Adhyaya 180

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल दशाश्वमेधिकं परम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे महीपाल! परम दशाश्वमेधिक तीर्थास जावे; ते सर्वगुणसंपन्न असून महापातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 2

यत्र गत्वा महाराज स्नात्वा सम्पूज्य चेश्वरम् । दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः

हे महाराज! तेथे जाऊन स्नान करून आणि ईश्वराचे सम्यक् पूजन करून, मनुष्य दहा अश्वमेध यज्ञांचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । अश्वमेधो महायज्ञो बहुसम्भारदक्षिणः । अशक्यः प्राकृतैः कर्तुं कथं तेषां फलं लभेत्

युधिष्ठिर म्हणाला—अश्वमेध हा महायज्ञ आहे; त्यास फार सामग्री व मोठी दक्षिणा लागते; सामान्य लोकांना तो करणे अशक्य आहे. मग त्यांना त्याचे फळ कसे मिळेल?

Verse 4

अत्याश्चर्यमिदं तत्त्वं त्वयोक्तं वदता सता । यथा मे जायते श्रद्धा दीर्घायुस्त्वं तथा वद

हे सत्यवक्ता मुनी! तू सांगितलेले हे तत्त्व अत्यंत आश्चर्यकारक आहे. हे दीर्घायुष्मन्, माझ्या अंतःकरणात श्रद्धा उत्पन्न होईल असे ते विस्ताराने सांग.

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । इदमाश्चर्यभूतं हि गौर्या पृष्टस्त्रियम्बकः । तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छते निपुणाय वै

मार्कण्डेय म्हणाला—हा अद्भुत विषय पूर्वी गौरीने त्र्यम्बक (शिव) यांना विचारला होता. तू निपुणतेने विचारतोस, म्हणून मी तुला तो सविस्तर सांगतो.

Verse 6

पुरा वृषस्थो देवेश ह्युमया सह शङ्करः । कदाचित्पर्यटन्पृथिवीं नर्मदातटमाश्रितः

पूर्वी वृषभावर आरूढ देवेश शंकर उमेच्या संगतीने एकदा पृथ्वीवर भ्रमण करीत नर्मदातटावर येऊन विसावला.

Verse 7

दशाश्वमेधिकं तीर्थं दृष्ट्वा देवो महेश्वरः । तीर्थं प्रत्यञ्जलिं बद्ध्वा नमश्चक्रे त्रिलोचनः

दशाश्वमेधिक तीर्थ पाहून त्रिलोचन महेश्वरांनी त्या तीर्थाकडे अंजली बांधून नमस्कार केला.

Verse 8

कृताञ्जलिपुटं देवं दृष्ट्वा देवीदमब्रवीत्

कृताञ्जली करून देवास पाहून देवीने हे वचन उच्चारले।

Verse 9

देव्युवाच । किमेतद्देवदेवेश चराचरनमस्कृत । प्रह्वनम्राञ्जलिं बद्ध्वा भक्त्या परमया युतः

देवी म्हणाली—हे देवदेवेश, चराचरांनी वंद्य! परमोच्च भक्तीने युक्त होऊन तुम्ही नतमस्तक होऊन कृतांजली का धरली आहे?

Verse 10

एतदाश्चर्यमतुलं सर्वं कथय मे प्रभो

हे प्रभो, या अतुल्य आश्चर्याचा सर्व वृत्तांत मला सांगा।

Verse 11

ईश्वर उवाच । प्रत्यक्षं पश्य तीर्थस्य फलं मा विस्मिता भव । वियत्स्था मे भुविस्थस्य क्षणं देवि स्थिरा भव

ईश्वर म्हणाले—या तीर्थाचे फळ प्रत्यक्ष पाहा; विस्मित होऊ नकोस. तू आकाशस्थ आहेस आणि मी भूमिस्थ; हे देवि, क्षणभर स्थिर रहा.

Verse 12

एवमुक्त्वा तु देवेशो गौरवर्णो द्विजोऽभवत् । क्षुत्क्षामकण्ठो जटिलः शुष्को धमनिसंततः

असे बोलून देवेश गौरवर्ण द्विज झाले. भुकेने कंठ कृश झाला होता, ते जटाधारी, देह शुष्क आणि शिरा-धमनी उठून दिसत होत्या.

