Adhyaya 198

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल भद्रकालीतिसङ्गमम् । शूलतीर्थमिति ख्यातं स्वयं देवेन निर्मितम्

मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे महीपाल, भद्रकाली-संगमास जावे; ते ‘शूलतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध असून स्वयं देवाने निर्मिले आहे।

Verse 2

पञ्चायतनमध्ये तु तिष्ठते परमेश्वरः । शूलपाणिर्महादेवः सर्वदेवतपूजितः

तेथे पंचायतनाच्या मध्यभागी परमेश्वर विराजमान आहेत—शूलपाणी महादेव, सर्व देवतांनी पूजित।

Verse 3

स सङ्गमो नृपश्रेष्ठ नित्यं देवैर्निषेवितः । दर्शनात्तस्य तीर्थस्य स्नानदानाद्विशेषतः

हे नृपश्रेष्ठ, तो संगम नित्य देवांनी सेविला जातो; त्या तीर्थाचे केवळ दर्शनाने—आणि विशेषतः तेथे स्नान व दान केल्याने—

Verse 4

दौर्भाग्यं दुर्निमित्तं च ह्यभिशापो नृपग्रहः । यदन्यद्दुष्कृतं कर्म नश्यते शङ्करोऽब्रवीत्

दुर्भाग्य, दुर्निमित्त, अभिशाप व राजांना ग्रासणारे ग्रहदोष—तसेच अन्य जे काही पापकर्म—ते सर्व नष्ट होते: असे शंकरांनी सांगितले।

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । कथं शूलेश्वरी देवी कथं शूलेश्वरो हरः । प्रथितो नर्मदातीरे एतद्विस्तरतो वद

युधिष्ठिर म्हणाला— नर्मदा-तीरी देवी ‘शूलेश्वरी’ कशी प्रसिद्ध झाली आणि हर ‘शूलेश्वर’ कसा विख्यात झाला? हे सर्व मला सविस्तर सांगा।

Verse 6

मार्कण्डेय उवाच । बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रुतः । वृत्तिमान्सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः

मार्कण्डेय म्हणाले— माण्डव्य नावाने प्रसिद्ध असा एक ब्राह्मण होता; तो सद्वृत्त, सर्वधर्मज्ञ आणि सत्य व तपश्चर्येत दृढ स्थित होता।

Verse 7

अशोकाश्रममध्यस्थो वृक्षमूले महातपाः । ऊर्ध्वबाहुर्महातेजास्तस्थौ मौनव्रतान्वितः

अशोक-आश्रमाच्या मध्यभागी, वृक्षाच्या मुळाशी, तो महातपस्वी महातेजस्वी ऊर्ध्वबाहू होऊन मौनव्रत पाळीत स्थिर उभा राहिला।

Verse 8

तस्य कालेन महता तीव्रे तपसि वर्ततः । तमाश्रममनुप्राप्ता दस्यवो लोप्त्रहारिणः

तो दीर्घकाळ तीव्र तपश्चर्येत रत असताना, लुटीचा माल चोरून नेणारे दस्यु त्या आश्रमात येऊन पोहोचले।

Verse 9

अनुसर्प्यमाणा बहुभिः पुरुषैर्भरतर्षभ । ते तस्यावसथे लोप्त्रं न्यदधुः कुरुनन्दन

हे भरतश्रेष्ठ! अनेक पुरुषांच्या पाठलागाने घेरले गेले असता, त्यांनी ते चोरलेले धन त्याच्या निवासस्थानी ठेवून दिले, हे कुरुनंदन।

Verse 10

निधाय च तदा लीनास्तत्रैवाश्रममण्डले । तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तद्रक्षिणां बलम्

ते वस्तू ठेवून ते आश्रममंडळातच लपून बसले. ते लपले तसेच तत्क्षणी रक्षकांचे बळ तेथे येऊन पोहोचले.

Verse 11

आजगाम ततोऽपश्यंस्तमृषिं तस्करानुगाः । तमपृच्छंस्तदा वृत्तं रक्षिणस्तं तपोधनम्

नंतर त्या ऋषींना पाहून चोरांचा पाठलाग करणारे तेथे आले. रक्षकांनी त्या तपोधन ऋषींना घडलेला वृत्तांत विचारला.

