठिकाणी सौभाग्य उत्पन्न होते; विशेषतः सदाचारसंपन्न, सुरूप व गुणयुक्त ब्राह्मणास दान दिल्यास फल अधिक वाढते.

Verse 102

तिथौ यस्यामिदं देयं तत्ते राज्ञि वदाम्यहम् । प्रतिपत्सु च या नारी पूर्वाह्णे च शुचिव्रता

हे राणी, कोणत्या तिथीस हे दान द्यावे ते मी तुला सांगते. प्रतिपदेला जी स्त्री पूर्वाह्नी शुचिव्रत धारण करते…

Verse 103

इन्धनं ब्राह्मणे दद्यात्प्रीयतां मे हुताशनः । तस्या जन्मानि षट्त्रिंशदङ्गप्रत्यङ्गसन्धिषु

ती ब्राह्मणाला इंधन द्यावे आणि म्हणावे—‘माझ्यावर हुताशन (अग्नी) प्रसन्न होवो.’ तिच्या बाबतीत जन्मोजन्मी अंग-प्रत्यंगांच्या सांध्यांत छत्तीस (दोष/पीडा) होतात…

Verse 104

न रजो नैव सन्तापो जायते राजवल्लभे । द्वितीयायां तु या नारी नवनीतमुदान्विता

हे राजवल्लभे, तिच्या ठायी न रजःकष्ट होतो, न देहात संताप उत्पन्न होतो. द्वितीयेला जी स्त्री नवनीत (ताजे लोणी) दान करते, ती हे पुण्य प्राप्त करते.

Verse 105

ददाति द्विजमुख्याय सुकुमारतनुर्भवेत् । लवणं विप्रवर्याय तृतीयायां प्रयच्छति

श्रेष्ठ ब्राह्मणाला दान दिल्याने देह सुकुमार होतो. आणि तृतीयेला जी स्त्री उत्तम ब्राह्मणाला लवण (मीठ) अर्पण करते, ती असे पुण्य मिळवते.

Verse 106

गौरी मे प्रीयतां देवी तस्याः पुण्यफलं शृणु । कौमारिका पतिं प्राप्य तेन सार्द्धमुमा यथा

‘देवी गौरी माझ्यावर प्रसन्न होवो.’ त्या व्रताचे पुण्यफळ ऐक—कौमारिका कन्या पती प्राप्त करून, उमेप्रमाणे त्याच्यासह शुभ दांपत्ययोगात वास करते.

Verse 107

क्रीडत्यविधवा चापि लभते सा महद्यशः । नक्तं कृत्वा चतुर्थ्यां वै दद्याद्विप्राय मोदकान्

ती आनंदाने क्रीडा करते व विधवा होत नाही; तिला महान यश प्राप्त होते. चतुर्थीला नक्त-व्रत करून ब्राह्मणास मोदक दान करावे.

Verse 108

प्रीयतां मम देवेशो गणनाथो विनायकः । तस्यास्तेन फलेनाशु सर्वकर्मसु भामिनि

“माझा देवेश—गणनाथ विनायक—प्रसन्न होवो.” त्या पुण्यफळाने, हे सुंदरी, ती सर्व कार्यांत शीघ्र सिद्धी पावते.

Verse 109

विघ्नं न जायते क्वापि एवमाह पितामहः । पञ्चमीं तु ततः प्राप्य ब्राह्मणे तिलदा तु या

कुठेही विघ्न उत्पन्न होत नाही—असे पितामह म्हणाले. मग पंचमीला जी ब्राह्मणास तीळ दान करते, ती त्या पुण्याची भागीदार होते.

Verse 110

सा भवेद्रूपसम्पन्ना यथा चैव तिलोत्तमा । षष्ठ्यां तु या मधूकस्य फलदा तु भवेत्सदा

ती तिलोत्तमेप्रमाणे रूपसंपन्न होते. आणि जी षष्ठीला मधूकाचे फळ दान करते, ती सदैव फलप्रदा व समृद्ध राहते.