Verse 13

उपविश्य भुवः पृष्ठे सुस्वरं मन्त्रमुच्चरन् । क्रमप्रियो महादेवो माधुर्येण प्रमोदयन्

भूमीवर उपविष्ट होऊन, क्रमप्रिय महादेवांनी सुमधुर स्वरात मंत्रोच्चार केला आणि त्या माधुर्याने सर्वांना आनंदित केले।

Verse 14

श्रुत्वा तां मधुरां वाणीं स्वयं देवेन निर्मिताम् । संभ्रान्ता ब्राह्मणाः सर्वे स्नातुं ये तत्र चागताः

स्वतः देवाने निर्माण केलेली ती मधुर वाणी ऐकून, स्नानासाठी आलेले सर्व ब्राह्मण विस्मित व संभ्रमित झाले।

Verse 15

नित्यक्रिया च सर्वेषां विस्मृता श्रुतिविभ्रमात् । तं दृष्ट्वा पठमानं तु क्षुत्पिपासाभिपीडितम्

श्रवणभ्रमामुळे सर्वांची नित्यकर्मे विसरली गेली. त्याला पठण करताना पाहून (ते जाणले की तो) भूक-तहान यांनी पीडित आहे।

Verse 16

द्विजोऽन्यमन्त्रयत्कश्चिद्भक्त्या तं भोजनाय वै । प्रसादः क्रियतां ब्रह्मन्भोजनाय गृहे मम

तेव्हा एका द्विजाने भक्तीने त्यांना भोजनासाठी आमंत्रित केले— “हे ब्रह्मन्, कृपा करून प्रसाद स्वीकारा; माझ्या घरी भोजनास या।”

Verse 17

अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलाः क्रियाः । सर्वान्कामान्प्रदास्यन्ति प्रीता मेऽद्य पितामहाः

आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझ्या धार्मिक क्रिया सफल झाल्या. आज प्रसन्न झालेले पितर मला सर्व इच्छित फल देतील।

Verse 18

त्वयि भुक्ते द्विजश्रेष्ठ प्रसीद त्वं ध्रुवं मम । एवमुक्तो महादेवो द्विजरूपधरस्तदा

हे द्विजश्रेष्ठ! तुम्ही भोजन केल्यावर निश्चयच माझ्यावर प्रसन्न व्हाल. असे म्हटल्यावर त्या वेळी महादेव ब्राह्मणरूप धारण करून होते.

Verse 19

प्रहस्य प्रत्युवाचेदं ब्राह्मणं श्लक्ष्णया गिरा । मया वर्षसहस्रं तु निराहारं तपः कृतम्

तो हसून त्या ब्राह्मणास मृदू वाणीने म्हणाला—“मी सहस्र वर्षे निराहार तप केले आहे.”

Verse 20

इदानीं तु गृहे तस्य करिष्ये द्विजसत्तम । दशभिर्वाजिमेधैश्च येनेष्टं पारणं तथा

“आता, हे द्विजसत्तम! मी त्याच्या घरीच ते करीन—दश अश्वमेध यज्ञांनी युक्त असा अनुष्ठान—ज्यायोगे विधिपूर्वक पारण पूर्ण होते.”

Verse 21

इत्युक्तो देवदेवेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । उत्तमाङ्गं विधुन्वन्वै जगाम स्वगृहं प्रति

देवाधिदेवाने असे म्हटल्यावर तो ब्राह्मण विस्मयाने भरून गेला; मस्तक हलवीत तो आपल्या घरी निघून गेला.

Verse 22

एवं ते बहवो विप्राः प्रत्याख्याते निमन्त्रणे । पुराणार्थमजानन्तो नास्तिका बहवो गताः

अशा रीतीने निमंत्रण नाकारले गेल्यावर अनेक विप्र पुराणाचा अभिप्राय न जाणता निघून गेले; आणि त्यांपैकी बरेच जण नास्तिकभावास गेले.