Verse 12

वद केन पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम । तेन गच्छामहे ब्रह्मन् यथा शीघ्रतरं वयम्

सांगा—दस्यु कोणत्या वाटेने गेले, हे द्विजश्रेष्ठ! हे ब्राह्मण, त्या मार्गानेच आम्ही जाऊ, जेणेकरून आम्ही अधिक शीघ्र पोहोचू.

Verse 13

तथा तु वचनं तेषां ब्रुवतां स तपोधनः । न किंचिद्वचनं राजन्नवदत्साध्वसाधु वा

ते असे बोलत असतानाही, हे राजन्, त्या तपोधन मुनीने एकही शब्द उच्चारला नाही—ना ‘साधु’ ना ‘असाधु’।

Verse 14

ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वन्तस्तमाश्रमम् । संयम्यैनं ततो राज्ञे सर्वान् दस्यून्न्यवेदयन्

मग राजपुरुषांनी तो आश्रम शोधून काढला. त्याला आवरून/बांधून त्यांनी राजाला कळविले की सर्व दस्यु (इथेच) सापडले आहेत.

Verse 15

तं राजा सहितैश्चोरैरन्वशाद्वध्यतामिति । सम्बध्य तं च तैर्राजञ्छूले प्रोतो महातपाः

राजाने चोरांसह आज्ञा केली—“याचा वध करा।” मग, हे राजन्, त्यांनी त्या महातपस्व्यास बांधून शूळावर खिळले।

Verse 16

ततस्ते शूलमारोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा । प्रतिजग्मुर्महीपाल धनान्यादाय तान्यथ

मग त्या मुनीला शूळावर चढवून, हे महीपाल, रक्षक ते धनसामान घेऊन परत गेले।

Verse 17

शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता तदा । ध्यायन्देवं त्रिलोकेशं शङ्करं तमुमापतिम्

शूळावर स्थित तो धर्मात्मा फार दीर्घकाळ त्रिलोकेश्वर देव—उमापती शंकर—यांचे ध्यान करीत राहिला।

Verse 18

बहुकालं महेशानं मनसाध्याय संस्थितः । निराहारोऽपि विप्रर्षिर्मरणं नाभ्यपद्यत

तो बराच काळ मनाने महेशानाचे ध्यान करीत स्थिर राहिला; निराहार असूनही तो विप्रर्षी मृत्यूला शरण गेला नाही।

Verse 19

धारयामास विप्राणामृषभः स हृदा हरिम् । शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन कृतं तदा

विप्रांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याने हृदयात हरिला धारण केले; आणि शूळाग्रावर तपत असताना त्याने ते तप तेव्हा पूर्ण केले।

Verse 20

सन्तापं परमं जग्मुः श्रुत्वैतन्मुनयोऽखिलाः । ते रात्रौ शकुना भूत्वा संन्यवर्तन्त भारत

हे ऐकून सर्व मुनि परम संतापाने व्याकुळ झाले। मग रात्री पक्षिरूप धारण करून, हे भारत, ते परत आले।

Verse 21

दर्शयन्तो मुनेः शक्तिं तमपृच्छन् द्विजोत्तमम् । श्रोतुमिच्छाम ते ब्रह्मन् किं पापं कृतवानसि

मुनीची शक्ती ओळखून त्यांनी त्या श्रेष्ठ द्विजास विचारले— “हे ब्रह्मन्, आम्हाला ऐकायचे आहे; तू कोणते पाप केले आहेस?”

Verse 22

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततः स मुनिशार्दूलस्तानुवाच तपोधनान् । दोषतः किं गमिष्यामि न हि मेऽन्यो पराध्यति

श्री मार्कण्डेय म्हणाले— तेव्हा तो मुनिशार्दूल त्या तपोधनांना म्हणाला— “माझ्याच दोषामुळे मी काय सांगू? माझा अपराधी दुसरा कोणी नाही.”

