Adhyaya 97

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल व्यासतीर्थमनुत्तमम् । दुर्लभं मनुजैः पुण्यमन्तरिक्षे व्यवस्थितम्

श्री मार्कंडेय म्हणाले—त्यानंतर, हे महीपाला! अनुपम व्यासतीर्थास जा; ते मनुष्यांस दुर्लभ, अत्यंत पुण्यदायक तीर्थ आहे, जणू अंतरिक्षात स्थित आहे.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कस्माद्वै व्यासतीर्थं तदन्तरिक्षे व्यवस्थितम् । एतदाख्याहि संक्षेपात्त्यज ग्रन्थस्य विस्तरम्

युधिष्ठिर म्हणाला—ते व्यासतीर्थ अंतरिक्षात का स्थित आहे? हे मला संक्षेपाने सांगा; ग्रंथाचा विस्तार सोडून द्या।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाबाहो धर्मवान्साधुवत्सल । स्वकर्मनिरतः पार्थ तीर्थयात्राकृतादरः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—साधु, साधु, हे महाबाहो! तू धर्मवान् आणि साधुजनवत्सल आहेस। हे पार्थ, तू स्वकर्मात निरत असून तीर्थयात्रेस आदर देतोस।

Verse 4

दुर्लभं सर्वजन्तूनां व्यासतीर्थं नरेश्वर । पीडितो वृद्धभावेन अकल्पोऽहं नृपात्मज

हे नरेश्वर, सर्व प्राण्यांना व्यासतीर्थ अत्यंत दुर्लभ आहे। वृद्धत्वाच्या भाराने पीडित मी समर्थ नाही, हे राजपुत्रा।

Verse 5

विसंज्ञो गतवित्तस्तु संजातः स्मृतिवर्जितः । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया

मी विसंज्ञ झालो, धनहीन झालो आणि स्मृतिहीनही झालो। हे तीर्थ गुप्ताहूनही अधिक गुप्त; मी ते कोणालाही सांगितले नाही।

Verse 6

कलिस्तत्रैव राजेन्द्र न विशेद्व्याससंश्रयात् । अन्तरिक्षे तु संजातं रेवायाश्चेष्टितेन तु

हे राजेंद्र, व्यासांच्या आश्रयामुळे तेथे कलि प्रवेश करत नाही। रेवा़ (नर्मदा)च्या अद्भुत लीलेने तो प्रदेश अंतरिक्षात उत्पन्न झाला।

Verse 7

विरिञ्चिर्नैव शक्नोति रेवाया गुणकीर्तनम् । कथं ज्ञास्याम्यहं तात रेवामाहात्म्यमुत्तमम्

विरिंची (ब्रह्मा) सुद्धा रेवेचे गुण पूर्णपणे कीर्तन करू शकत नाहीत। मग, हे तात, मी रेवेचे परम उत्तम माहात्म्य कसे जाणू?

Verse 8

व्यासतीर्थं विशेषेण लवमात्रं ब्रवीम्यतः । प्रत्यक्षः प्रत्ययो यत्र दृश्यतेऽद्य कलौ युगे

म्हणून मी विशेषतः व्यासतीर्थाविषयी केवळ थोडेसे सांगतो; कारण तेथे कलियुगात आजही प्रत्यक्ष प्रमाण व दृढ प्रत्यय दिसून येतो.

Verse 9

विहङ्गो गच्छते नैव भित्त्वा शूलं सुदारुणम् । तस्योत्पत्तिं समासेन कथयामि नृपात्मज

त्या अत्यंत भयानक शूळाला भेदून पक्षीसुद्धा जात नाही. हे नृपपुत्रा, त्याची उत्पत्ती मी संक्षेपाने सांगतो.

Verse 10

आसीत्पूर्वं महीपाल मुनिर्मान्यः पराशरः । तेनात्युग्रं तपश्चीर्णं गङ्गाम्भसि महाफलम्

पूर्वी, हे महीपाल, मान्य मुनि पराशर होते. त्यांनी गंगेच्या जलात अत्यंत उग्र तप केले, जे महाफलदायी होते.

Verse 11

प्राणायामेन संतस्थौ प्रविष्टो जाह्नवीजले । पूर्णे द्वादशमे वर्षे निष्क्रान्तो जलमध्यतः

जाह्नवी (गंगा)च्या जलात प्रवेश करून ते प्राणायामात स्थिर राहिले. बारा वर्षे पूर्ण होताच ते जलमध्यातून बाहेर आले.

Verse 12

भिक्षार्थी संचरेद्ग्रामं नावा यत्रैव तिष्ठति । तत्र तेन परा दृष्टा बाला चैव मनोहरा

भिक्षेसाठी तो त्या गावात फिरत होता जिथे नाव थांबलेली होती. तेथेच त्याने अत्यंत मनोहर व चित्त वेधून घेणारी एक कन्या पाहिली.

Verse 13

तां दृष्ट्वा स च कामार्त उवाच मधुरं तदा । मां नयस्व परं पारं कासि त्वं मृगलोचने

तिला पाहून तो कामाने व्याकुळ होऊन गोड शब्दांत म्हणाला—“मला पलीकडच्या तीरावर ने. हे मृगनयने, तू कोण आहेस?”

Verse 14

नावारूढे नदीतीरे मम चित्तप्रमाथिनि । एवमुक्ता तु सा तेन प्रणम्य ऋषिपुंगवम्

नदीकाठी नावेत बसलेली, जी माझे चित्त ढवळून काढीत होती—तिला असे म्हटल्यावर तिने त्या ऋषिश्रेष्ठाला नमस्कार केला.

Verse 15

कथयामास चात्मानं दृष्ट्वा तं काममोहितम् । कैवर्तानां गृहे दासी कन्याहं द्विजसत्तम

त्याला काममोहित पाहून ती आपली हकीकत सांगू लागली—“हे द्विजश्रेष्ठ, मी मच्छीमारांच्या घरी दासी म्हणून राहणारी एक कन्या आहे.”

Verse 16

नावासंरक्षणार्थाय आदिष्टा स्वामिना विभो । मया विज्ञापितं वृत्तमशेषं ज्ञातुमर्हसि

हे प्रभो, नाव जपण्यासाठी स्वामीने मला नेमले आहे. मी सर्व वृत्तांत निवेदन केला आहे; आपण तो पूर्णपणे जाणावा.

Verse 17

एवमुक्तस्तया सोऽथ क्षणं ध्यात्वाब्रवीदिदम्

तिने असे म्हटल्यावर तो क्षणभर ध्यान करून मग हे वचन बोलला।

Verse 18

पराशर उवाच । अहं ज्ञानबलाद्भद्रे तव जानामि सम्भवम् । कैवर्तपुत्रिका न त्वं राजकन्यासि सुन्दरि

पराशर म्हणाले—हे भद्रे, ज्ञानबलाने मला तुझा जन्मवृत्तांत माहीत आहे। हे सुंदरी, तू कैवर्ताची कन्या नाहीस; तू राजकन्या आहेस।

Verse 19

कन्योवाच । कः पिता कथ्यतां ब्रह्मन्कस्या वा ह्युदरोद्भवा । कस्मिन्वंशे प्रसूताहं कैवर्ततनया कथम्

कन्या म्हणाली—हे ब्राह्मण, सांगा; माझे पिता कोण आणि मी कोणाच्या उदरातून जन्मले? कोणत्या वंशात माझा जन्म झाला, आणि मी कैवर्ताची कन्या कशी म्हणवले गेले?

Verse 20

पराशर उवाच । कथयामि समस्तं यत्त्वया पृष्टमशेषतः । वसुर्नामेति भूपालः सोमवंशविभूषणः

पराशर म्हणाले—तू जे काही विचारले आहेस ते सर्व मी काहीही न सोडता सांगतो. सोमवंशाचा भूषण असा वसु नावाचा एक राजा होता.

Verse 21

जम्बूद्वीपाधिपो भद्रे शत्रूणां भयवर्धनः । शतानि सप्त भार्याणां पुत्राणां च दशैव तु

हे भद्रे, तो जंबूद्वीपाचा अधिपती होता आणि शत्रूंचा भय वाढविणारा होता. त्याच्या सातशे राण्या आणि दहा पुत्रही होते.