Verse 23

अथ कश्चिद्द्विजो विद्वान्पुराणार्थस्य तत्त्ववित् । देवं निमन्त्रयामास द्विजरूपधरं शिवम्

तेव्हा पुराणार्थाचे तत्त्व जाणणारा एक विद्वान् द्विज ब्राह्मणरूप धारण केलेल्या देव शिवास निमंत्रित करू लागला।

Verse 24

तथैव सोऽपि देवेन प्रोक्तः स प्राह तं पुनः । मनसा चिन्तयित्वा तु पुराणोक्तं द्विजोत्तमः

देवाने त्याला त्याच प्रकारे संबोधिल्यावर, तो श्रेष्ठ द्विज पुराणोक्त वचन मनात विचारून पुन्हा त्यास म्हणाला।

Verse 25

स्मृतिवेदपुराणेषु यदुक्तं तत्तथा भवेत् । इति निश्चित्य तं विप्रमुवाच प्रहसन्निव

‘स्मृती, वेद आणि पुराणांत जे सांगितले आहे ते तसेच घडते.’ असा निश्चय करून तो त्या विप्रास जणू हसत म्हणाला।

Verse 26

भोभो विप्र प्रतीक्षस्व यावदागमनं पुनः । इत्युक्त्वा तु द्विजो गत्वा दशाश्वमेधिकं परम्

‘हे विप्र! मी पुन्हा येईपर्यंत थांब.’ असे म्हणून तो द्विज दहा अश्वमेधांच्या पुण्याने प्रसिद्ध त्या परम स्थानी गेला।

Verse 27

स्नानं महालम्भनादि कृतं तेन द्विजन्मना । जपं श्राद्धं तथा दानं कृत्वा धर्मानुसारतः

त्या द्विजन्म्याने महालम्भन इत्यादीपासून आरंभ करून स्नान केले; आणि धर्मानुसार जप, श्राद्ध तसेच दानही केले।

Verse 28

संकल्प्य कपिलां तत्र पुराणोक्तविधानतः । समायात्त्वरितं तत्र यत्रासौ तिष्ठते द्विजः

तेथे पुराणोक्त विधीनुसार कपिला गायीचे दान करण्याचा संकल्प करून तो त्वरेने परत आला, जिथे तो द्विज प्रतीक्षेत उभा होता।

Verse 29

अथागत्य द्विजं प्राह वाजिमेधः कृतो मया । उत्तिष्ठ मे गृहं रम्यं भोजनार्थं हि गम्यताम्

मग परत येऊन तो द्विजास म्हणाला—“मी अश्वमेध यज्ञ केला आहे। उठा; भोजनासाठी माझ्या रम्य घरी जाऊया।”

Verse 30

इत्युक्तः शङ्करस्तेन ब्राह्मणेनातिविस्मितः । उवाच ब्राह्मणं देव इदानीं त्वमितो गतः

त्या ब्राह्मणाच्या वचनाने शंकर अत्यंत विस्मित झाले. मग देव ब्राह्मणास म्हणाले—“आता सांग, तू इथे कुठून आला आहेस?”

Verse 31

द्विजवर्य कथं चेष्टा दश यज्ञा महाधनाः

“हे द्विजश्रेष्ठ, हे कसे साध्य झाले—हे दहा महाधन लागणारे यज्ञ?”

Verse 32

द्विज उवाच । न विचारस्त्वया कार्यः कृता यज्ञा न संशयः । यदि वेदाः प्रमाणं तं भुवि देवा द्विजास्तथा

द्विज म्हणाला—“तुम्ही याविषयी विचार करू नका; यज्ञ निःसंशय झाले आहेत. वेद जर प्रमाण असतील, तर पृथ्वीवर देव आणि ब्राह्मण हे दोघेही त्या सत्याचे साक्षी आहेत।”

Verse 33

दशाश्वमेधिकं तीर्थं तथा सत्यं द्विजोत्तम । यदि वेदपुराणोक्तं वाक्यं निःसंशयं भवेत्

हे द्विजोत्तम! हे तीर्थ ‘दशाश्वमेधिक’ आहे, हे सत्य आहे—वेद‑पुराणोक्त वचन निःसंशय प्रमाण मानल्यास।

Verse 34

तदा प्राप्तं मया सर्वं नात्र कार्या विचारणा । एवमुक्तस्तु देवेश आस्तिक्यं तस्य चेतसः

मग मला सर्व काही प्राप्त झाले—येथे पुढील विचाराची गरज नाही। असे ऐकून देवेशाने त्याच्या अंतःकरणातील दृढ आस्तिक्य पाहिले।

Verse 35

विमृश्य बहुभिः किंचिदुत्तरं न प्रपद्यत । जगाम तद्गृहं रम्यं पठन्ब्रह्म सनातनम्

अनेक प्रकारे विचार करूनही त्याला काही उत्तर सुचेना. मग तो सनातन ब्रह्माचा जप करीत त्या ब्राह्मणाच्या रम्य घरी गेला.

