Adhyaya 156

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नास्ति लोकेषु तत्तीर्थं पृथिव्यां यन्नरेश्वर । शुक्लतीर्थेन सदृशमुपमानेन गीयते

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे नरेश्वर, लोकांत वा पृथ्वीवर असे कोणतेही तीर्थ नाही की जे कोणत्याही उपमानाने शुक्लतीर्थासारखे म्हणून गाइले जाते।

Verse 2

शुक्लतीर्थं महातीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम् । प्रागुदक्प्रवणे देशे मुनिसङ्घनिषेवितम्

शुक्लतीर्थ हे नर्मदेत वसलेले महातीर्थ आहे; पूर्व व उत्तर दिशेकडे उतार असलेल्या प्रदेशात ते असून मुनिसंघांनी सेविलेले आहे।

Verse 3

वैशाखे च तथा मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशी । कैलासादुमया सार्द्धं स्वयमायाति शङ्करः

वैशाख महिन्यात कृष्णपक्षाच्या चतुर्दशीस कैलासाहून उमेसह स्वयं शंकर येतात।

Verse 4

मध्याह्नसमये स्नात्वा पश्यत्यात्मानमात्मना । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसहितः शुक्लतीर्थे समाहितः

मध्याह्नी स्नान करून तो आत्म्याने आत्म्याचे दर्शन करतो; ब्रह्मा-विष्णू-इंद्रांसह शुक्लतीर्थी समाधिस्थ होतो।

Verse 5

कार्त्तिक्यां तु विशेषेण वैशाख्यां च नरोत्तम । ब्रह्मविष्णुमहादेवान् स्नात्वा पश्यति तद्दिने

हे नरोत्तम! विशेषतः कार्तिक व वैशाख महिन्यात, त्या दिवशी स्नान केल्यास ब्रह्मा-विष्णू-महादेवांचे दर्शन होते।

Verse 6

देवराजः सुरैः सार्द्धं वायुमार्गव्यवस्थितः । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नात्वा पश्यति शङ्करम्

देवराज इंद्र देवांसह वायुमार्गावर स्थित राहून, कृष्णपक्ष चतुर्दशीस स्नान करून शंकरांचे दर्शन करतो।

Verse 7

गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः सिद्धविद्याधरोरगाः । तद्दिने तेऽपि देवेशं दृष्ट्वा मुञ्चन्ति किल्बिषम्

गंधर्व-अप्सरा, यक्ष, सिद्ध, विद्याधर व नागही—त्या दिवशी देवेशाचे दर्शन करून पापरूपी कल्मष टाकून देतात।

Verse 8

अर्धयोजनविस्तारं तदर्द्धेनैव चायतम् । शुक्लतीर्थं महापुण्यं महापातकनाशनम्

शुक्लतीर्थाचा विस्तार अर्धयोजन असून त्याची लांबी त्याच्या अर्धीच आहे। हे तीर्थ महापुण्यदायक असून महापातकांचाही नाश करणारे आहे।

Verse 9

यत्र स्थितैः प्रदृश्यन्ते वृक्षाग्राणि नरोत्तमैः । तत्र स्थिता महापापैर्मुच्यन्ते पूर्वसंचितैः

हे नरोत्तम! ज्या ठिकाणी उभे राहिल्यावर वृक्षांची शिखरेही दिसतात, त्या स्थानी जो राहतो तो पूर्वसंचित महापापांपासून मुक्त होतो।

Verse 10

पापोपपातकैर्युक्तो नरः स्नात्वा प्रमुच्यते । उपार्जिता विनश्येत भ्रूणहत्यापि दुस्त्यजा

पाप व उपपातकांनी युक्त मनुष्य येथे स्नान केल्याने मुक्त होतो। स्वतःच्या कर्मांनी उपार्जित, सुटणे कठीण अशी भ्रूणहत्येची पापसुद्धा नष्ट होते।

Verse 11

यस्मात्तत्रैव देवेश उमया सह तिष्ठति । वैशाख्यां च विशेषेण कैलासादेति शङ्करः

कारण देवेश्वर तेथेच उमेच्या सहित निवास करतात; आणि विशेषतः वैशाख महिन्यात शंकर कैलासाहून तेथे येतात।