Verse 22

धर्मेण पालयेल्लोकानीशवत्पूज्यते सदा । म्लेच्छास्तस्याविधेयाश्च क्षीरद्वीपनिवासिनः

तो धर्माने लोकांचे पालन करी आणि सदैव ईश्वरवत् पूजिला जाई। क्षीरद्वीपात वसणारे म्लेच्छही त्याच्या आज्ञेला कधी अविधेय होत नसत।

Verse 23

तेषामुत्सादनार्थाय ययावुल्लङ्घ्य सागरम् । संयुक्तः पुत्रभृत्यैश्च पौरुषे महति स्थितैः

त्यांचा नाश करण्यासाठी तो सागर उल्लंघून पुढे निघाला। महान पराक्रमात स्थित अशा पुत्रां व भृत्यांसह तो संयुक्त झाला होता।

Verse 24

समरं तैः समारब्धं म्लेच्छैश्च वसुना सह । जिता म्लेच्छाः समस्तास्ते वसुना मृगलोचने

त्या म्लेच्छांनी वसुच्या संगतीने समर आरंभिला। हे मृगलोचने, वसुने त्या सर्व म्लेच्छांना जिंकून टाकले।

Verse 25

करदास्ते कृतास्तेन सपुत्रबलवाहनाः । प्रधाना तस्य सा राज्ञी तव माता मृगेक्षणे

त्याने त्यांना पुत्र, सैन्य व वाहने यांसह करदास केले। हे मृगेक्षणे, त्या राजाची जी प्रधान राणी होती तीच तुझी माता होती।

Verse 26

प्रवासस्थे महीपाले संजाता सा रजस्वला । नारीणां तु सदाकालं मन्मथो ह्यधिको भवेत्

राजा प्रवासात असताना ती रजस्वला झाली। कारण स्त्रियांमध्ये त्या काळी मन्मथ (कामदेव) विशेषतः अधिक प्रबल होतो असे सांगितले आहे।

Verse 27

विशेषेण ऋतोः काले भिद्यन्ते कामसायकैः । मन्मथेन तु संतप्ताचिन्तयत्सा शुभेक्षणा

विशेषतः ऋतुकाळी कामाचे बाण मनास भेदतात। मन्मथाच्या तापाने संतप्त ती शुभनेत्री स्त्री काय करावे याचा विचार करू लागली।

Verse 28

दूतं वै प्रेषयाम्यद्य वसुराज्ञः समीपतः । आहूतः सत्वरं दूत गच्छ त्वं नृपसन्निधौ

“आज मी वसुराजाजवळ दूत पाठवीन.” त्याला बोलावून ती म्हणाली—“लवकर जा, दूत; राजाच्या सन्निधीला पोहोच.”

Verse 29

दूत उवाच । परतीरं गतो देवि वसुराजारिशासनः । तत्र गन्तुमशक्येत जलयानैर्विना शुभे

दूत म्हणाला—“देवी, शत्रूंचा दमन करणारा वसुराज परतीरी गेला आहे. हे शुभे, जलयानांशिवाय तिथे जाणे शक्य नाही.”

Verse 30

तानि यानानि सर्वाणि गृहीतानि परे तटे । दूतवाक्येन सा राज्ञी विषण्णा कामपीडिता

ती सर्व याने परच्या तीरावर नेली गेली होती. दूताचे वचन ऐकून ती राणी कामपीडेने व्याकुळ होऊन विषण्ण झाली।

Verse 31

तत्सखी तामुवाचाथ कस्मात्त्वं परितप्यसे । स्वलेखः प्रेष्यतां देवि शुकहस्ते यथार्थतः

मग तिची सखी तिला म्हणाली—“तू कशाला इतकी व्याकुळ होतेस? देवी, तुझा स्वतःचा पत्र तोट्याच्या हाती यथार्थपणे पाठव.”

Verse 32

समुद्रं लङ्घयित्वा तु शकुन्ता यान्ति सुन्दरि । सखिवाक्येन सा राज्ञी स्वस्था जाता नराधिप

हे सुंदरी, पक्षी तर समुद्रही लंघून जातात. सखीच्या वचनांनी ती राणी शांत व स्थिर झाली, हे नराधिप।

Verse 33

व्याहृतो लेखकस्तत्र लिख लेखं ममाज्ञया । त्वद्धीना सत्यभामाद्य वसो राजन्न जीवति

मग तेथे लेखकास बोलावले—“माझ्या आज्ञेने पत्र लिहा: ‘तुझ्याविना सत्यभामा आज, हे वसुराज, जगू शकत नाही।’”

Verse 34

ऋतुकालोऽद्य संजातो लिख लेखं तु लेखकं । लिखिते भूर्जपत्रे तु लेखे वै लेखकेन तु

“आज शुभ ऋतुकाळ आला आहे; हे लेखक, पत्र लिहा. भूर्जपत्रावर लेखकानेच हे पत्र नक्की लिहावे.”

Verse 35

शुकः पञ्जरमध्यस्थ आनीतोद्धैव सन्निधौ

मग पिंजऱ्यात असलेला पोपट तिथेच त्यांच्या सन्निध आणला गेला.

Verse 36

सत्यभामोवाच । नीत्वा लेखं गच्छ शीघ्रं वसुराज्ञः समीपतः । शकुनिः प्रणतो भूत्वा गृहीत्वा लेखमुत्तमम्

सत्यभामा म्हणाली—“हे पत्र घेऊन लवकर वसुराजाजवळ जा.” पक्ष्याने नमस्कार करून उत्तम संदेश घेतला.

Verse 37

उत्पत्य सहसा राजञ्जगामाकाशमण्डलम् । ततः पक्षी गतः शीघ्रं वसुराजसमीपतः

हे राजन्, तो सहसा उडून आकाशमंडळात गेला. मग तो पक्षी वेगाने वसुराजाच्या सान्निध्यात पोहोचला.

Verse 38

क्षिप्ते लेखे शुकेनैव सत्यभामाविसर्जिते । वसुराज्ञा ततो लेखो गृह्य हस्तेऽवधारितः

सत्यभामेने पाठविलेल्या पोपटाने पत्र टाकताच वसुराजाने ते उचलून हातात धरले आणि नीट विचारपूर्वक पाहिले.

Verse 39

लेखार्थं चिन्तयित्वा तु गृह्य वीर्यं नरेश्वरः । अमोघं पुटिकां कृत्वा प्रतिलेखेन मिश्रितम्

पत्राचा अर्थ विचारून नरेश्वराने आपले वीर्य घेतले आणि अमोघ अशी पुटिका करून त्यात प्रत्युत्तरलेख मिसळला.

Verse 40

शुकस्य सोऽपयामास गच्छ राज्ञीसमीपतः । प्रणम्य वसुराजानं बीजं गृह्योत्पपात ह

त्याने पोपटाला ते देऊन म्हटले—‘राणीच्या सान्निध्यात जा.’ पोपटाने वसुराजाला प्रणाम करून बीज घेऊन उडून गेला.

Verse 41

समुद्रोपरि सम्प्राप्तः शुकः श्येनेन वीक्षितः । सामिषं तं शुकं ज्ञात्वा श्येनस्तमभ्यधावत

समुद्रावर पोहोचलेल्या पोपटाला एका श्येनाने पाहिले. तो मांसयुक्त शिकार वाहतो असे जाणून श्येन त्याच्यावर झडप घालू लागला.

Verse 42

हतश्चञ्चुप्रहारेण शुकः श्येनेन भारत । मूर्च्छया तस्य तद्बीजं पतितं सागराम्भसि

हे भारत! श्येनाच्या चोचीच्या प्रहाराने शुक पक्षी जखमी होऊन मूर्च्छित पडला; त्या मूर्च्छेत त्याचे बीज सागराच्या जलात पडले।

Verse 43

मत्स्येन गिलितं तच्च बीजं वसुमहीपतेः । कन्या मत्स्योदरे जाता तेन बीजेन सुन्दरि

वसु महीपतीचे ते बीज एका मत्स्याने गिळले; हे सुंदरी, त्या बीजामुळे मत्स्याच्या उदरातून एक कन्या जन्मली।

Verse 44

प्राप्तोऽसौ लुब्धकैर्मत्स्य आनीतः स्वगृहं ततः । यावद्विदारितो मत्स्यस्तावद्दृष्टा त्वमुत्तमे

तो मत्स्य लुब्धक-मच्छिमारांना मिळाला व त्यांनी तो आपल्या घरी आणला; मत्स्य फाडताच, हे उत्तमे, त्याच क्षणी तुला पाहिले गेले।

Verse 45

शशिमण्डलसङ्काशा सूर्यतेजःसमप्रभा । दृष्ट्वा त्वां हर्षिताः सर्वे कैवर्ता जाह्नवीतटे

चंद्रमंडलासारखी शोभा व सूर्यतेजासारखी प्रभा असलेल्या तुला पाहून, जाह्नवीच्या तटी सर्व कैवर्त आनंदित झाले।

Verse 46

हर्षितास्ते गताः सर्वे प्रधानस्य च मन्दिरम् । स्त्रीरत्नं कथयामासुर्गृहाण त्वं महाप्रभम्

ते सर्व आनंदित होऊन आपल्या प्रधानाच्या घराकडे गेले आणि म्हणाले—“स्त्रीरत्न प्रकट झाले आहे; हे महाप्रभु, आपण तिला स्वीकारा.”

Verse 47

गृहीता तेन तन्वङ्गी ह्यपुत्रेण मृगेक्षणा । भार्यां स्वामाह तन्वङ्गि पालयस्व मृगेक्षणे

तेव्हा त्या अपुत्र पुरुषाने त्या तन्वंगी, मृगनयनी कन्येला स्वीकारले. पत्नी म्हणून तिला तो म्हणाला— “हे तन्वंगी, हे मृगनयने, गृहधर्म पाळ आणि घरचा कारभार सांभाळ.”

Verse 48

ततः सा चिन्तयामास पराशरवचस्तदा । एवमुक्त्वा तु सा तेन दत्तात्मानं नरेश्वर

मग तिने पराशरांचे वचन आठवून मनात विचार केला. हे नरेश्वर, असे बोलून तिने त्याला स्वीकारून आपले तन-मन त्यास अर्पण केले.