Verse 36

सम्प्राप्तं तं द्विजं भक्त्या पाद्यार्घ्येण तमर्चयत् । षड्रसं भोजनं तेन दत्तं पश्चाद्यथाविधि

तो द्विज आला तेव्हा त्याने भक्तीने पाद्य‑अर्घ्य देऊन त्याचे पूजन केले. नंतर विधिपूर्वक षड्रसयुक्त भोजन अर्पण केले.

Verse 37

ततो भुक्ते महादेवे सर्वदेवमये शिवे । पुष्पवृष्टिः पपाताशु गगनात्तस्य मूर्धनि । तस्यास्तिक्यं तु संलक्ष्य तुष्टः प्रोवाच शङ्करः

सर्वदेवमय शिव—महादेव—भोजन करून झाल्यावर आकाशातून त्याच्या मस्तकावर तत्क्षणी पुष्पवृष्टी झाली. त्याचे दृढ आस्तिक्य पाहून प्रसन्न शंकर बोलले.

Verse 38

ईश्वर उवाच । किं तेऽद्य क्रियतां ब्रूहि वरदोऽहं द्विजोत्तम । अदेयमपि दास्यामि एकचित्तस्य ते ध्रुवम्

ईश्वर म्हणाला—हे द्विजोत्तम! आज तुझ्यासाठी काय करावे ते सांग. मी वरदाता आहे; तुझ्या एकचित्ततेमुळे जे सामान्यतः अदेय आहे तेही निश्चयाने तुला देईन.

Verse 39

ब्राह्मण उवाच । यदि प्रीतोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । अस्मिंस्तीर्थे महादेव स्थातव्यं सर्वदैव हि

ब्राह्मण म्हणाला—हे देव! जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला वर द्यायचा असेल, तर हे महादेव, या तीर्थातच तुला सदैव स्थिर राहावे लागेल.

Verse 40

उपकाराय देवेश एष मे वर उत्तमः । एवमुक्तस्तु देवेन आरुरोह द्विजोत्तमः

हे देवेश! माझा हा उत्तम वर परोपकारासाठी आहे. देवाने असे म्हटल्यावर तो द्विजोत्तम (विमानावर) आरूढ झाला.

Verse 41

गन्धर्वाप्सरःसम्बाधं विमानं सार्वकामिकम् । पूज्यमानो गतस्तत्र यत्र लोका निरामयाः

गंधर्व-अप्सरांनी गजबजलेले, सर्वकामना पूर्ण करणारे विमान आले. पूजिला जाऊन तो तेथे गेला, जिथे लोक निरामय (रोग-शोकविरहित) आहेत.

Verse 42

मार्कण्डेय उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं दृष्ट्वा देवी सुविस्मिता । विस्मयोत्फुल्लनयना पुनः पप्रच्छ शङ्करम्

मार्कण्डेय म्हणाला—हे अतुल आश्चर्य पाहून देवी अत्यंत विस्मित झाली; विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांनी तिने पुन्हा शंकराला प्रश्न केला.

Verse 43

पार्वत्युवाच । कथमेतद्भवेत्सत्यं यत्रेदमसमञ्जसम् । स्नानं कुर्वन्ति बहवो लोका ह्यत्र महेश्वर

पार्वती म्हणाली—हे सत्य कसे होईल, जेव्हा हे इतके असमंजस वाटते? हे महेश्वर, येथे तर अनेक लोक स्नान करतात.

Verse 44

तेषां तु स्वर्गगमनं यथैष स्वर्गतिं गतः । कथमेतत्समाचक्ष्व विस्मयः परमो मम

मग त्या लोकांचे स्वर्गगमन कसे होते, जसे हा स्वर्गगतीस गेला? हे मला सांगावे; माझा विस्मय फार मोठा आहे.

Verse 45

एतच्छ्रुत्वा तु देवेशः प्रहसन्प्रत्युवाच ताम् । वेदवाक्ये पुराणार्थे स्मृत्यर्थे द्विजभाषिते

हे ऐकून देवेश्वर हसत तिला म्हणाला—वेदवाक्यात, पुराणार्थात, स्मृत्यर्थात आणि द्विजांच्या भाषणात जे सांगितले आहे ते ऐक.

Verse 46

विस्मयो हि न कर्तव्यो ह्यनुमानं हि तत्तथा । असंभाव्यं हि लोकानां पुराणे यत्प्रगीयते

विस्मय करू नये; अनुमानानेही हे तसेच ठरते. पुराणात जे गाईले आहे ते लोकांना अनेकदा अशक्य वाटते.