Verse 111

उद्दिश्य चाग्निजं देवं ब्राह्मणे वेदपारगे । तस्याः पुत्रो यथा स्कन्दो देवसङ्घेषु चोत्तमः

अग्निज देव (स्कंद) यास उद्देशून, वेदपारंगत ब्राह्मणास दान दिल्यास, तिचा पुत्र स्कंदासारखा देवसंगांमध्ये श्रेष्ठ होतो.

Verse 112

उत्पद्यते महाराजः सर्वलोकेषु पूजितः । सप्तम्यां या द्विजश्रेष्ठं सुवर्णेन प्रपूजयेत्

महान राजा जन्मास येतो व सर्व लोकांत पूजिला जातो. जी स्त्री सप्तमीला श्रेष्ठ ब्राह्मणाचा सुवर्णाने श्रद्धेने पूजन करते, तिला हे महापुण्य प्राप्त होते.

Verse 113

उद्दिश्य जगतो नाथं देवदेवं दिवाकरम् । तस्य पुण्यफलं यद्वै कथितं द्विजसत्तमैः

जगन्नाथ, देवदेव दिवाकर सूर्य यांना उद्देशून केलेल्या कर्माचे जे पुण्यफळ आहे, ते श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी निश्चयाने सांगितले आहे.

Verse 114

तत्ते राज्ञि प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः सति । दद्रूचित्रककुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिका

हे राणी, मी तुला हे सांगतो; हे सती, एकाग्र मनाने ऐक. दद्रू, चित्रक-कुष्ठ, मांडलरोग व विचर्चिका (खाज) नष्ट होतात.

Verse 115

न भवन्तीह चाङ्गेषु पूर्वकर्मार्जितान्यपि । कृष्णां धेनुं तथाष्टम्यां या प्रयच्छति भामिनी

हे भामिनी, जी स्त्री अष्टमीला कृष्णा धेनूचे दान करते, तिच्या अंगावर येथे पूर्वकर्माने मिळालेले ते रोगही उत्पन्न होत नाहीत.

Verse 116

ब्राह्मणे वृत्तसम्पन्ने प्रीयतां मे महेश्वरः । तस्या जन्मार्जितं पापं नश्यते विभवान्विता

वृत्तसम्पन्न ब्राह्मणाला (दान) दिल्यास माझे महेश्वर प्रसन्न होवोत. त्या विभवयुक्त स्त्रीचे जन्मोजन्मीचे संचित पाप नष्ट होते.

Verse 117

जायते नात्र सन्देहो यस्माद्दानमनुत्तमम् । गन्धधूपं तु या नारी भक्त्या विप्राय दापयेत्

यात शंका नाही—हे दान सर्वोत्तम आहे. जी स्त्री भक्तीने ब्राह्मणास गंध व धूप अर्पण करविते, ती महान पुण्याची भागीदार होते.

Verse 118

कात्यायनीं समुद्दिश्य नवम्यां शृणु यत्फलम् । तस्या भ्राता पिता पुत्रः पतिर्वा रणमुत्तमम्

कात्यायनीस उद्देशून नवमीला केलेल्या व्रताचे फळ ऐक. तिचा भाऊ, पिता, पुत्र किंवा पती—रणांगणात श्रेष्ठत्व प्राप्त करतो.

Verse 119

प्राप्यते नैव सीदन्ति तेन दानेन रक्षिताः । इक्षुदण्डरसं देवि दशम्यां या प्रयच्छति

ते ध्येय प्राप्त करतात व दुःखात पडत नाहीत; त्या दानाने ते रक्षित होतात. हे देवी, जी दशमीला ऊसाचा रस दान देते—

Verse 120

लोकपालान्समुद्दिश्य ब्राह्मणे व्यङ्गवर्जिते । तेन दानेन सा नित्यं सर्वलोकस्य वल्लभा

लोकपालांना उद्देशून, व्यंगरहित ब्राह्मणास ते दान दिल्यास—त्या दानाच्या प्रभावाने ती सदैव सर्व लोकांची प्रिय होते.