Verse 49

उवाच साधु मे ब्रह्मन्मत्स्यगन्धोऽनु वर्तते । ततस्तेन तु सा बाला दिव्यगन्धाधिवासिता

ती म्हणाली— “साधु, हे ब्राह्मण! माझ्यावर अजूनही माशाचा वास राहिला आहे.” तेव्हा त्याच्या प्रभावाने ती बाला दिव्य सुगंधाने सुवासित झाली.

Verse 50

कृता योगबलेनैव ज्वालयित्वा विभावसुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं वह्निमूढा तेन रसात्तदा

त्याने केवळ योगबळाने अग्नी प्रज्वलित केला. मग पवित्र वह्नीची प्रदक्षिणा करून तो तिला तेव्हा एकांत स्थानी घेऊन गेला.

Verse 51

जलयानस्य मध्ये तु कामस्थानान्यसंस्पृशत् । ज्ञात्वा कामोत्सुकं विप्रं भीता सा धर्मनन्दन

परंतु जलयानाच्या मध्यभागी तिने कामस्थानाचा स्पर्श होऊ दिला नाही. विप्र कामातुर आहे हे जाणून ती भयभीत झाली, हे धर्मनंदन.

Verse 52

हसन्ती तमुवाचाथ देव त्वं लोकसन्निधौ । न लज्जसे कथं धीमन्कुर्वाणः पामरोचितम्

ती हसत त्याला म्हणाली—“देवा, तू लोकांच्या सान्निध्यात आहेस; हे धीमान, पामरांना शोभणारे असे कर्म करताना तुला लाज कशी वाटत नाही?”

Verse 53

ततस्तेन क्षणं ध्यात्वा संस्मृता हृदि तामसी । आगता तामसी माया यया व्याप्तं चराचरम्

मग त्याने क्षणभर ध्यान करून हृदयात तामसी शक्तीचे स्मरण केले; आणि ज्या तामसी मायेमुळे चराचर जग व्यापले आहे ती माया प्रकट झाली.

Verse 54

ततः सा विस्मिता तेन कर्मणैव तु रञ्जिता । ब्रह्मचर्याभितप्तेन स्त्रीसौख्यं क्रीडितं तदा

मग ती त्याच्या त्या कर्मानेच विस्मित व आनंदित झाली; आणि ब्रह्मचर्यतपाने तेजस्वी झालेल्या त्याच्या सामर्थ्याने तिने क्रीडाभावाने स्त्रीसुख अनुभवले.

Verse 55

ततः सा तत्क्षणादेव गर्भभारेण पीडिता । प्रसूता बालकं तत्र जटिलं दण्डधारिणम्

मग त्या क्षणीच गर्भभाराने पीडित होऊन तिने तिथेच एका बालकाला जन्म दिला—जटाधारी आणि दंडधारी.

Verse 56

कमण्डलुधरं शान्तं मेखलाकटिभूषितम् । उत्तरीयकृतस्कन्धं विष्णुमायाविवर्जितम्

तो कमंडलू धारण करणारा, शांत होता; कटीवर मेखलेने भूषित; खांद्यावर उत्तरीय ठेवलेले—विष्णुमायेपासूनही विवर्जित, मोहातीत.

Verse 57

ततोऽपि शङ्किता पार्थ दृष्ट्वा तं कलबालकम् । वेपमाना ततो बाला जगाम शरणं मुनेः

हे पार्थ! त्या अद्भुत बालकाला पाहून ती अधिकच शंकित झाली. थरथरत ती तरुणी मुनींच्या शरणास गेली.

Verse 58

रक्ष रक्ष मुनिश्रेष्ठ पराशर महामते । जातं मेऽत्यद्भुतं पुत्रं कौपीनवरमेखलम् । दण्डहस्तं जटायुक्तमुत्तरीयविभूषितम्

‘रक्षा करा, रक्षा करा, हे मुनिश्रेष्ठ, हे महामती पराशरा! माझा अत्यंत अद्भुत पुत्र जन्मला आहे—सुंदर कौपीन व मेखला धारण केलेला, हातात दंड, जटायुक्त आणि उत्तरीयाने विभूषित।’

Verse 59

पराशर उवाच । मा भैषीः स्वसुते जाते कुमारी त्वं भविष्यसि । नाम्ना योजनगन्धेति द्वितीयं सत्यवत्यपि

पराशर म्हणाले—‘भिऊ नकोस. पुत्र जन्मला तरी तू कुमारीच राहशील. तुझे नाव “योजनगंधा” असेल आणि दुसरे नाव “सत्यवती”ही असेल.’

Verse 60

शंतनुर्नाम राजा यः स ते भर्ता भविष्यति । प्रथमा महिषी तस्य सोमवंशविभूषणा

‘शंतनु नावाचा जो राजा आहे तोच तुझा पती होईल. तू त्याची पहिली महिषी होशील आणि सोमवंशाची शोभा ठरशील.’

Verse 61

गच्छ त्वं स्वाश्रयं शुभ्रे पूर्वरूपेण संस्थिता । मा विषादं कुरुष्वात्र दृष्टं ज्ञानस्य मे बलम्

‘हे शुभ्रे! पूर्वरूप धारण करून तू आपल्या निवासस्थानी जा. येथे विषाद करू नकोस—माझ्या ज्ञानबलाचे सामर्थ्य पाहा.’

Verse 62

इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रः सा बाला पुत्रमाश्रिता । नत्वोचे मातरं भक्त्या साष्टाङ्गं विनयानतः

असे म्हणत ब्राह्मण निघून गेला. ती तरुणी पुत्राला घेऊन, भक्तीने मातेला नमस्कार करून साष्टांग दंडवत् घालून विनयाने बोलली.

Verse 63

क्षम्यतां मातरुक्तं मे प्रसादः क्रियतामपि । ईश्वराराधने यत्नं करिष्याम्यहमम्बिके

माते, माझ्या बोलण्याची क्षमा करा; माझ्यावर प्रसन्नही व्हा. हे अंबिके, मी ईश्वर-आराधनेत यत्नपूर्वक प्रयत्न करीन.

Verse 64

ततः सा पुत्रवाक्येन विषण्णा वाक्यमब्रवीत्

त्यानंतर पुत्राच्या वचनांनी ती विषण्ण होऊन शोकाकुल झाली आणि बोलू लागली.

Verse 65

योजनगन्धोवाच । मा त्यक्त्वा गच्छ वत्साद्य मातरं मामनागसम् । त्वद्वियोगेन मे पुत्र पञ्चत्वं भाव्यसंशयम्

योजनगंधा म्हणाली—वत्सा, आज मला सोडून जाऊ नकोस; निष्पाप अशा मला, तुझ्या मातेला, त्यागू नकोस. पुत्रा, तुझ्या वियोगाने माझे मरण निश्चित आहे, यात संशय नाही.

Verse 66

नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति भ्रातृसमं कुलम् । नास्ति सत्यपरो धर्मो नानृतात्पातकं परम्

पुत्रासारखा स्नेह नाही; भावासारखे कुलाचे बळ नाही. सत्यपरायणतेपेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही; असत्यापेक्षा मोठे पाप नाही.

Verse 67

बालभावे मया जात आधारः किल जायसे । न मे भर्ता न मे पुत्रः पश्य कर्मविडम्बनम्

माझ्या बाल्यावस्थेत माझ्या पोटी जन्मलेला तूच माझा आधार होशील असे वाटले. पण ना मला पती, ना माझ्याजवळ राहणारा पुत्र—पाहा कर्माची किती विडंबना!

Verse 68

व्यास उवाच । मा विषादं कुरुष्वान्तः सत्यमेतन्मयोरितम् । आपत्कालेऽस्मि ते देवि स्मर्तव्यः कार्यसिद्धये

व्यास म्हणाले—अंतःकरणात विषाद करू नकोस; मी जे सांगितले ते सत्य आहे. हे देवी, आपत्तीच्या वेळी कार्यसिद्धीसाठी माझे स्मरण कर.

Verse 69

आपदस्तारयिष्यामि क्षम्यतां मे दुरुत्तरम् । इत्युक्त्वा प्रययौ व्यासः कन्या सापि गता गृहम्

“मी तुला आपत्तींमधून तारून नेईन; माझे कठोर शब्द क्षमा कर.” असे म्हणून व्यास निघून गेले, आणि ती कन्याही घरी गेली.

Verse 70

पराशरसुतस्तत्र विषष्णो वनमध्यतः । त्रेतायुगावसाने तु द्वापरादौ नरेश्वर

हे नरेश्वर, तेथेच वनाच्या मध्यभागी पराशरपुत्र व्यास विषण्ण झाले होते—त्रेतायुगाच्या शेवटी व द्वापराच्या आरंभी—आणि चिंतनात मग्न राहिले.

Verse 71

व्यासार्थं चिन्तयामासुर्देवाः शक्रपुरोगमाः । आख्यातो नारदेनैव पुत्रः पराशरस्य सः

शक्र (इंद्र) यांच्या नेतृत्वाखाली देवांनी व्यासासाठी विचारमंथन केले. नारदांनीच त्यांना सांगितले होते की तो पराशरांचा पुत्र आहे.

Verse 72

कैवर्तपुत्रिकाजातो ज्ञानी जह्नुसुतातटे । ततो नारदवाक्येन आगताः सुरसत्तमाः

कैवर्तकन्येपासून जन्मलेला तो ज्ञानी (व्यास) जह्नुसुता नदीच्या तीरावर होता. मग नारदांच्या वचनाने देवश्रेष्ठ तेथे आले.