Verse 23

एवमुक्त्वा ततः सर्वानाचचक्षे ततो मुनिः । मुनयश्च ततो राज्ञे द्वितीयेऽह्नि न्यवेदयन्

असे बोलून त्या मुनीने सर्व काही त्यांना सांगितले। नंतर दुसऱ्या दिवशी मुनिंनी तो वृत्तांत राजाला निवेदिला।

Verse 24

राजा तु तमृषिं श्रुत्वा निष्क्रान्तः सह बन्धुभिः । प्रसादयामास तदा शूलस्थमृषिसत्तमम्

त्या ऋषीची वार्ता ऐकून राजा बंधूं सहित निघाला। तेव्हा त्याने शूलावर स्थित श्रेष्ठ ऋषीला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला।

Verse 25

राजोवाच । यन्मयाऽपकृतं तात तवाज्ञानवशाद्बहु । प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुमर्हसि

राजा म्हणाला—तात, अज्ञानवश मी तुमच्याविरुद्ध जे मोठे अपकृत्य केले, त्याबद्दल मी तुम्हाला प्रसन्न करीत आहे; माझ्यावर क्रोध करू नका।

Verse 26

एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः । कृतप्रसादं राजा तं ततः समवतारयत्

राजाने असे म्हटल्यावर मुनिंनी त्याला प्रसाद दिला. प्रसाद मिळताच राजाने मग त्यांना खाली उतरविले.

Verse 27

अवतीर्यमाणस्तु मुनिः शूले मांसत्वमागते । अतिसंपीडितो विप्रः शङ्करं मनसागमत्

खाली उतरत असता शूळ मुनिंच्या मांसात घुसला होता. अतिशय पीडित तो ब्राह्मण मनाने शंकराच्या शरण गेला.

Verse 28

संध्यातः शङ्करस्तेन बहुकालोपवासतः । प्रादुर्भूतो महादेवः शूलं तस्य तथाछिनत्

दीर्घकाळ उपवास करून शंकराचे ध्यान केल्यामुळे महादेव प्रकट झाले आणि त्यांनी तत्क्षणी तो शूळ छेदून टाकला.

Verse 29

शूलमूलस्थितः शम्भुस्तुष्टः प्राह पुनःपुनः । ब्रूहि किं क्रियतां विप्र सत्त्वस्थानपरायण

शूळाच्या मुळाशी उभा असलेला शंभू प्रसन्न होऊन पुन्हा पुन्हा म्हणाला—हे सत्त्वस्थानी परायण ब्राह्मणा, सांग, तुझ्यासाठी काय करावे?

Verse 30

अदेयमपि दास्यामि तुष्टोऽस्म्यद्योमया सह । किं तु सत्यवतां लोके सिद्धिर्न स्याच्च भूयसी

जे देण्यास अयोग्य तेही मी देईन—आज मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे। पण सत्यवंतांच्या लोकी धर्ममर्यादा भंग करणारी अती सिद्धी होत नाही।

Verse 31

स्वकर्मणोऽनुरूपं हि फलं भुञ्जन्ति जन्तवः । शुभेन कर्मणा भूतिर्दुःखं स्यात्पातकेन तु

जीव आपल्या कर्मानुरूपच फळ भोगतात. शुभ कर्माने समृद्धी येते आणि पापकर्माने दुःख उत्पन्न होते.

Verse 32

बहुभेदप्रभिन्नं तु मनुष्येषु विपच्यते । केषां दरिद्रभावेन केषां धनविपत्तिजम्

मनुष्यांमध्ये कर्म अनेक प्रकारे परिपक्व होते—काहींना दारिद्र्यरूपाने, तर काहींना धनाची विपत्ती म्हणून.

Verse 33

सन्तत्यभावजं केषां केषांचित्तद्विपर्ययः । तथा दुर्वृत्तितस्तेषां फलमाविर्भवेन्नृणाम्

काहींना संतानाभावाचे फळ मिळते, तर काहींना त्याचे उलट. तसेच मनुष्यांच्या दुर्वर्तन व आचरणानुसार फळ प्रकट होते.