Verse 12

तेन तीर्थं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् । कथितं ब्रह्मणा पूर्वं मया तव तथा नृप

म्हणून हे तीर्थ महापुण्यदायक व सर्वपातकनाशक आहे। हे पूर्वी ब्रह्म्याने कथिले होते; हे नृप, तसेच मीही तुला सांगितले आहे।

Verse 13

रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् । तथा तत्र वपुःस्नानं पुरुषस्य भवेच्छुचि

जसा रजकाने धुतलेला वस्त्र निर्मळ होते, तसा तेथे देहस्नान केल्याने पुरुष शुचिर्भूत होतो।

Verse 14

पूर्वे वयसि पापानि कृत्वा पुष्टानि मानवः । अहोरात्रोषितो भूत्वा शुक्लतीर्थे व्यपोहति

पूर्ववयात पापे करून ती वाढविणारा मनुष्य शुक्लतीर्थी अहोरात्र निवास केल्याने ती पापे दूर करतो।

Verse 15

शुक्लतीर्थे महाराज राकां रेवाजलाञ्जलिम् । कल्पकोटिसहस्राणि दत्त्वा स्युः पितरः शिवाः

हे महाराज! शुक्लतीर्थी पौर्णिमेच्या रात्री रेवा (नर्मदा) जलाची अंजली अर्पिल्यास, कल्पकोटिसहस्र दानासमान फल होऊन पितर तृप्त होतात व शिवतुल्य शुभ होतात।

Verse 16

न माता न पिता बन्धुः पतनं नरकार्णवे । उद्धरन्ति यथा पुण्यं शुक्लतीर्थे नरेश्वर

हे नरेश्वर! नरकरूपी समुद्रात बुडणाऱ्याला ना माता, ना पिता, ना बंधू उध्दरू शकतात; शुक्लतीर्थाचे पुण्यच जसे त्याला वर काढते।

Verse 17

तपसा ब्रह्मचर्येण न तां गच्छन्ति सद्गतिम् । शुक्लतीर्थे मृतो जन्तुर्देहत्यागेन यां लभेत्

तप व ब्रह्मचर्यानेही लोकांना ती सद्गती मिळत नाही; शुक्लतीर्थी देहत्याग करून मरणारा जीव जी गती सहज पावतो तीच श्रेष्ठ आहे।

Verse 18

कार्त्तिकस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । घृतेन स्नापयेद्देवमुपोष्य प्रयतो नरः

कार्तिक मासाच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस व्रती पुरुष उपवास करून, श्रद्धेने घृताने देवाचा अभिषेक करावा।

Verse 19

स्नात्वा प्रभाते रेवायां दद्यात्सघृतकम्बलम् । सहिरण्यं यथाशक्ति देवमुद्दिश्य शङ्करं

पहाटे रेवेत स्नान करून, यथाशक्ती घृतासहित कंबळ व सुवर्ण दान करावे; ते शंकरदेवाला उद्देशून असावे।

Verse 20

देवस्य पूरणं कुर्याद्घृतेन घृतकम्बलम् । स गच्छति महातेजाः शिवलोकं मृतो नरः

त्याने देवासाठी घृताने घृतकंबळाचे विधान पूर्ण करावे; असा महातेजस्वी नर मृत्यूनंतर शिवलोकास जातो।

Verse 21

एकविंशकुलोपेतो यावदाभूतसम्प्लवम् । शुक्लतीर्थे नरः स्नात्वा ह्युमां रुद्रं च योऽर्चयेत्

जो नर शुक्लतीर्थात स्नान करून उमा व रुद्र यांची पूजा करतो, तो एकवीस कुलांचा उद्धार करणारे पुण्य प्रलयापर्यंत प्राप्त करतो।

Verse 22

गन्धपुष्पादिधूपैश्च सोऽश्वमेधफलं लभेत् । मासोपवासं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नरेश्वर

गंध, पुष्प व धूप इत्यादींनी पूजन केल्यास अश्वमेधयज्ञाचे फळ मिळते. हे नरेश्वर, जो त्या तीर्थी मासोपवास करतो त्याला असे पुण्य लाभते।