Verse 121

जायते नात्र सन्देह इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् । एकादश्यामुपोष्याथ द्वादश्यामुदकप्रदा

‘हे निःसंशय घडते,’ असे शंकर म्हणाले. ‘एकादशीला उपवास करून, मग द्वादशीला जलदान करावे—’

Verse 122

नारायणं समुद्दिश्य ब्राह्मणे विष्णुतत्परे । सा सदा स्पर्शसम्भाषैर्द्रावयेद्भावयेज्जनम्

नारायणास उद्देशून विष्णुपरायण ब्राह्मणास दान अर्पून ती स्त्री स्पर्श व मधुर संभाषणाने सदैव लोकांचे मन जिंकते व त्यांना भावित करते।

Verse 123

यस्माद्दानं महर्लोके ह्यनन्तमुदके भवेत् । पादाभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं काममुद्दिश्य वै द्विजे

कारण उदकदानाचे पुण्य महर्लोकापर्यंत पोहोचून अनंत फल देते; तसेच योग्य संकल्पाने द्विज ब्राह्मणाचे पादाभ्यंग व शिरोऽभ्यंग करणेही महाफलदायी मानले आहे।

Verse 124

ददाति च त्रयोदश्यां भक्त्या परमयाङ्गना । यस्यां यस्यां मृता जायेद्भूयो योन्यां तु जन्मनि

त्रयोदशीला परम भक्तीने स्त्रीने दान द्यावे; ज्या ज्या योनीत तिचा मृत्यू होतो, पुढील जन्मी ती त्याच योनीत पुन्हा जन्म घेते।

Verse 125

तस्यां तस्यां तु सा भर्तुर्न वियुज्येत कर्हिचित् । तथाप्येवं चतुर्दश्यां दद्यात्पात्रमुपानहौ

त्या त्या जन्मात ती पतीपासून कधीही विभक्त होत नाही; तसेच या रीतीने चतुर्दशीला एक पात्र (भांडे) व उपानहौ म्हणजे जोडी चप्पल दान द्यावी।

Verse 126

ब्रह्मणे धर्ममुद्दिश्य तस्या लोका ह्यनामयाः । एवं च पक्षपक्षान्ते श्राद्धे तर्पेद्द्विजोत्तमान्

ब्रह्म व धर्म यांना उद्देशून कर्म केल्यास तिचे लोक निरामय होतात; तसेच प्रत्येक पक्षाच्या शेवटी श्राद्धकाळी श्रेष्ठ द्विजांना तर्पण करावे।

Verse 127

अव्युच्छिन्ना सदा राज्ञि सन्ततिर्जायते भुवि । एवं ते तिथिमाहात्म्यं दानयोगेन भाषितम्

हे राणी, पृथ्वीवर सदैव अविच्छिन्न संततीची परंपरा उत्पन्न होते. अशा रीतीने दानयोगाने तुला तिथींचे माहात्म्य सांगितले आहे.

Verse 128

तथा वनस्पतीनां तु आराधनविधिं शृणु । जम्बूं निम्बतरुं चैव तिन्दुकं मधुकं तथा

आता पवित्र वृक्षांचीही आराधना-विधी ऐक—जांभूळ, कडुनिंब, तेंदू (तिंदुक) आणि मधूक.

Verse 129

आम्रं चामलकं चैव शाल्मलिं वटपिप्पलौ । शमीबिल्वामलीवृक्षं कदलीं पाटलीं तथा

आंबा, आवळा, शाल्मली, वड व पिंपळ; शमी, बेल व आमली वृक्ष; तसेच केळी व पाटलीही.

Verse 130

अन्यान्पुण्यतमान्वृक्षानुपेत्य स्वर्गमाप्नुयात्

इतर अत्यंत पुण्यदायक वृक्षांजवळ जाऊन त्यांची आराधना केल्यास स्वर्गप्राप्ती होते.