Verse 34

केषांचित्पुत्रमरणे वियोगात्प्रियमित्रयोः । राजचौराग्नितः केषां दुःखं स्याद्दैवनिर्मितम्

काहींना पुत्रमरणाने, किंवा प्रिय मित्रांच्या वियोगाने शोक होतो. काहींना राजा, चोर किंवा अग्नीमुळे—दैवनिर्मित दुःख भोगावे लागते.

Verse 35

तच्छरीरे तु केषांचित्कर्मणा सम्प्रदृश्यते । जराश्च विविधाः केषां दृश्यन्ते व्याधयस्तथा

काहींच्या देहात कर्मफळ स्पष्ट दिसून येते. काहींमध्ये वार्धक्याच्या विविध अवस्था तसेच रोगही दिसतात.

Verse 36

दृश्यन्ते चाभिशापाश्च पूर्वकर्मानुसंचिताः । कष्टाः कष्टतरावस्था गताः केचिदनागसः

पूर्वकर्मानुसार साचलेले शापही दिसून येतात. काही जण निरपराध वाटूनही दुःख व त्याहून कठीण अवस्थेला पोहोचतात.

Verse 37

पूर्वकर्मविपाकेन धर्मेण तपसि स्थिताः । दान्ताः स्वदारनिरता भूरिदाः परिपूजकाः

पूर्वकर्माच्या विपाकाने परिपक्व होऊन ते धर्म व तपात स्थिर राहतात—संयमी, स्वपत्नीमध्ये निष्ठावान, भरपूर दान करणारे व भक्तिभावाने पूजन करणारे.

Verse 38

ह्रीमन्तो नयसंयुक्ता अन्ये बहुगुणैर्युताः । दुर्गमामापदं प्राप्य निजकर्मसमुद्भवाम्

काही लज्जाशील व नीतियुक्त असतात, तर काही अनेक गुणांनी युक्त—तरीही स्वतःच्या कर्मातून उद्भवलेली, टाळणे कठीण अशी आपत्ती प्राप्त झाल्यावर…

Verse 39

न संज्वरन्ति ये मर्त्या धर्मनिन्दां न कुर्वते । इदमेव तपो मत्वा क्षिपन्ति सुविचेतसः

जे मर्त्य अंतःकरणात जळत नाहीत आणि धर्माची निंदा करत नाहीत, ते सुविचारी यालाच तप मानून आपले दुःख दूर करतात.

Verse 40

हा भ्रातर्मातः पुत्रेति कष्टेषु न वदन्ति ये । स्मरन्ति मां महेशानमथवा पुष्करेक्षणम्

जे संकटसमयी ‘हाय भाऊ! हाय आई! हाय पुत्र!’ असे म्हणत आक्रोश करीत नाहीत, तर मला—महेशाला—किंवा कमलनयन प्रभूला स्मरतात…

Verse 41

दुष्कृतं पूर्वजं भोक्तुं ध्रुवं तदुपशाम्यति

पूर्वी केलेले दुष्कृत्य निश्चितच भोगावे लागते; ते भोगून झाले की ते निश्चयाने शांत होते।

Verse 42

दिनानि यावन्ति वसेत्स कष्टे यथाकृतं चिन्तयद्देवमीशम् । तावन्ति सौम्यानि कृतानि तेन भवन्ति विप्र श्रुतिनोदनैषा

जितके दिवस मनुष्य कष्टात राहून आपल्या कर्मानुसार ईश्वरदेवाचे चिंतन करतो, तितकेच दिवस त्याच्याकडून सौम्य पुण्य निर्माण होते, हे विप्र—ही श्रुतीची प्रेरणा आहे।

Verse 43

यस्मात्त्वया कष्टगतेन नित्यं स्मृतश्चाहं मनसा पूजितश्च । गौरीसहायस्तेन इहागतोऽस्मि ब्रूह्यद्य कृत्यं क्रियतां किं नु विप्र

तू कष्टात असूनही नित्य मला स्मरत राहिलास आणि मनाने माझी पूजा केलीस; म्हणून गौरीसह मी येथे आलो आहे। सांग, हे विप्र—आज तुझ्यासाठी काय करावे, कोणते कार्य सिद्ध करू?