Verse 73

रामः पितामहः शक्रो मुनिसङ्घैः समावृताः । आस्यादिकं पृथग्दत्त्वा साधु साध्वित्युदीरयन्

राम, पितामह (ब्रह्मा) आणि शक्र (इंद्र) मुनिसंघांनी वेढलेले, यथाविधी वेगवेगळे अभिवादनादि सन्मान अर्पून ‘साधु! साधु!’ असे उद्गारू लागले.

Verse 74

पितामहेन वै बालो गर्भाधानादिसंस्कृतः । द्वीपायनो द्वीपजन्मा पाराशर्यः पराशरात्

पितामहाने त्या बालकास गर्भाधानादि संस्कारांनी विधिपूर्वक संस्कारित केले. द्वीपावर जन्मल्याने तो द्वैपायन, आणि पराशरापासून उत्पन्न झाल्याने पाराशर्य म्हणूनही प्रसिद्ध झाला.

Verse 75

कृष्णांशात्कृष्णनामायं व्यासो वेदान्व्यसिष्यति । विरञ्चिनाभिषिक्तोऽसौ मुनिसङ्घैः पुनःपुनः

कृष्णाच्या अंशामुळे याचे नाव ‘कृष्ण’ झाले; आणि ‘व्यास’ म्हणून तो वेदांचे विभाग-विन्यास करील. विरंची (ब्रह्मा) यांनी त्याचा अभिषेक केला, आणि मुनिसंघांनी पुन्हा पुन्हा त्याचा सत्कार केला.

Verse 76

व्यासस्त्वं सर्वलोकेषु इत्युक्त्वा प्रययुः सुराः । तीर्थयात्रा समारब्धा कृष्णद्वैपायनेन तु

‘तू सर्व लोकांत व्यास आहेस’ असे म्हणून देव निघून गेले. मग कृष्णद्वैपायनाने तीर्थयात्रा आरंभिली.

Verse 77

गङ्गावगाहिता तेन केदारश्च सपुष्करः । गया च नैमिषं तीर्थं कुरुक्षेत्रं सरस्वती

त्याने गंगेत स्नान केले आणि केदार व पुष्कर तीर्थांचे दर्शन घेतले। पुढे तो गया, नैमिषतीर्थ, कुरुक्षेत्र आणि सरस्वती-तीर्थ येथेही गेला।

Verse 78

उज्जयिन्यां महाकालं सोमनाथं प्रभासके । पृथिव्यां सागरान्तायां स्नात्वा यातो महामुनिः

उज्जयिनीत त्याने महाकालाचे पूजन केले आणि प्रभासक्षेत्री सोमनाथाचे दर्शन घेतले। समुद्रपर्यंत पृथ्वीवर स्नान करून तो महामुनी पुढे निघून गेला।

Verse 79

अमृतां नर्मदां प्राप्तो रुद्रदेहोद्भवां शुभाम् । साह्लादो नर्मदां दृष्ट्वा चित्तविश्रान्तिमाप च

तो अमृतमयी, शुभ, रुद्रदेहातून उद्भवली असे मानली जाणारी नर्मदा नदीस प्राप्त झाला। नर्मदेचे दर्शन होताच हर्षित होऊन त्याला चित्ताची गाढ विश्रांती लाभली।

Verse 80

तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः । ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः

नर्मदातटाचा आश्रय घेऊन त्याने विपुल तपश्चर्या केली। ग्रीष्मात तो पञ्चाग्नीच्या मध्यभागी तप करी आणि वर्षाकाळी उघड्या भूमीवर शयन करी।

Verse 81

सार्द्रवासाश्च हेमन्ते तिष्ठन्दध्यौ महेश्वरम् । स्वान्तर्हृत्कमले स्थाप्य ध्यायते परमेश्वरम्

हेमंत ऋतूत ओले वस्त्र परिधान करून तो उभा राहून महेश्वराचे चिंतन करी। अंतःकरणातील हृदयकमळात परमेश्वराला स्थापून तो अखंड ध्यान करी।

Verse 82

सृष्टिसंहारकर्तारमछेद्यं वरदं शुभम् । नित्यं सिद्धेश्वरं लिङ्गं पूजयेद्ध्यानतत्परः

ध्यानात तत्पर होऊन तो नित्य सिद्धेश्वर-लिंगाची पूजा करावी—जो सृष्टी व संहार करणारा, अछेद्य, वरदायी आणि परम शुभ आहे।

Verse 83

अर्चनात्सिद्धलिङ्गस्य ध्यानयोगप्रभावतः । प्रत्यक्षः शङ्करो जातः कृष्णद्वैपायनस्य सः

त्या सिद्ध-लिंगाच्या अर्चनेने आणि ध्यान-योगाच्या प्रभावाने कृष्णद्वैपायनास शंकर साक्षात् प्रत्यक्ष प्रकट झाले।

Verse 84

ईश्वर उवाच । तोषितोऽहं त्वया वत्स वरं वरय शोभनम्

ईश्वर म्हणाले—वत्सा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; एक शोभन वर माग।

Verse 85

व्यास उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । प्रत्यक्षो नर्मदातीरे स्वयमेव भविष्यसि । अतीतानागतज्ञोऽहं त्वत्प्रसादादुमापते

व्यास म्हणाले—हे देव, जर आपण माझ्यावर तुष्ट असाल आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर आपण स्वतः नर्मदा-तीरी प्रत्यक्ष प्रकट व्हावे। हे उमापते, आपल्या कृपेने मला भूत व भविष्याचे ज्ञान लाभो।

Verse 86

ईश्वर उवाच । एवं भवतु ते पुत्र मत्प्रसादादसंशयम् । त्वयि भक्तिगृहीतोऽहं प्रत्यक्षो नर्मदातटे

ईश्वर म्हणाले—पुत्रा, तसेच होवो; माझ्या कृपेने यात संशय नाही। तुझ्या भक्तीने मी वशीभूत होऊन नर्मदा-तटी प्रत्यक्ष प्रकट होईन।

Verse 87

सहस्रांशार्धभावेन प्रत्यक्षोऽहं त्वदाश्रमे । इत्युक्त्वा प्रययौ देवः कैलासं नगमुत्तमम्

“सहस्र किरणांच्या अर्ध-तेजस्वी रूपाने मी तुझ्या आश्रमात प्रत्यक्ष उपस्थित राहीन.” असे सांगून तो देव परमश्रेष्ठ कैलास पर्वताकडे निघून गेला।

Verse 88

पत्नीसंग्रहणं जातं कृष्णद्वैपायनस्य तु । शास्त्रोक्तेन विधानेन पत्नी पालयतस्तथा

कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांचे तेव्हा पत्नीग्रहण झाले; आणि शास्त्रोक्त विधीनुसार त्यांनी पत्नीचे यथोचित पालन-पोषण केले।

Verse 89

पुत्रो जातो ह्यपुत्रस्य पराशरसुतस्य च । देवैर्वर्धापितः सर्वैरिञ्चेन्द्रपुरोगमैः

अपुत्र असलेल्या पराशरपुत्र (व्यास) यांना पुत्र झाला; इंद्रप्रमुख सर्व देवांनी त्या शुभ जन्माचा मंगलोत्सव साजरा केला।

Verse 90

पुत्रजन्मन्यथाजग्मुर्वशिष्ठाद्या मुनीश्वराः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पराशरपुरोगमाः

पुत्रजन्माच्या वेळी वशिष्ठादी मुनीश्वर, पराशरांच्या नेतृत्वाखाली, तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने तेथे आले।

Verse 91

मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः । यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती

मनु, अत्रि, विष्णु, हारीत, याज्ञवल्क्य, उशनस व अंगिरा; तसेच यम, आपस्तंब, संवर्त, कात्यायन आणि बृहस्पतीही तेथे आले।

Verse 92

एवमादिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च । सशिष्याश्च महाभागा नर्मदातटमाश्रिताः

अशा रीतीने हजारो-हजार, लाखो व कोट्यवधी महाभाग महात्मे शिष्यांसह नर्मदा-तटाचा आश्रय घेऊन राहिले।

Verse 93

व्यासाश्रमे शुभे रम्ये संतुष्टा आययुर्नृप । दृष्ट्वा तान्सोऽपि विप्रेन्द्रानभ्युत्थानकृतोद्यमः

हे नृपा, ते अंतःकरणाने संतुष्ट होऊन व्यासांच्या शुभ व रम्य आश्रमात आले. त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणऋषींना पाहून तोही आदराने उठून स्वागतास तत्पर झाला।

Verse 94

पितुः पूर्वं प्रणम्यादौ सर्वेषां च यथाविधि । आसनानि ददौ भक्त्या पाद्यमर्घं न्यवेदयत्

प्रथम त्याने पित्याला प्रणाम केला, मग विधिपूर्वक सर्वांना वंदन केले. भक्तीने आसने दिली आणि पाद्य व अर्घ्य अर्पण केले।

Verse 95

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह । उद्धृतोऽहं न सन्देहो युष्मत्सम्भाषणार्चनात्

हात जोडून तो म्हणाला—“आपल्याशी संभाषण व आपले पूजन-आदर केल्याने मी निःसंशय उन्नत झालो आहे।”

Verse 96

आरण्यानि च शाकानि फलान्यारण्यजानि च । तानि दास्यामि युष्माकं सर्वेषां प्रीतिपूर्वकम्

“वनात मिळणाऱ्या शाकभाज्या आणि अरण्यज फळे—ही सर्व मी आपणा सर्वांना प्रेमपूर्वक अर्पण करीन।”

Verse 97

। अध्याय

हे “अध्याय” समाप्तीचे सूचक पद आहे.