Verse 131

नारद उवाच । चैत्रे मासे तु या नारी कुर्याद्व्रतमनुत्तमम् । तस्य व्रतस्य चान्यानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्

नारद म्हणाले—चैत्र महिन्यात जी स्त्री ते अनुत्तम व्रत करते, त्या व्रताच्या पुण्याच्या सोळाव्या अंशाइतकेही इतर व्रतांचे फल नाही.

Verse 132

श्रुतेन येन सुभगे दुर्भगत्वं न पश्यति । यथा हिमं रविं प्राप्य विलयं याति भूतले

हे सुभगे! हे ऐकिल्याने दुर्भाग्य दिसेनासे होते; जसे हिम सूर्याला भेटून भूमीवर विरघळून जाते।

Verse 133

तथा दुःखं च दौर्भाग्यं व्रतादस्माद्विलीयते । मधुकाख्यां तु ललितामाराधयति येन वै

तसेच या व्रतामुळे दुःख व दैवदुर्भाग्य विरघळून जाते; कारण याने ‘मधुका’ नावाची ललिता देवीची आराधना होते।

Verse 134

विधिं तं शृणु सुभगे कथ्यमानं सुखावहम् । चैत्रे शुक्लतृतीयायां सुस्नाता शुद्धमानसा

हे सुभगे! सुख व कल्याण देणारी जी विधी सांगितली जात आहे ती ऐक. चैत्र शुक्ल तृतीयेला उत्तम स्नान करून शुद्ध मनाने व्रत आरंभ करावे।

Verse 135

प्रतिमां मधुवृक्षस्य शाङ्करीमुमया सह । कारयित्वा द्विजवरैः प्रतिष्ठाप्य यथाविधि

मधुका वृक्षाशी संबंधित शंकर-उमा यांची पवित्र प्रतिमा बनवून, श्रेष्ठ द्विजांकडून यथाविधी प्रतिष्ठापना करावी।

Verse 136

सुगन्धिकुसुमैर्धूपैस्तथा कर्पूरकुङ्कुमैः । पूजयेद्विधिना देवं मन्त्रयुक्तेन भामिनी

हे भामिनी! सुगंधी फुले, धूप तसेच कापूर व कुंकू यांनी, मंत्रयुक्त विधीने देवाची पूजा करावी।

Verse 137

पादौ नमः शिवायेति मेढ्रे वै मन्मथाय च । कालोदरायेत्युदरं नीलकंठाय कण्ठकम्

पादांची पूजा ‘नमः शिवाय’ या मंत्राने करावी; मेढ्राची ‘मन्मथाय नमः’ ने; उदराची ‘कालोदराय नमः’ ने; आणि कंठाची ‘नीलकंठाय नमः’ ने करावी।

Verse 138

शिरः सर्वात्मने पूज्य उमां पश्चात्प्रपूजयेत् । क्षामोदरायैह्युदरं सुकण्ठायै च कण्ठकम्

‘सर्वात्मने नमः’ असे म्हणत शिराची पूजा करून, नंतर विधिपूर्वक उमेची पूजा करावी—तिच्या उदरास ‘क्षामोदरायै नमः’ आणि कंठास ‘सुकण्ठायै नमः’ असे म्हणावे।

Verse 139

शिरः सौभाग्यदायिन्यै पश्चादर्घ्यं प्रदापयेत्

शिरावर ‘सौभाग्यदायिन्यै नमः’ असे म्हणत पूजा करून, नंतर अर्घ्य अर्पण करावे।

Verse 140

नमस्ते देवदेवेश उमावर जगत्पते । अर्घ्येणानेन मे सर्वं दौर्भाग्यं नाशय प्रभो । इति अर्घ्यमन्त्रः

हे देवदेवेश! हे उमावर! हे जगत्पते! या अर्घ्याने, प्रभो, माझे सर्व दौर्भाग्य नष्ट कर—हा अर्घ्यमंत्र आहे।