Verse 23

मुच्यते स महत्पापैः सप्तजन्मसुसंचितैः । उष्ट्रीक्षीरमविक्षीरं नवश्राद्धे च भोजनम्

तो सात जन्मांत साचलेल्या महापापांतून मुक्त होतो—उंटिणीचे दूध, मेंढीचे दूध पिणे आणि ‘नवश्राद्धा’त भोजन करणे इत्यादी।

Verse 24

वृषलीगमनं चैव तथाभक्ष्यस्य भक्षणम् । अविक्रयेऽनृते पापं माहिषेऽयाज्ययाजके

वृषलीगमन, अभक्ष्यभक्षण, कपटी विक्री व असत्यामुळे होणारे पाप, तसेच माहिषयाग व अयाज्यासाठी याजन करण्याचे दोष—या सर्वांपासून शुद्धी होते।

Verse 25

वार्द्धुष्ये पङ्क्तिगरदे देवब्राह्मणदूषके । एवमादीनि पापानि तथान्यान्यपि भारत

हे भारत! उपजीविका व समृद्धीच्या बाबतीत हानी करणे, पंक्तिगरद (भोजनपंक्ती दूषित करणे), देव व ब्राह्मणांची निंदा—अशी व इतरही अनेक पापे येथे सांगितली आहेत।

Verse 26

चान्द्रायणेन नश्यन्ति शुक्लतीर्थे न संशयः । शुक्लतीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः

शुक्लतीर्थात चान्द्रायण-व्रताने ती (पापे) नष्ट होतात—यात संशय नाही। आणि जो शुक्लतीर्थात स्नान करून पितर व देवतांना तर्पण करील—

Verse 27

तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति सुतर्पिताः । पादुकोपानहौ छत्रं शय्यामासनमेव च

त्याच्यासाठी ते पितर उत्तम तर्पणाने तृप्त होऊन बारा वर्षे संतुष्ट राहतात। (दानार्थ) पादुका-उपानह, छत्र, शय्या व आसनही द्यावे।

Verse 28

सुवर्णं धनधान्यं च श्राद्धं युक्तहलं तथा । अन्नं पानीयसंहितं तस्मिंस्तीर्थे ददन्ति ये

जे त्या तीर्थी सुवर्ण, धन-धान्य दान करतात, श्राद्ध करतात, जू-युक्त नांगर तसेच पाणी सहित अन्न दान करतात—

Verse 29

हृष्टाः पुष्टा मृता यान्ति शिवलोकं न संशयः । तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या शिवमुद्दिश्य भारत

ते हर्षित व पुष्ट होऊन देहत्याग करतात आणि मृत्यूनंतर शिवलोकास जातात—यात संशय नाही। आणि हे भारत, जो त्या तीर्थी भक्तीने शिवास उद्देशून—

Verse 30

भिक्षामात्रं तथान्नं ये तेऽपि स्वर्यान्ति वै नराः । यज्विनां व्रतिनां चैव तत्र तीर्थनिवासिनाम्

जे केवळ भिक्षामात्र व अन्न दान करतात, तेही पुरुष स्वर्गास जातात. विशेषतः त्या तीर्थात निवास करणाऱ्या यज्विनां व व्रतिनां जनांस—

Verse 31

अपि वालाग्रमात्रं हि दत्तं भवति चाक्षयम् । अग्निप्रवेशं यः कुर्याच्छुक्लतीर्थे समाहितः

केसाच्या टोकाएवढे जरी दान दिले तरी ते अक्षय होते. आणि जो समाहित चित्ताने शुक्लतीर्थी अग्निप्रवेश करील—

Verse 32

रागद्वेषविनिर्मुक्तो हृदि ध्यात्वा जनार्दनम् । सर्वकामसुसम्पूर्णः स गच्छेद्वारुणं पुरम्

राग-द्वेषमुक्त होऊन, हृदयात जनार्दनाचे ध्यान करून, सर्व कामनांनी परिपूर्ण होऊन तो वरुणाच्या पुरीस जातो.