Verse 98

वर्धयित्वा जयाशीर्भिरवलोक्य परस्परम् । पराशरः समस्तैश्च वीक्षितो मुनिपुंगवैः

जयाशीर्वादांनी एकमेकांना वर्धित करून परस्परांकडे पाहिले; मग त्या मुनिपुंगवांनी पराशरांना ध्यानपूर्वक निरखले।

Verse 99

उत्तरं दीयतां तात कृष्णद्वैपायनस्य च । एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्भगवान्स पराशरः । प्रोवाच स्वात्मजं व्यासमृषीणां यच्चिकीर्षितम्

“तात, उत्तर द्या; कृष्णद्वैपायनालाही.” असे सर्वांनी म्हटल्यावर भगवान् पराशरांनी आपल्या पुत्र व्यासाला ऋषींचा अभिप्राय सांगितला.

Verse 100

श्रीपराशर उवाच । नेच्छन्ति दक्षिणे कूले व्रतभङ्गभयादथ । भोजनं भोक्तुकामास्ते श्राद्धे चैव विशेषतः

श्री पराशर म्हणाले—व्रतभंगाच्या भयाने ते दक्षिण तीरावर भोजन करू इच्छित नाहीत; पण श्राद्धप्रसंगी विशेषतः भोजनाची इच्छा आहे.

Verse 101

व्यास उवाच । करोमि भवतामुक्तमत्रैव स्थीयतां क्षणम् । यावत्प्रसाद्य सरितं करोमि विधिमुत्तमम्

व्यास म्हणाले—आपण सांगितले तसेच मी करतो. आपण येथेच क्षणभर थांबा; मी नदीला प्रसन्न करून उत्तम विधीने कर्म करतो.

Verse 102

एवमुक्त्वा शुचिर्भूत्वा नर्मदातटमास्थितः । स्तोत्रं जगाद सहसा तन्निबोध नरेश्वर

असे बोलून तो शुचिर्भूत होऊन नर्मदेच्या तीरावर उभा राहिला. तत्क्षणी त्याने एक स्तोत्र उच्चारले—हे नरेश्वर, ते ऐक.

Verse 103

जय भगवति देवि नमो वरदे जय पापविनाशिनी बहुफलदे । जय शुम्भनिशुम्भकपालधरे प्रणमामि तु देवनरार्तिहरे

जय हो भगवती देवी, वर देणाऱ्या तुला नमस्कार। जय हो पापविनाशिनी, बहुफलदायिनी। जय हो शुम्भ-निशुम्भांचे कपाल धारण करणाऱ्या; देव-नरांचे दुःख हरिणाऱ्या तुला मी प्रणाम करतो.

Verse 104

जय चन्द्रदिवाकरनेत्रधरे जय पावकभूषितवक्त्रवरे । जय भैरवदेहनिलीनपरे जय अन्धकरक्तविशोषकरे

जय हो चंद्र-सूर्य नेत्रधारिणी. जय हो अग्निभूषित श्रेष्ठ मुखवती. जय हो भैरवाच्या देहात निलीन असणारी. जय हो अंधकाचे रक्त शोषून घेणारी.

Verse 105

जय महिषविमर्दिनि शूलकरे जय लोकसमस्तकपापहरे । जय देवि पितामहरामनते जय भास्करशक्रशिरोऽवनते

जय हो महिषासुरमर्दिनी, शूलधारिणी. जय हो सर्व लोकांचे पाप हरिणारी. जय हो देवी, ज्यांची पितामह ब्रह्मा आनंदाने आराधना करतो. जय हो, ज्यांच्यासमोर भास्कर व शक्र मस्तक नमवितात.

Verse 106

जय षण्मुखसायुध ईशनुते जय सागरगामिनि शम्भुनुते । जय दुःखदरिद्रविनाशकरे जय पुत्रकलत्रविवृद्धिकरे

जय हो, ज्यांची ईश व षण्मुख स्कंद आयुधांसह उपासना करतात. जय हो सागरगामिनी, ज्यांची शंभू स्तुती करतो. जय हो दुःख व दारिद्र्य नाश करणारी. जय हो पुत्र व कलत्रवृद्धी करणारी.

Verse 107

जय देवि समस्तशरीरधरे जय नाकविदर्शिनि दुःखहरे । जय व्याधिविनाशिनि मोक्षकरे जय वाञ्छितदायिनि सिद्धवरे

जय देवी, समस्त देहधाऱ्यांना धारण करणारी; जय, स्वर्गदर्शन घडवून दुःख हरिणारी। जय, व्याधिनाशिनी व मोक्षदायिनी; जय, वाञ्छित वर देणारी, सिद्धांमध्ये श्रेष्ठ।

Verse 108

एतद्व्यासकृतं स्तोत्रं यः पठेच्छिवसन्निधौ । गृहे वा शुद्धभावेन कामक्रोधविवर्जितः

जो व्यासकृत हे स्तोत्र शिवसन्निधीत, किंवा घरीही, शुद्ध भावाने—कामक्रोधरहित होऊन—पठण करतो,

Verse 109

तस्य व्यासो भवेत्प्रीतः प्रीतश्च वृषवाहनः । प्रीता स्यान्नर्मदा देवी सर्वपापक्षयंकरी

त्याच्यावर व्यास प्रसन्न होतात आणि वृषवाहन शिवही प्रसन्न होतात. सर्व पापांचा क्षय करणारी नर्मदा देवीही कृपावंत होते.

Verse 110

न ते यान्ति यमालोकं यैः स्तुता भुवि नर्मदा । पितामहोऽपि मुह्येत देवि त्वद्गुणकीर्तनात्

ज्यांनी पृथ्वीवर नर्मदेची स्तुती केली आहे, ते यमलोकास जात नाहीत. हे देवि, तुझ्या गुणकीर्तनाने पितामह ब्रह्मादेवही विस्मित होतील.

Verse 111

वाक्पतिर्नैव ते वक्तुं स्वरूपं वेद नर्मदे । कथं गुणानहं देवि त्वदीयाञ्ज्ञातुमुत्सहे

हे नर्मदे, वाक्पतीसुद्धा तुझे स्वरूप यथार्थ सांगू जाणत नाही. मग हे देवि, तुझे गुण जाणण्याचे व वर्णन करण्याचे धैर्य मी कसे धरू?

Verse 112

इति ज्ञात्वा शुचिं भावं वाङ्मनःकायकर्मभिः । प्रसन्ना नर्मदादेवी ततो वचनमब्रवीत्

वाणी, मन, देह व कर्म यांद्वारे त्यांचा भाव पूर्ण शुद्ध आहे हे जाणून नर्मदा देवी प्रसन्न झाली आणि मग तिने हे वचन उच्चारले।

Verse 113

सत्यवादेन तुष्टाहं भोभो व्यास महामुने । यदीच्छसि वरं किंचित्तं ते सर्वं ददाम्यहम्

भो भो महामुने व्यास! तुझ्या सत्यवचनाने मी तुष्ट आहे. तुला जर कोणताही वर हवा असेल, तो सर्व मी तुला देईन।

Verse 114

व्यास उवाच । यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम । आतिथ्यमुत्तरे कूले ऋषीणां दातुमर्हसि

व्यास म्हणाले—हे देवि! तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला वर देणार असशील, तर तुझ्या उत्तरेकाठी ऋषींना पवित्र आतिथ्य देण्याची मला अनुमती दे।

Verse 115

नर्मदोवाच । अयुक्तं याचितं व्यास विमार्गे यत्प्रवर्तनम् । इन्द्रचन्द्रयमैः शक्यमुन्मार्गे न प्रवर्तितुम्

नर्मदा म्हणाली—हे व्यास! तू जे मागितलेस ते अयुक्त आहे; ते तर विमार्गाकडे प्रवृत्त करणारे आहे. इंद्र, चंद्र आणि यमही कोणाला उन्मार्गावर चालवू शकत नाहीत।

Verse 116

याचस्वान्यं वरं पुत्र यत्किंचिद्भुवि दुर्लभम् । एतच्छ्रुत्वा वचो देव्या व्यासो मूर्च्छां यतस्तदा

पुत्रा! दुसरा वर माग—जो या जगात दुर्लभ आहे. देवीचे हे वचन ऐकून व्यास त्या वेळी मूर्छित झाले।

Verse 117

वृथा क्लेशोऽद्य मे जात इति मत्वा पपात ह । धरणी चलिता सर्वा सशैलवनकानना

“आज माझा प्रयत्न व्यर्थ झाला” असे मानून तो कोसळला. तेव्हा पर्वत, वन व उपवनांसह सारी पृथ्वी हादरली.

Verse 118

मूर्च्छापन्नं ततो व्यासं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः । हाहाकारमुखाः सर्वे तत्राजग्मुः सहस्रशः

व्यास मूर्च्छित झालेला पाहून इंद्रासह देवगण हाहाकार करू लागले; आणि ते सर्व हजारोंच्या संख्येने तेथे आले.