Verse 141

अर्घ्यं दत्त्वा ततः पश्चात्करकं वारिपूरितम् । मधूकपात्रोपभृतं सहिरण्यं तु शक्तितः

अर्घ्य दिल्यानंतर, पाण्याने भरलेला करक (पात्र) द्यावा; मधूक-लाकडी पात्रात ठेवलेला, आणि शक्तीनुसार सुवर्णासहित।

Verse 142

करकं वारिसम्पूर्णं सौभाग्येन तु संयुतम् । दत्तं तु ललिते तुभ्यं सौभाग्यादिविवर्धनम् । इति करकदानमन्त्रः

जलाने परिपूर्ण व सौभाग्ययुक्त असा हा करक, हे ललिते, तुझ्या सौभाग्यादि वृद्धीसाठी अर्पण केला आहे—हा करक-दान मंत्र आहे.

Verse 143

मन्त्रेणानेन विप्राय दद्यात्करकमुत्तमम् । लवणं वर्जयेच्छुक्लां यावदन्यां तृतीयिकाम्

या मंत्राने ब्राह्मणास उत्तम करक दान करावा. शुक्लपक्षात पुढील तृतीयापर्यंत मीठ वर्ज्य करावे.

Verse 144

क्षमाप्य देवीं देवेशां नक्तमद्यात्स्वयं हविः । अनेन विधिना सार्धं मासि मासि ह्यपक्रमेत्

देवांची परमेश्वरी देवीची क्षमा मागून, स्वतः फक्त रात्रीच साधे हविष्यान्न सेवन करावे. ह्याच विधीनुसार महिनोन्महिना क्रमाने व्रत चालू ठेवावे.

Verse 145

फाल्गुनस्य तृतीयायां शुक्लायां तु समाप्यते । वैशाखे लवणं देयं ज्येष्ठे चाज्यं प्रदीयते

फाल्गुन शुक्ल तृतीयेला याचे समापन होते. वैशाखात मीठ दान द्यावे आणि ज्येष्ठात तूप दान करावे.

Verse 146

आषाढे मासि निष्पावाः पयो देयं तु श्रावणे । मुद्गा देया नभस्ये तु शालिमाश्वयुजे तथा

आषाढ महिन्यात निष्पाव (शेंग) दान द्यावे; श्रावणात दूध दान द्यावे. नभस्य (भाद्रपद) मध्ये मूग दान करावे आणि तसेच आश्वयुजात शाली तांदूळ दान द्यावे.

Verse 147

कार्त्तिके शर्करापात्रं करकं रससंभृतम् । मार्गशीर्षे तु कार्पासं करकं घृतसंयुतम्

कार्तिकात शर्करेचे पात्र व मधुर रसाने भरलेला करक (जलपात्र) दान करावा। मार्गशीर्षात कापसाने भरलेला करक घृतासह अर्पावा।

Verse 148

पौषे तु कुङ्कुमं देयं माघे पात्रं तिलैर्भृतम् । फाल्गुने मासि सम्प्राप्ते पात्रं मोदकसंभृतम्

पौषात कुंकुम दान करावे. माघात तिळांनी भरलेले पात्र दान करावे. फाल्गुन आला की मोदकांनी भरलेले पात्र अर्पावे.

Verse 149

पश्चात्तृतीयादेयं यत्तत्पूर्वस्यां विवर्जयेत् । विधानमासां सर्वासां सामान्यं मनसः प्रिये

तृतीयेनंतर जे दान देण्याचे विधान आहे, ते त्यापूर्वीच्या दिवशी देऊ नये. हे मनःप्रिये, सर्व मासांच्या विधीचा हा सामान्य नियम आहे.

Verse 150

प्रतिमां मधुवृक्षस्य तामेव प्रतिपूजयेत् । तस्मै सर्वं तु विप्राय आचार्याय प्रदीयते

मधुवृक्षाची प्रतिमा करून तिचीच विधिपूर्वक पूजा करावी. नंतर ते सर्व ब्राह्मणास—आपल्या आचार्यास—प्रदाने करावे.

