
मार्कंडेय पांडुवंशजाला उपदेश देतो की एक “अनुपम” मोक्षतीर्थ आहे, जेथे देव, गंधर्व आणि तपस्वी ऋषी सतत येतात. विष्णूच्या मायेमुळे अनेकांना या तीर्थाची ओळख होत नाही; परंतु सिद्ध ऋषींनी येथेच मोक्ष प्राप्त केला असे सांगितले आहे. पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्राचेतस, वसिष्ठ, दक्ष, नारद इत्यादी महर्षींची नावे देऊन, सात हजार महात्मे पुत्रांसह येथे मुक्त झाले—म्हणून हे तीर्थ मोक्षदायक आहे, असे प्रतिपादन केले आहे. यानंतर संगमाचे वर्णन येते—प्रवाहाच्या मध्यभागी तमहा नावाची नदी येऊन मिळते; तो संगम सर्व पापांचा नाश करणारा मानला आहे. येथे विधिपूर्वक गायत्रीजप केल्यास ऋग्/यजुः/साम वेदांच्या विस्तृत अध्ययनाचे फळ मिळते; दान, होम, जप-पाठ इत्यादी येथे केल्यास ते अक्षय होते व मोक्षाचा श्रेष्ठ उपाय ठरते. शेवटी, द्विज-संन्यासी या तीर्थात देहत्याग केल्यास तीर्थप्रभावाने अनावर्त (अनीवर्तिका) गती प्राप्त करतात; विधी संक्षेपाने सांगितला असून विस्तार पुराणात आहे, असे उपसंहारात म्हटले आहे।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्पाण्डुपुत्र मोक्षतीर्थमनुत्तमम् । सेवितं देवगन्धर्वैर्मुनिभिश्च तपोधनैः
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे पांडुपुत्रा! देव, गंधर्व आणि तपोधन मुनी यांनी सेविलेल्या त्या अनुपम मोक्षतीर्थास जावे।
Verse 2
बहवस्तन्न जानन्ति विष्णुमायाविमोहिताः । यत्र सिद्धा महाभागा ऋषयः सतपोधनाः
विष्णुमायेने मोहित झालेले अनेक जण ते जाणत नाहीत; जिथे सिद्ध, महाभाग आणि खरे तपोधन ऋषी आहेत।
Verse 3
पुलस्त्यः पुलहो विद्वान्क्रतुश्चैव महामतिः । प्राचेतसो वसिष्ठश्च दक्षो नारद एव च
पुलस्त्य, विद्वान पुलह व महामती क्रतु; तसेच प्राचेतस, वसिष्ठ, दक्ष आणि नारद—हे सर्व त्या तीर्थाच्या पावित्र्याशी संबद्ध आहेत.
Verse 4
एते चान्ये महाभागाः सप्तसाहस्रसंज्ञिताः । मोक्षं गताः सह सुतैस्तत्तीर्थं तेन मोक्षदम्
हे व इतर महाभाग ‘सप्तसाहस्र’ या नावाने प्रसिद्ध, पुत्रांसह मोक्षास गेले; म्हणून ते तीर्थ मोक्षदायक म्हणून ख्यात आहे.
Verse 5
तत्र प्रवाहमध्ये तु पतिता तमहा नदी । तत्र तत्सङ्गमं तीर्थं सर्वपापक्षयंकरम्
तेथे मुख्य प्रवाहाच्या मध्यभागी तमहा नदी येऊन मिळते; आणि त्या संगमावर असे तीर्थ आहे की ते सर्व पापांचा क्षय करते.
Verse 6
ऋग्यजुःसामसंज्ञानामभ्यस्तानां तु यत्फलम् । सम्यग्जप्त्वा तु विधिना गायत्रीं तत्र तल्लभेत्
ऋग्, यजुः आणि साम—या वेदांच्या अभ्यासाने जे फळ मिळते, तेच फळ तेथे विधिपूर्वक गायत्रीचा सम्यक् जप केल्याने प्राप्त होते.
Verse 7
तत्र दत्तं हुतं जप्तं तीर्थसेवार्जितं फलम् । सर्वमक्षयतां याति मोक्षसाधनमुत्तमम्
तेथे केलेले दान, अग्नीत केलेले हवन, मंत्रजप आणि तीर्थसेवेने मिळालेले फळ—हे सर्व अक्षय होते व मोक्षाचे उत्तम साधन ठरते.
Verse 8
तत्र तीर्थे मृतानां तु संन्यासेन द्विजन्मनाम् । अनिवर्तिका गतिस्तेषां मोक्षतीर्थप्रभावतः
त्या तीर्थस्थानी संन्यासधर्मात स्थित द्विजांचा देहांत झाला तर मोक्षतीर्थाच्या प्रभावाने त्यांची गती अनावर्त—पुनर्जन्मरहित होते.
Verse 9
एष ते विधिरुद्दिष्टः संक्षेपेण मयानघ । व्युष्टिस्तीर्थस्य महती पुराणे याभिधीयते
हे निष्पाप! ही विधी मी तुला संक्षेपाने सांगितली; या तीर्थाचे महान् विस्तृत वर्णन पुराणात सांगितले आहे.
Verse 160
। अध्याय
अध्याय। (अध्याय-शीर्षक/संक्रमण सूचक)