Verse 119

व्यासमुत्थापयामासुर्वेदव्यसनतत्परम् । ब्राह्मणार्थे च संक्लिष्टो नात्महेतोः सरिद्वरे

वेदात तल्लीन असलेल्या व्यासांना त्यांनी उचलून धरले. त्या श्रेष्ठ नदीतीरी तो ब्राह्मणांच्या हितासाठीच व्याकुळ झाला होता, स्वतःसाठी नव्हे.

Verse 120

गवार्थे ब्राह्मणार्थे च सद्यः प्राणान्परित्यजेत् । एवं सा नर्मदा प्रोक्ता ब्रह्माद्यैः सुरसत्तमैः

“गायींसाठी आणि ब्राह्मणांसाठी मनुष्याने त्वरित प्राणही अर्पण करावेत”—अशी नर्मदेची महिमा ब्रह्मादि श्रेष्ठ देवांनी सांगितली.

Verse 121

सुशीतलैस्तं बहुभिश्च वातैर्रेवाभ्यषिञ्चत्स्वजलेन भीता । सचेतनः सत्यवतीसुतोऽपि प्रणम्य देवान्सरितं जगाद

तेव्हा भयभीत रेवेने आपल्या जलाचे शिंपडणे करून व अनेक शीतल वाऱ्यांनी त्याला शुद्धीवर आणले. शुद्धी येताच सत्यवतीपुत्राने देवांना प्रणाम करून नदीला संबोधिले.

Verse 122

व्यास उवाच । तीर्थैः समस्तैः किल सेवनाय फलं प्रदिष्टं मम मन्दभाग्यात् । यद्देवि पुण्या विफला ममाशा आरण्यपुष्पाणि यथा जनानाम्

व्यास म्हणाले—सर्व तीर्थांचे सेवन केल्याचे फळ मला मिळेल असे सांगितले गेले; पण हे देवि, माझ्या मंदभाग्यामुळे माझी पुण्य-आशा निष्फळ ठरली, जशी सामान्य जनांसाठी अरण्यातली फुले व्यर्थ असतात।

Verse 123

नर्मदोवाच । यतो यतो मां हि महानुभाव निनीषते चित्तमिलातलेऽत्र । विन्ध्येन सार्द्धं तव मार्गमद्य यास्याम्यहं दण्डधरस्य पृष्ठे

नर्मदा म्हणाली—हे महानुभाव, या भूमीत तुमचे चित्त मला जिथे-जिथे नेऊ इच्छिते, आज मी विन्ध्यासह तुमच्या मार्गानेच जाईन; दण्डधराच्या पाठीवर आरूढ होऊन मी गमन करीन।

Verse 124

एवमुक्तो महातेजा व्यासः सत्यवतीसुतः । दक्षिणे चालयामास स्वाश्रमस्य सरिद्वराम्

असे संबोधिल्यावर महातेजस्वी सत्यवतीपुत्र व्यासांनी आपल्या आश्रमातील श्रेष्ठ नदीला दक्षिणेकडे प्रवाहित केले।

Verse 125

दण्डहस्तो महातेजा हुङ्कारमकरोन्मुनिः । व्यासहुङ्कारभीता सा चलिता रुद्रनन्दिनी

दंडहस्त महातेजस्वी मुनींनी हुंकार केला; व्यासांच्या हुंकाराने भयभीत होऊन रुद्रनंदिनी (रेवा) चालू लागली।

Verse 126

दण्डेन दर्शयन्मार्गं देवी तत्र प्रवर्तिता । व्यासमार्गं गता देवी दृष्टा शक्रपुरोगमैः

दंडाने मार्ग दाखवून त्यांनी देवीला तेथे प्रवृत्त केले; देवी व्यासांच्या मार्गाने गेली आणि शक्र (इंद्र) आदी अग्रणी देवांनी तिला पाहिले।

Verse 127

पुष्पवृष्टिं ततो देवा व्यमुञ्चन् सह किंकरैः । किं कुर्मो ब्रूहि मे पुत्र कर्मणा ते स्म रञ्जिताः

तेव्हा देवांनी आपल्या किंकरांसह पुष्पवृष्टी केली आणि म्हणाले— “आम्ही काय करू? हे पुत्रा, मला सांग; तुझ्या कर्माने आम्ही संतुष्ट झालो आहोत।”

Verse 128

व्यास उवाच । तपश्च विपुलं कृत्वा दानं दत्त्वा महाफलम् । एतदेव नरैः कार्यं साधूनां यत्सुखावहम्

व्यास म्हणाले— “विपुल तप करून आणि महाफळ देणारे दान देऊन— मनुष्यांनी हेच करावे: जे साधूंना सुख देणारे आहे।”

Verse 129

यदि तुष्टा महाभागा अनुग्राह्यो ह्यहं यदि । तस्मान्ममाश्रमे सर्वैः स्थीयतां नात्र संशयः

“जर तुम्ही महाभाग संतुष्ट असाल— आणि मी खरोखरच तुमच्या अनुग्रहास पात्र असेन— तर तुम्ही सर्वांनी माझ्या आश्रमात राहावे; यात संशय नाही।”

Verse 130

आतिथ्यं शाकपर्णेन रेवामृतविमिश्रितम् । प्रतिपन्नं समस्तैर्वः पराशरमुखैर्मम । स्थातव्यं स्वाश्रमे सर्वैर्रेवाया उत्तरे तटे

“रेवेच्या अमृतजलात मिसळलेले शाक-पर्णांचे आतिथ्य तुमच्यासाठी माझ्या पराशर-प्रमुख जनांनी सिद्ध केले आहे. तुम्ही सर्वांनी रेवेच्या उत्तरेकाठी माझ्या आश्रमात राहावे।”

Verse 131

मार्कण्डेय उवाच । स्नानतर्पणनित्यानि कृतानि द्विजसत्तमैः । व्यासकुण्डे ततो गत्वा होमः सर्वैः प्रकल्पितः

मार्कण्डेय म्हणाले— “श्रेष्ठ द्विजांनी स्नान-तर्पणाची नित्यकर्मे केली. मग व्यासकुंडाला जाऊन सर्वांनी होमाची व्यवस्था केली।”

Verse 132

श्रीफलैर्बिल्वपत्रैश्च जुहुवुर्जातवेदसम् । गौतमो भृगुर्माण्डव्यो नारदो लोमशस्तथा

श्रीफळे व बिल्वपत्रे घेऊन त्यांनी जातवेद अग्नीत आहुती अर्पण केली. तेथे गौतम, भृगु, माण्डव्य, नारद आणि लोमशही उपस्थित होते.

Verse 133

पराशरस्तथा शङ्खः कौशिकश्च्यवनो मुनिः । पिप्पलादो वसिष्ठश्च नाचिकेतो महातपाः

तेथे पराशर, शंख, कौशिक, मुनि च्यवन, पिप्पलाद, वसिष्ठ आणि महातपस्वी नाचिकेतही उपस्थित होते.

Verse 134

विश्वामित्रोऽप्यगस्त्यश्च उद्दालकयमौ तथा । शाण्डिल्यो जैमिनिः कण्वो याज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः

तेथे विश्वामित्र, अगस्त्य, उद्दालक व यम; शाण्डिल्य, जैमिनि, कण्व, याज्ञवल्क्य, उशना आणि अङ्गिरा—हे पूज्य ऋषीही उपस्थित होते व पवित्र सभेला शोभा देत होते.

Verse 135

शातातपो दधीचिश्च कपिलो गालवस्तथा । जैगीषव्यस्तथा दक्षो भरतो मुद्गलस्तथा

तेथे शातातप, दधीचि, कपिल व गालव; तसेच जैगीषव्य, दक्ष, भरत आणि मुद्गल—हेही त्या तेजस्वी महर्षींमध्ये उपस्थित होते.

Verse 136

वात्स्यायनो महातेजाः संवर्तः शक्तिरेव च । जातूकर्ण्यो भरद्वाजो वालखिल्यारुणिस्तथा

तेथे महातेजस्वी वात्स्यायन, संवर्त आणि शक्ती; तसेच जातूकर्ण्य, भरद्वाज, वालखिल्य आणि अरुणि—हे मुनिगणही उपस्थित होते.

Verse 137

एवमादिसहस्राणि जुह्वते जातवेदसम् । अक्षमालाकरोत्कीर्णा ध्यानयोगपरायणाः

अशा रीतीने ते सहस्रावधी वेळा जातवेदरूप पवित्र अग्नीत आहुती देत होते। हातात अक्षमाळ धरून ते ध्यान व योगचिंतनात तल्लीन होते।

Verse 138

एकचित्ता द्विजाः सर्वे चक्रुर्होमक्रियां तदा । ततः समुत्थितं लिङ्गं मोक्षदं व्याधिनाशनम्

तेव्हा सर्व द्विज एकचित्त होऊन होमकर्म करू लागले. त्यानंतर मोक्ष देणारे व व्याधी नाश करणारे लिंग प्रकट झाले.