Verse 47

यदि पक्षं पुरस्कृत्य लोकाः कुर्वन्ति पार्वति । तस्मान्न सिद्धिरेतेषां भवत्येको न विस्मयः

हे पार्वती, लोक जर पक्ष धरून वागतात, तर त्यांना सिद्धी मिळत नाही; यात विस्मय करण्यास कारण नाही.

Verse 48

नास्तिका भिन्नमर्यादा ये निश्चयबहिष्कृताः । तेषां सिद्धिर्न विद्येत आस्तिक्याद्भवते ध्रुवम्

जे नास्तिक, मर्यादा भंग करणारे व दृढ निश्चयापासून बहिष्कृत आहेत—त्यांना सिद्धी मिळत नाही. आस्तिक्यामुळेच निश्चयाने सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 49

श्रुत्वाख्यानमिदं देवी ववन्दे तीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्

हे आख्यान ऐकून देवीने त्या परम उत्तम तीर्थाला वंदन केले—जे पुण्यस्वरूप, सर्वपापहर आणि नर्मदेत स्थित आहे.

Verse 50

मार्कण्डेय उवाच । दशाश्वमेधं राजेन्द्र सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम्

मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजेंद्र! दशाश्वमेध हे सर्व तीर्थांमध्ये उत्तमोत्तम आहे; सर्वगुणसंपन्न हे तीर्थ महापातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 51

तत्रागता महाभागा स्नातुकामा सरस्वती । पुण्यानां परमा पुण्या नदीनामुत्तमा नदी

तेथे महाभागा सरस्वती स्नानाची इच्छा धरून येते—पुण्यांमध्ये परम पुण्य आणि नद्यांमध्ये उत्तम नदी.

Verse 52

नाममात्रेण यस्यास्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते । स्नातास्तत्र दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः

जिच्या केवळ नामस्मरणाने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते. तेथे स्नान करणारे स्वर्गास जातात; आणि जे तेथे मृत्युमुखी पडतात, ते पुनर्जन्म पावत नाहीत.

Verse 53

दशाश्वमेधे सा राजन्नियता ब्रह्मचारिणी । आराधयित्वा देवेशं परं निर्वाणमागतीः

हे राजन्, दशाश्वमेध-तीर्थी ती नियमबद्ध ब्रह्मचारिणी होऊन देवेश्वराची आराधना करून परम निर्वाणास प्राप्त झाली।

Verse 54

कालुष्यं ब्रह्मसम्भूता संवत्सरसमुद्भवम् । प्रक्षालयितुमायाति दशम्यामाश्विनस्य च

ब्रह्मापासून उत्पन्न ती देवी वर्षभर साचलेले कालुष्य धुवून टाकण्यासाठी आश्विन महिन्याच्या दशमीस येते।

Verse 55

उपोष्य रजनीं तां तु सम्पूज्य त्रिपुरान्तकम् । राजन्निष्कल्मषा यान्ति श्वोभूते शाश्वतं पदम्

हे राजन्, ती रात्र उपवास करून व त्रिपुरान्तकाचे विधिपूर्वक पूजन करून ते निष्कल्मष होतात आणि दुसऱ्या दिवशी शाश्वत पदास पोहोचतात।

Verse 56

युधिष्ठिर उवाच । सरस्वती महापुण्या नदीनामुत्तमा नदी श्रीमार्कण्डेय उवाच । राजन्नाश्वयुजे मासि दशम्यां तद्विशिष्यते । पार्थिवेषु च तीर्थे तु सर्वेष्वेव न संशयः

युधिष्ठिर म्हणाला—सरस्वती महापुण्या, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे। मार्कण्डेय म्हणाला—हे राजन्, आश्वयुज महिन्याच्या दशमीस ते तीर्थाचरण विशेष महत्त्व पावते; पृथ्वीवरील सर्व तीर्थांत निःसंशय।

Verse 57

दशाश्वमेधिके राजन्नित्यं हि दशमी शुभा । विशेषादाश्विने शुक्ला महापातकनाशिनी

हे राजन्, दशाश्वमेधिक तीर्थी दशमी नेहमीच शुभ आहे; विशेषतः आश्विन शुक्लपक्षातील दशमी महापातकांचा नाश करणारी आहे।