Verse 151

ततः संवत्सरस्यान्ते उद्यापनविधिं शृणु । मधुवृक्षं ततो गत्वा बहुसम्भारसंवृतः

मग वर्षाच्या शेवटी उद्यापनविधी ऐक. त्यानंतर पुष्कळ पूजासामग्री घेऊन मधुवृक्षाकडे जावे.

Verse 152

निखनेत्प्रतिमां मध्ये माधूकीं मधुकस्य च । तत्रस्थं पूजयेत्सर्वमुमादेहार्द्धधारिणम्

स्थळाच्या मध्यभागी माधूकी व मधुक-वृक्षाची प्रतिमा प्रतिष्ठापावी. तेथे उमेचा अर्धदेह धारण करणाऱ्या भगवान् शिवाची (अर्धनारीश्वराची) सर्वोपचारांनी पूजा करावी.

Verse 153

पूजोपहारैर्विपुलैः कुङ्कुमेन पुनःपुनः । श्लक्ष्णाभिः पुष्पमालाभिः कौसुम्भैः केसरेण च

विपुल पूजोपहारांनी, आणि पुन्हा पुन्हा कुंकुम अर्पून; मृदू पुष्पमाळांनी, कुसुम्भपुष्पांनी व केशरानेही (अलंकृत करावे)।

Verse 154

कौसुम्भे वाससी शुभ्रे अतसीपुष्पसन्निभे । परिधाप्य तां प्रतिमां दम्पती रविसंख्यया

अतसीपुष्पासारखे उजळ, शुभ कुसुम्भ-वस्त्र परिधान करून; परंपरेतील निर्दिष्ट ‘रवि-संख्या’प्रमाणे दाम्पत्याने त्या प्रतिमेचे विधिपूर्वक अलंकरण करावे.

Verse 155

उपानद्युगलैश्छत्रैः कण्ठसूत्रैः सकण्ठिकैः । कटकैरङ्गुलीयैश्च शयनीयैः शुभास्तृतैः

जोडी पादुका, छत्र, लोंबक्यासह कंठसूत्र; कटक व अंगठ्या, तसेच शुभ आच्छादनांनी सजलेली शय्या—यांनी (देवदम्पती/प्रतिमेचा) सत्कार करावा.

Verse 156

कुङ्कुमेन विलिप्ताङ्गौ बहुपुष्पैश्च पूजितौ । भोजयेद्विविधै रत्नैर्मधूकावासके स्थितौ

कुंकुमाने अंगलेपन करून, आणि बहुपुष्पांनी पूजून; मधूक-आवासात स्थित त्या (देवदम्पती)ला विविध रत्नार्पणाने तृप्त करावे.

Verse 157

भुक्तोत्थितौ तु विश्राम्य शय्यासु च क्षमापयेत् । गुरुमूलं यतः सर्वं गुरुर्ज्ञेयो महेश्वरः

भोजन करून उठल्यावर त्यांना शय्येवर विश्रांती देऊन क्षमा मागावी; कारण सर्व धर्माचे मूळ गुरु आहेत—गुरूंना महेश्वरस्वरूप मानावे।

Verse 158

प्रीते गुरौ ततः सर्वं जगत्प्रीतं सुरासुरम् । यद्यदिष्टतमं लोके यत्किंचिद्दयितं गृहे

गुरु प्रसन्न झाले की देव-असुरांसह सारे जग प्रसन्न होते. जगात जे अत्यंत प्रिय आहे आणि घरी जे काही लाडके धन आहे—

Verse 159

तत्सर्वं गुरवे देयमात्मनः श्रेय इच्छता । इदं तु धनिभिर्देयमन्यैर्देयं यथोच्यते

आत्मकल्याण इच्छिणाऱ्याने ते सर्व गुरूंना अर्पण करावे. परंतु हे पूर्ण दान धनवानांनी करावे; इतरांनी यथोचित व शास्त्रोक्त रीतीने दान द्यावे.