Verse 139

अच्छेद्यं परमं देवं दृष्ट्वा व्यासस्तुतोष च । पुष्पवृष्टिं ददुर्देवा आशीर्वादान्द्विजोत्तमाः

अच्छेद्य परम देवाचे दर्शन होताच व्यास अत्यंत आनंदित झाले. देवांनी पुष्पवृष्टी केली आणि श्रेष्ठ द्विजांनी आशीर्वाद दिले.

Verse 140

साष्टाङ्गं प्रणतो व्यासो देवं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् । ब्राह्मणान्पूजयामास शाकमूलफलेन च

त्रिलोचन देवाचे दर्शन होताच व्यासांनी साष्टांग प्रणाम केला. मग त्यांनी शाक, मुळे व फळे देऊन ब्राह्मणांचा पूजन-सत्कार केला.

Verse 141

पितृपूर्वं द्विजाः सर्वे भोजिताः पाण्डुनन्दन । आशीर्वादांस्ततः पुण्यान् दत्त्वा विप्रा ययुः पुनः

हे पांडुनंदना, प्रथम पितृकर्म करून सर्व द्विजांना भोजन घातले. नंतर पुण्य आशीर्वाद देऊन ते विप्र पुन्हा निघून गेले.

Verse 142

तदा प्रभृति तत्तीर्थं व्यासाख्यं प्रोच्यते बुधैः

त्या वेळेपासून ते तीर्थ पंडितांनी ‘व्यास-तीर्थ’ असेच प्रसिद्ध केले आहे।

Verse 143

युधिष्ठिर उवाच । व्यासतीर्थस्य यत्पुण्यं तत्सर्वं कथयस्व मे । स्नानदानविधानं च यस्मिन्काले महाफलम्

युधिष्ठिर म्हणाला— व्यास-तीर्थाचे जे पुण्य आहे ते सर्व मला सविस्तर सांगावे. तसेच तेथे स्नान व दानाची विधीही सांगा— कोणत्या काळी केल्यास महाफळ मिळते?

Verse 144

श्रीमार्कण्डेय उवाच । कथयामि समस्तं ते भ्रातृभिः सह पाण्डव । कार्त्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः

श्री मार्कंडेय म्हणाले— हे पांडवा, तुझ्या भावांसह तुला मी सर्व काही सविस्तर सांगतो. कार्तिक मासाच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीस, इंद्रिये जिंकून…

Verse 145

उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम् । स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा

जो मनुष्य भक्तिभावाने उपवास करून रात्री जागरण करतो, त्याने भक्तीने मधु, दूध व तुपाने ईश्वराचा अभिषेक करावा।

Verse 146

दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः । श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेत्परमेश्वरम्

आणि खांड मिसळलेल्या दह्याने, तसेच पुन्हा कुशाने पवित्र केलेल्या जलाने; सुगंधी श्रीखंड-चंदनाने परमेश्वराचे लेपन करावे।

Verse 147

ततः सुगन्धकुसुमैर्बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् । मुचुकुन्देन कुन्देन कुशजातीप्रसूनकैः

त्यानंतर सुगंधी फुले व बिल्वपत्रांनी पूजन करावे—मुचुकुंदाची फुले, कुंदपुष्पे तसेच कुश-जाती (मोगरा) यांची प्रसूनें अर्पावीत।

Verse 148

उन्मत्तमुनिपुष्पैश्च तथान्यैः कालसम्भवैः । अर्चयेत्परया भक्त्या द्वीपेश्वरमनुत्तमम्

उन्मत्तमुनि पुष्पांनी तसेच ऋतुकालीन अन्य फुलांनी, पराभक्तीने, अनुपम द्वीपेश्वर परमेश्वराची अर्चना करावी।

Verse 149

इक्षुगडुकदानेन तुष्यते परमेश्वरः । गडुकाष्टकदानेन पातकं यात्यहोर्जितम्

इक्षू-गडुक दानाने परमेश्वर संतुष्ट होतात। आठ गडुकांचे दान केल्यास एका दिवसात साचलेले पाप नष्ट होते।

Verse 150

मासर्जितं च नश्येत गडुकाष्टशतेन च । षाण्मासिकं सहस्रेण द्विगुणैरब्दिकं तथा

आठशे गडुकांनी महिनाभराचे संचित पाप नष्ट होते; हजाराने सहा महिन्यांचे; आणि त्याच्या दुप्पटाने वर्षभराचे पापही तसेच नाश पावते।

Verse 151

आजन्मजनितं पापमयुतेन प्रणश्यति । द्विगुणैर्नश्यते व्याधिस्त्रिगुणैः स्याद्धनागमः

जन्मापासून उत्पन्न पाप दहा हजार (दान) केल्याने नष्ट होते. त्याच्या दुप्पटाने व्याधी नष्ट होतात; आणि तिप्पटाने धनागम होतो.

Verse 152

षड्गुणैर्जायते वाग्मी सिद्धस्तद्द्विगुणैस्तथा । रुद्रत्वं दशलक्षैश्च जायते नात्र संशयः

षड्गुण दानाने मनुष्य वाग्मी होतो; त्याच्या दुप्पटाने सिद्धही होतो. आणि दशलक्ष (दान) केल्याने रुद्रत्व प्राप्त होते—यात संशय नाही.

Verse 153

पौर्णमास्यां नृपश्रेष्ठ स्नानं कुर्वीत भक्तितः । मन्त्रोक्तेन विधानेन सर्वपापक्षयंकरम्

हे नृपश्रेष्ठ! पौर्णिमेला भक्तिभावाने मंत्रोक्त विधीनुसार स्नान करावे; ते सर्व पापांचा क्षय करणारे आहे.

Verse 154

वारुणं च तथाग्नेयं ब्राह्मयं चैवाक्षयंकरम् । देवान्पित्ःन्मनुष्यांश्च विधिवत्तर्पयेद्बुधः

वरुण, अग्नि आणि ब्रह्मा यांचे—अक्षय फल देणारे—तर्पण बुद्धिमानाने विधिपूर्वक करावे; आणि देव, पितर व मनुष्य यांना तृप्त करावे.

Verse 155

ऋचा ऋग्वेदजं पुण्यं साम्ना सामफलं लभेत् । यजुर्वेदस्य यजुषा गायत्र्या सर्वमाप्नुयात्

ऋग्वैदिक ऋचेने ऋग्वेदजन्य पुण्य मिळते; सामाने सामवेदाचे फळ मिळते. यजुषाने यजुर्वेदाचे फळ प्राप्त होते; आणि गायत्रीने हे सर्वच मिळते.

Verse 156

अक्षरं च जपेन्मन्त्रं सौरं वा शिवदैवतम् । अथवा वैष्णवं मन्त्रं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्

अक्षर-मंत्राचा जप करावा, किंवा सौर मंत्र, अथवा शिवदैवत मंत्राचा जप करावा. किंवा ‘द्वादशाक्षर’ म्हणून प्रसिद्ध वैष्णव मंत्राचा जप करावा.

Verse 157

पूजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या सर्वलक्षणलक्षितान् । स्वदारनिरतान्विप्रान्दम्भलोभविवर्जितान्

भक्तीने सदाचारलक्षणांनी युक्त, विद्वान, स्वपत्नीमध्ये निष्ठावान आणि दंभ-लोभवर्जित अशा ब्राह्मणांचे पूजन करावे।

Verse 158

भिन्नवृत्तिकरान् पापान् पतिताञ्छूद्रसेवनान् । शूद्रीग्रहणसंयुक्तान्वृषली यस्य मन्दिरे

परंतु ज्यांची वृत्ती भ्रष्ट आहे, जे पापी व पतित आहेत, अनुचित सेवेत रमलेले, शूद्रीसंग/अवैध संबंधयुक्त आणि ज्यांच्या घरात वृषलीचे वर्चस्व आहे—असे लोक अपात्र मानावेत।

Verse 159

परोक्षवादिनो दुष्टान्गुरुनिन्दापरायणान् । वेदद्वेषणशीलांश्च हैतुकान् बकवृत्तिकान्

तसेच जे पाठीमागे निंदा करतात, दुष्ट आहेत, गुरुनिंदेत तत्पर आहेत, वेदद्वेषी आहेत, कुतर्कात रमलेले आहेत आणि बकवृत्तीचा कपटधर्म धारण करतात—त्यांना टाळावे।

Verse 160

ईदृशान्वर्जयेच्छ्राद्धे दाने सर्वव्रतेषु च । गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः

अशा लोकांना श्राद्धात, दानात आणि सर्व व्रतांत वर्ज्य करावे। गायत्रीचा सारमात्र जाणणारा पण संयमी ब्राह्मणही, अयोग्य बहुश्रुतापेक्षा श्रेष्ठ आहे।

Verse 161

नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी । ईदृशान्पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः

असंयमी चतुर्वेदी—जो सर्वत्र खातो आणि सर्व काही विकतो—तो श्रेष्ठ नाही। उलट संयमी ब्राह्मणांचा अन्नदान व सुवर्णदानाने सन्मान करावा।

Verse 162

उपानहौ च वस्त्राणि शय्यां छत्रमथासनम् । यो दद्याद्ब्राह्मणे भक्त्या सोऽपि स्वर्गे महीयते

जो भक्तिभावाने ब्राह्मणास पादत्राणे, वस्त्रे, शय्या, छत्र व आसन दान देतो, तोही स्वर्गात गौरविला जातो.