Verse 58

तस्या स्नात्वार्चयेद्देवानुपवासपरायणः । श्राद्धं कृत्वा विधानेन पश्चात्सम्पूजयेच्छिवम्

तिच्या (पवित्र जलात) स्नान करून, उपवासपरायण होऊन देवांचे पूजन करावे। विधिपूर्वक श्राद्ध करून नंतर भगवान शिवाची संपूर्ण पूजा करावी।

Verse 59

तत्रस्थां पूजयेद्देवीं स्नातुकामां सरस्वतीम् । नमो नमस्ते देवेशि ब्रह्मदेहसमुद्भवे

तेथे स्थित, स्नानाची इच्छा असलेल्या देवी सरस्वतीचे पूजन करावे आणि म्हणावे— ‘नमो नमस्ते देवेशि, ब्रह्मदेहसमुद्भवे।’

Verse 60

कुरु पापक्षयं देवि संसारान्मां समुद्धर । गन्धधूपैश्च सम्पूज्य ह्यर्चयित्वा पुनःपुनः

‘हे देवी, माझ्या पापांचा क्षय कर आणि मला संसारातून उद्धर।’ गंध-धूप इत्यादी अर्पून सम्यक् पूजन करून पुन्हा पुन्हा अर्चना करावी।

Verse 61

दश प्रदक्षिणा दत्त्वा सूत्रेण परिवेष्टयेत् । कपिलां तु ततो विप्रे दद्याद्विगतमत्सरः

दहा प्रदक्षिणा करून, नंतर सूत्राने (यज्ञोपवीताने) परिवेष्टन करावे। त्यानंतर मत्सररहित होऊन ब्राह्मणाला कपिला गाय दान द्यावी।

Verse 62

सर्वलक्षणसम्पन्नां सर्वोपस्करसंयुताम् । दत्त्वा विप्राय कपिलां न शोचति कृताकृते

सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त व सर्व आवश्यक उपस्करांसह कपिला गाय ब्राह्मणाला दान दिल्यावर, केले-अनकेले याविषयी शोक राहत नाही।

Verse 63

पश्चाज्जागरणं कुर्याद्घृतेनाज्वाल्य दीपकम् । पुराणपठनेनैव नृत्यगीतविवादनैः

त्यानंतर तुपाचा दीप प्रज्वलित करून रात्रिजागरण करावे; पुराणपठण तसेच भक्तिनृत्य, गीत व वाद्यवादन यांद्वारे रात्र घालवावी।

Verse 64

वेदोक्तैश्चैव पूजयेच्छशिशेखरम् । प्रभाते विमले पश्चात्स्नात्वा वै नर्मदाजले

आणि वेदोक्त विधींनी शशिशेखर (चंद्रमौलि शिव) यांची पूजा करावी; मग निर्मळ प्रभाती नर्मदेच्या जलात स्नान करून।

Verse 65

ब्राह्मणान् भोजयेद्भक्त्या शिवभक्तांश्च योगिनः । एवं कृते ततो राजन् सम्यक्तीर्थफलं लभेत्

भक्तीने ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि शिवभक्त योगींनाही; असे केल्यावर, हे राजन्, तीर्थाचे संपूर्ण फळ यथार्थपणे प्राप्त होते।

Verse 66

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेच्छङ्करं नरः । दशाश्वमेधावभृथं लभते पुण्यमुत्तमम्

त्या तीर्थात जो मनुष्य स्नान करून शंकराची पूजा करतो, तो दहा अश्वमेध यज्ञांच्या अवभृथस्नानासमान उत्तम पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 67

पूतात्मा तेन पुण्येन रुद्रलोकं स गच्छति । आरूढः परमं यानं कामगं च सुशोभनम्

त्या पुण्याने पवित्र झालेला तो रुद्रलोकास जातो; परम शोभायमान, इच्छेनुसार चालणाऱ्या दिव्य यानावर आरूढ होतो।

Verse 68

तत्र दिव्याप्सरोभिस्तु वीज्यमानोऽथ चामरैः । क्रीडते सुचिरं कालं जयशब्दादिमङ्गलैः

तेथे दिव्य अप्सरा चामरांनी त्याला वारा घालतात; ‘जय’ अशा मंगलघोषांनी निनादलेल्या उत्सवांत तो फार दीर्घ काळ क्रीडा करीत राहतो।