Verse 160

दाम्पत्यमेकं विधिवत्प्रतिपूज्य शुभव्रतैः । द्वितीयं गुरुदाम्पत्यं वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

शुभ व्रतांनी विधिपूर्वक एका दिव्य दाम्पत्याची पूजा करून, दुसऱ्या क्रमाने गुरु-दाम्पत्याचीही पूजा करावी; आणि अर्पणात धनाविषयी कपट वा कंजूषपणा टाळावा.

Verse 161

ततः क्षमापयेद्देवीं देवं च ब्राह्मणं गुरुम् । यथा त्वं देवि ललिते न वियुक्तासि शम्भुना

त्यानंतर देवी, देव आणि ब्राह्मण-गुरू यांच्याकडे क्षमा मागावी, (अशी प्रार्थना करून): ‘हे देवी ललिते! जशी तू शंभूपासून कधीही वियोग पावत नाहीस—’

Verse 162

तथा मे पतिपुत्राणामवियोगः प्रदीयताम् । अनेन विधिना कृत्वा तृतीयां मधुसंज्ञिकाम्

“तसेच मला पती व पुत्रांपासून कधीही वियोग होऊ नये—असा वर मिळो।” या विधीने ‘मधु’ नावाचे तिसरे व्रत करून—

Verse 163

इन्द्राणी चेन्द्रपत्नीत्वमवाप सुतमुत्तमम् । सौभाग्यं सर्वलोकेषु सर्वर्द्धिसुखमुत्तमम्

इंद्राणीने इंद्रपत्नीपद प्राप्त केले आणि उत्तम पुत्र मिळविला; तसेच सर्व लोकांत सौभाग्य व सर्व ऐश्वर्यजन्य परम सुखही प्राप्त झाले.

Verse 164

अनेन विधिना या तु कुमारी व्रतमाचरेत् । शोभनं पतिमाप्नोति यथेन्द्राण्या शतक्रतुः

जी कुमारी या विधीने हे व्रत आचरेल, तिला उत्तम पती प्राप्त होतो—जसा इंद्राणीला शतक्रतु (इंद्र) प्राप्त झाला.

Verse 165

दुर्भगा सुभगत्वं च सुभगा पुत्रिणी भवेत् । पुत्रिण्यक्षयमाप्नोति न शोकं पश्यति क्वचित्

दुर्भागी स्त्री सुभाग्य प्राप्त करते आणि सुभाग्यवती स्त्री पुत्रवती होते. पुत्रवतीला अक्षय समृद्धी मिळते व ती कुठेही शोक पाहात नाही.

Verse 166

अनेकजन्मजनितं दौर्भाग्यं नश्यति ध्रुवम् । मृता तु त्रिदिवं प्राप्य उमया सह मोदते

अनेक जन्मांतून उत्पन्न झालेले दौर्भाग्य निश्चयाने नष्ट होते. आणि मृत्यूनंतर ती त्रिदिव (स्वर्ग) प्राप्त करून उमेसह आनंदित होते.

Verse 167

कल्पकोटिशतं साग्रं भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान् । पुनस्तु सम्भवे लोके पार्थिवं पतिमाप्नुयात्

शतकोटी कल्पांहून अधिक काळ इच्छित भोग भोगून, ती पुन्हा जगात जन्म घेऊन राजयोग्य पती प्राप्त करते.

Verse 168

सुभगा रूपसम्पन्ना पार्थिवं जनयेत्सुतम्

ती सुभाग्यवती व रूपसंपन्न होते आणि राजपुत्रास जन्म देते.

Verse 169

एतत्ते कथितं सर्वं व्रतानामुत्तमं व्रतम् । अन्यत्पृच्छस्व सुभगे वाञ्छितं यद्धृदि स्थितम्

हे सर्व तुला सांगितले—व्रतांमध्ये हे उत्तम व्रत आहे. आता, हे सुभगे, हृदयात जी इच्छा आहे ती दुसरी गोष्ट विचार.