Verse 163

प्रत्यक्षा सुरभी तत्र जलधेनुस्तथाघृता । तिलधेनुः प्रदातव्या महिष्यश्च तथैव च

तेथे सुरभी धेनू जणू प्रत्यक्ष दिसते; तसेच जलधेनू व घृतधेनूही. तिलधेनू दान करावी आणि त्याचप्रमाणे महिषी-धेनूही द्यावी.

Verse 164

कृष्णाजिनप्रदाता यो दाता यस्तिलसर्पिषोः । कन्यापुस्तकयोर्दाता सोऽक्षयं लोकमाप्नुयात्

जो कृष्णाजिन दान देतो, जो तीळ व तूप दान करतो, तसेच जो कन्यादान व पवित्र ग्रंथदान करतो—असा दाता अक्षय लोक प्राप्त करतो.

Verse 165

धूर्वाहौ खुरसंयुक्तौ धान्योपस्करसंयुतौ । दापयेत्स्वर्गकामस्तु इति मे सत्यभाषितम्

जुव्यास योग्य, खुरांनी सुदृढ, आणि धान्य व आवश्यक उपस्करांनी युक्त असे दोन बैल दान करावेत; स्वर्ग इच्छिणाऱ्याने असे करावे—हे माझे सत्य वचन आहे.

Verse 166

सूत्रेण वेष्टयेद्द्वीपमथवा जगतीं शुभम् । मन्दिरं परया भक्त्या परमेशमथापि वा

पवित्र सूत्राने (यज्ञोपवीताने) द्वीप-तीर्थ, किंवा शुभ जगती, अथवा मंदिरही—परमेश्वराप्रती परम भक्तीने—विधिपूर्वक परितः वेढावे.

Verse 167

प्रदक्षिणां विधानेन यः करोत्यत्र मानवः । जम्बूप्लाक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो नृप

हे नृपा! जो मनुष्य येथे विधिपूर्वक प्रदक्षिणा करतो, तो जंबूद्वीप व प्लाक्षद्वीप तसेच अन्य शाल्मलीद्वीप यांचीही प्रदक्षिणा केल्यासारखा होतो।

Verse 168

कुशः क्रौञ्चस्तथा काशः पुष्करश्चैव सप्तमः । सप्तसागरपर्यन्ता वेष्टिता तेन भारत

कुश, क्रौञ्च, काश आणि सातवा पुष्कर—सात समुद्रांच्या सीमेपर्यंत हे सर्व त्याच्याद्वारे वेढले जातात, हे भारत।

Verse 169

द्वीपेश्वरे महाराज वृषोत्सर्गं च कारयेत् । वृषेणारुणवर्णेन माहेशं लोकमाप्नुयात्

हे महाराज! द्वीपेश्वर येथे वृषोत्सर्ग करावा. अरुणवर्ण वृषभाचा उत्सर्ग केल्याने माहेश्वर (शिव) लोक प्राप्त होतो।

Verse 170

यस्तु वै पाण्डुरो वक्त्रे ललाटे पादयोस्तथा । लाङ्गूले यस्तु वै शुभ्रः स वै नाकस्य दर्शकः

ज्या वृषभाचे मुख, ललाट व पाय पांडुर असतात आणि शेपूटही शुभ्र असते—तोच स्वर्गदर्शक, म्हणजे स्वर्गप्रदाता मानला आहे।

Verse 171

नीलोऽयमीदृशः प्रोक्तो यस्तु द्वीपेश्वरे त्यजेत् । स समाः रोमसंख्याता नाके वसति भारत

असा वृषभ ‘नील’ (श्याम) म्हणून सांगितला आहे. जो त्याचा द्वीपेश्वर येथे उत्सर्ग करतो, तो त्याच्या रोमांच्या संख्येइतकी वर्षे स्वर्गात वास करतो, हे भारत।

Verse 172

सौरं च शांकरं लोकं वैरञ्चं वैष्णवं क्रमात् । भुनक्ति स्वेच्छया राजन्व्यासतीर्थप्रभावतः

हे राजन्, व्यासतीर्थाच्या प्रभावाने तो क्रमाने सौरलोक, शांकरलोक, वैरंच (ब्रह्मा) लोक आणि वैष्णवलोक स्वेच्छेने भोगतो।

Verse 173

सपत्नीकं ततो विप्रं पूजयेत्तत्र भक्तितः । सितरक्तानि वस्त्राणि यो दद्यादग्रजन्मने

त्यानंतर तेथे भक्तिभावाने पत्नीसमवेत ब्राह्मणाची पूजा करावी; जो अशा पूज्य ब्राह्मणाला पांढरी व लाल वस्त्रे देतो, तो नियत पुण्य मिळवितो।

Verse 174

कृत्वा प्रदक्षिणं युग्मं प्रीयतां मे जगद्गुरुः । नास्ति विप्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च

दोन प्रदक्षिणा करून—माझे जगद्गुरु प्रसन्न होवोत. कारण या लोकी आणि परलोकी ब्राह्मणासारखा बंधू नाही।

Verse 175

यमलोके महाघोरे पतन्तं योऽभिरक्षति । इतिहासपुराणज्ञं विष्णुभक्तं जितेन्द्रियम्

यमलोकाच्या त्या महाभयंकर ठिकाणी जो पडणाऱ्याचे रक्षण करतो—जो इतिहास-पुराणज्ञ, विष्णुभक्त आणि जितेंद्रिय आहे—तो महान फल प्राप्त करतो।

Verse 176

पूजयेत्परया भक्त्या सामगं वा विशेषतः । द्वीपेश्वरं च ये भक्त्या संस्मरन्ति गृहे स्थिताः

परम भक्तीने पूजा करावी—विशेषतः सामगान करणाऱ्या (सामवेदी) ब्राह्मणाची. आणि जे गृहात राहूनही भक्तीने द्वीपेश्वराचे स्मरण करतात,

Verse 177

न तेषां जायते शोको न हानिर्न च दुष्कृतम् । प्रथमं पूजयेत्तत्र लिङ्गं सिद्धेश्वरं ततः

त्यांना शोक होत नाही, हानीही नाही, दुष्कृत्यही नाही। तेथे प्रथम सिद्धेश्वर नामक लिंगाची पूजा करावी, मग पुढे जावे।

Verse 178

यत्र सिद्धो महाभागो व्यासः सत्यवतीसुतः । अस्यैव पूजनात्सिद्धो धारासर्पो महामतिः

जिथे सत्यवतीपुत्र महाभाग व्यास सिद्ध झाले; याच (लिंग/तीर्थ) पूजनाने महामती धारासर्पही सिद्ध झाला.

Verse 179

तत्र तीर्थे तु यो राजन्प्राणत्यागं करोति च । सूर्यलोकमसौ भित्त्वा प्रयाति शिवसन्निधौ

हे राजन्, जो त्या तीर्थात प्राणत्याग करतो, तो सूर्यलोक भेदून शिवसन्निधीस जातो.

Verse 180

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पतने च षोडश । महाहवे षष्टिरशीति गोग्रहे ह्यनाशके भारत चाक्षया गतिः

जळात (मरणाने) सात सहस्र वर्षांचे फळ, अग्नीत अकरा, आणि पतनात सोळा (वर्षांचे फळ) सांगितले आहे। महायुद्धात साठ, गोठ्यात ऐंशी; पण हे भारत, अनशन-मरणात अक्षय गती आहे.

Verse 181

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । वायुभूतं निरीक्षन्ते ह्यागच्छन्तं स्वगोत्रजम्

पिता, पितामह आणि प्रपितामहही—वायुरूप होऊन—आपल्या गोत्रजाच्या आगमनाकडे पाहत (प्रतीक्षा करत) असतात.

Verse 182

अस्मद्गोत्रेऽस्ति कः पुत्रो यो नो दद्यात्तिलोदकम् । कार्त्तिक्यां च विशेषेण वेशाख्यां वा तथैव च

आमच्या गोत्रात असा कोण पुत्र आहे, जो आम्हांस तिलोदक (तीळ-जल) अर्पण करील? विशेषतः कार्तिकात, किंवा तसेच वैशाखात।

Verse 183

स्वर्गतिं च प्रयास्यामस्तत्र तीर्थोपसेवनात् । एतत्ते कथितं सर्वं द्वीपेश्वरमनुत्तमम्

त्या तीर्थाचे सेवन केल्याने आम्ही स्वर्गगतीस प्राप्त होऊ. हे सर्व तुला सांगितले—द्वीपेश्वराचे अनुपम माहात्म्य।

Verse 184

यः पठेत्परया भक्त्या शृणुयात्तद्गतो नृप । सोऽपि पापविनिर्मुक्तो मोदते शिवमन्दिरे

हे नृप! जो हे परम भक्तीने पठण करील, किंवा एकाग्रचित्ताने श्रवण करील—तोही पापमुक्त होऊन शिवधामात (शिवमंदिरी) आनंदित होतो।

Verse 185

ऊषरं सर्वतीर्थानां निर्मितं मुनिपुंगवैः । कामप्रदं नृपश्रेष्ठ व्यासतीर्थं न संशयः

हे नृपश्रेष्ठ! सर्व तीर्थांचा सार—मुनिपुंगवांनी निर्मिलेला—व्यासतीर्थ आहे. ते कामनाप्रद आहे; यात संशय नाही.