Verse 69

ततोऽवतीर्णः कालेन इह राजा भवेद्ध्रुवम् । हस्त्यश्वरथसम्पन्नो महाभोगी परंतपः

नंतर योग्य काळी तो पुन्हा येथे अवतीर्ण होऊन निश्चयच राजा होतो—हत्ती, घोडे व रथांनी संपन्न; महाभोगी आणि शत्रुदमनकर्ता।

Verse 70

दशाश्वमेधे यद्दानं दीयते शिवयोगिनाम् । दशाश्वमेधसदृशं भवेत्तन्नात्र संशयः

दशाश्वमेध तीर्थी शिवयोग्यांना जे दान दिले जाते, ते पुण्यफळाने अश्वमेधयज्ञासारखेच होते—यात संशय नाही।

Verse 71

सर्वेषामेव यज्ञानामश्वमेधो विशिष्यते । दुर्लभः स्वल्पवित्तानां भूरिशः पापकर्मणाम्

सर्व यज्ञांमध्ये अश्वमेध श्रेष्ठ आहे; पण अल्पवित्त लोकांस तो दुर्लभ, आणि पापकर्मांनी भारलेल्या जनांस त्याचे सम्यक् अनुष्ठान फार अडथळ्यांनी रोखले जाते।

Verse 72

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र दुर्लभोऽपि सुरासुरैः । प्राप्यते स्नानदानेन इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

हे राजेंद्र! त्या तीर्थी जे देव-असुरांनाही दुर्लभ आहे, ते स्नान व दानाने प्राप्त होते—असे शंकरांनी सांगितले।

Verse 73

अकामो वा सकामो वा मृतस्तत्र नरेश्वर । देवत्वं प्राप्नुयात्सोऽपि नात्र कार्या विचारणा

हे नरेश्वर! निष्काम असो वा सकाम—जो तेथे देहत्याग करतो तोही देवत्व प्राप्त करतो; येथे विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 74

अग्निप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नरोत्तम । अग्निलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्

हे नरोत्तम! जो त्या तीर्थी अग्निप्रवेश करतो, तो आभूतसम्प्लवापर्यंत अग्निलोकी वास करतो।

Verse 75

जलप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नराधिप । ध्यायमानो महादेवं वारुणं लोकमाप्नुयात्

हे नराधिप! जो त्या तीर्थी जलप्रवेश करतो, तो महादेवाचे ध्यान करीत वरुणलोक प्राप्त करतो।

Verse 76

दशाश्वमेधे यः कश्चिच्छूरवृत्त्या तनुं त्यजेत् । अक्षया नु गतिस्तस्य इत्येवं श्रुतिनोदना

दशाश्वमेधात जो कोणी शूरवृत्तीने देहत्याग करतो, त्याची गती अक्षय असते—अशी श्रुतीची प्रेरणा आहे।

Verse 77

न तां गतिं यान्ति भृगुप्रपातिनो न दण्डिनो नैव च सांख्ययोगिनः । ध्वजाकुले दुन्दुभिशङ्खनादिते क्षणेन यां यान्ति महाहवे मृताः

भृगुप्रपातात पडणारे, दंडधारी संन्यासी, तसेच सांख्ययोगीही ती गती प्राप्त करीत नाहीत; जी गती ध्वजांनी भरलेल्या, दुंदुभी-शंखनादाने दुमदुमलेल्या महायुद्धात मरणारे क्षणात प्राप्त करतात।

Verse 78

यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः । अक्षयांल्लभते लोकान्यदि क्लीबं न भाषते

शत्रूंनी वेढलेला वीर जिथे कुठे मारला गेला तरी, तो क्लीब (भित्रेपणाचे) वचन न बोलल्यास, अक्षय लोकांना प्राप्त होतो।

Verse 79

दशाश्वमेधे संन्यासं यः करोति विधानतः । अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकात्कदाचन

जो दशाश्वमेध येथे विधिपूर्वक संन्यास करतो, त्याची गती अनिवर्तनीय होते; तो कधीही रुद्रलोकातून परत येत नाही।

Verse 80

दशाश्वमेधे यत्पुण्यं संक्षेपेण युधिष्ठिर । कथितं परया भक्त्या सर्वपापप्रणाशनम्

हे युधिष्ठिर, दहा अश्वमेधांपासून जे पुण्य मिळते, ते येथे परम भक्तीने संक्षेपाने सांगितले आहे; ते सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 180

अध्याय

अध्याय. (अध्याय-शीर्षक)