Verse 33

न रोगो न जरा तत्र यत्र देवोऽंभसां पतिः । अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे युधिष्ठिर

जिथे जलांचा अधिपती देव वरुण वास करतो, तिथे ना रोग असतो ना जरा. आणि हे युधिष्ठिरा, जो त्या तीर्थी अनाशक-व्रत करतो—

Verse 34

अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम् । अवशः स्ववशो वापि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले

त्याची गती अनिवर्तनीय होते—निःसंशय रुद्रलोकातूनही. तो विवश असो वा स्ववश, त्या क्षेत्रमंडळात जो कोणताही जीव असेल—

Verse 35

मृतः स तु न सन्देहो रुद्रस्यानुचरो भवेत् । शुक्लतीर्थे तु यः कन्यां शक्त्या दद्यादलंकृताम्

तो मृत्यूनंतर निःसंशय रुद्राचा अनुचर होतो. आणि शुक्लतीर्थी जो आपल्या शक्तीनुसार अलंकृत कन्येचे दान करतो—

Verse 36

विधिना यो नृपश्रेष्ठ कुरुते वृषमोक्षणम् । तस्य यत्फलमुद्दिष्टं पुराणे रुद्रभाषितम्

हे नृपश्रेष्ठ, जो विधिपूर्वक वृषमोक्षण करतो, पुराणात रुद्रांनी जे फळ सांगितले आहे—तेच त्याला प्राप्त होते.

Verse 37

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप । यावन्तो रोमकूपाः स्युः सर्वाङ्गेषु पृथक्पृथक्

ते मी आता सांगतो; हे नृपा, एकाग्र मनाने ऐक. सर्व अंगांवर वेगवेगळे जितके रोमकूप असतात—

Verse 38

तावद्वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते । शुक्लतीर्थे तु यद्दत्तं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः

तेवढ्याच सहस्र वर्षांपर्यंत तो रुद्रलोकी पूज्य मानला जातो। आणि शुक्लतीर्थी चंद्र वा सूर्यग्रहणकाळी जे दान दिले जाते…

Verse 39

वर्धते तद्गुणं तावद्दिनानि दश पञ्च च । शुक्लतीर्थे शुचिर्भूत्वा यः करोति प्रदक्षिणम्

त्याच प्रमाणात—पंधरा दिवसांपर्यंत—त्याचे पुण्य वाढत जाते. आणि शुक्लतीर्थी जो शुद्ध होऊन प्रदक्षिणा करतो…

Verse 40

पृथ्वी प्रदक्षिणा तेन कृता यत्तस्य तत्फलम् । शोभनं मिथुनं यस्तु रुद्रमुद्दिश्य पूजयेत्

त्याला तेच फळ मिळते जणू त्याने संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा केली आहे. आणि जो रुद्राला उद्देशून शोभन मिथुन (युगल अर्पण) पूजितो…

Verse 41

सप्त जन्मानि तस्यैव वियोगो न च वै क्वचित् । एतत्ते कथितं राजन् संक्षेपेण फलं महत्

त्याच्यासाठी सात जन्मांपर्यंत कधीही वियोग होत नाही. हे राजन्, हे महान फळ तुला संक्षेपाने सांगितले आहे.

Verse 42

शुक्लतीर्थस्य यत्पुण्यं यथा देवाच्छ्रुतं मया । य इदं शृणुयाद्भक्त्या पुराणे विहितं फलम्

शुक्लतीर्थाचे जे पुण्य मी देवाकडून जसे ऐकले आहे—पुराणात विहित हे फळ जो भक्तीने ऐकतो…

Verse 43

स लभेन्नात्र सन्देहः सत्यं सत्यं पुनः पुनः । पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम्

तो निश्चयाने प्राप्त करतो—यात संशय नाही; सत्य, सत्य, पुन्हा पुन्हा। पुत्रार्थी पुत्र मिळवितो, धनार्थी धन मिळवितो।

Verse 44

मोक्षार्थी लभते मोक्षं स्नानदानफलं महत्

मोक्षार्थी मोक्ष प्राप्त करतो; तेथे स्नान व दान यांचे फळ महान आहे।

Verse 156

। अध्याय

अध्याय (अध्याय-शीर्षक सूचक).