Verse 44

माण्डव्य उवाच । तुष्टो यद्युमया सार्धं वरदो यदि शङ्कर । तदा मे शूलसंस्थस्य संशयं परमं वद

माण्डव्य म्हणाला—जर तुम्ही उमेच्या सहित प्रसन्न असाल आणि जर तुम्ही खरोखर वरदाता असाल, हे शंकर, तर मी शूळावर स्थित असताना माझा परम संशय सांगून दूर करा।

Verse 45

न रुजा मम कापि स्याच्छूलसंप्रोतितेऽगके । अमृतस्रावि तच्छूलं प्रभावात्कस्य शंस मे

त्रिशूळाने भेदले गेलो तरी माझ्या देहात किंचितही वेदना होत नाही. ते त्रिशूळ जणू अमृत झिरपत आहे—हे कोणाच्या प्रभावाने असे, मला सांगा.

Verse 46

श्रीशूलपाणिरुवाच । शूलस्थेन त्वया विप्र मनसा चिन्तितोऽस्मि यत् । अनयानां निहन्ताहं दुःखानां विनिबर्हणः

श्री शूलपाणी म्हणाले—हे विप्र, त्रिशूळावर स्थित असूनही तू मनाने माझे चिंतन केलेस; म्हणून मी आपत्तिंचा संहारक आणि दुःखांना मुळासकट उपटून टाकणारा आहे.

Verse 47

ध्यातमात्रो ह्यहं विप्र पाताले वापि संस्थितः । शूलमूले त्वहं शम्भुरग्रे देवी स्वयं स्थिता । जगन्माताम्बिका देवी त्वामृतेनान्वपूरयत्

हे विप्र, माझे ध्यान होताच मी तत्क्षणी उपस्थित होतो—पाताळात असलो तरी. त्रिशूळाच्या मुळाशी मी शंभू आहे आणि त्याच्या अग्रभागी स्वयं देवी उभी आहे. त्या जगन्माता अंबिकेने तुला अमृततुल्य कृपेने परिपूर्ण केले आहे.

Verse 48

माण्डव्य उवाच । पूर्वमेव स्थितो यस्माच्छूलं व्याप्योमया सह । प्रसादप्रवणो मह्यमिदानीं चानया सह

माण्डव्य म्हणाले—तू पूर्वापार उमेसह या त्रिशूळात माझ्यासह व्यापून स्थित आहेस; म्हणून आताही तिच्यासह माझ्यावर प्रसन्न होऊन कृपाप्रवण राहा.

Verse 49

यस्याः संस्मरणादेव दौर्भाग्यं प्रलयं व्रजेत् । न दौर्भाग्यात्परं लोके दुःखाद्दुःखतरं किल

जिच्या केवळ स्मरणानेच दुर्भाग्याचा नाश होतो. खरेच, या लोकी दुर्भाग्यापेक्षा मोठे दुःख नाही, आणि दुःखापेक्षा अधिक दुःखतरही नाही.

Verse 50

किलैवं श्रूयते गाथा पुराणेषु सुरोत्तम । त्रैलोक्यं दहतस्तुभ्यं सौभाग्यमेकतां गतम्

हे देवोत्तम! पुराणांत अशी गाथा ऐकू येते—तू त्रैलोक्य दग्ध करीत असता, तेव्हा सौभाग्य तुझ्यासाठी एकाच ठिकाणी एकवटले.

Verse 51

विष्णोर्वक्षःस्थलं प्राप्य तत्स्थितं चेति नः श्रुतम् । पीतं तद्वक्षसस्त्रस्तदक्षेण परमेष्ठिना

आम्ही ऐकले आहे की ते विष्णूच्या वक्षःस्थळी जाऊन तेथेच स्थिर झाले. आणि विष्णूच्या त्या वक्षातून परमेष्ठी ब्रह्म्याने थरथरत्या नेत्राने ते पिले.

Verse 52

तस्मात्सतीति संजज्ञ इयमिन्दीवरेक्षणा । यजतस्तस्य देवेश तव मानावखण्डनात्

म्हणूनच ही कमलनयना देवी ‘सती’ या नावाने प्रसिद्ध झाली. हे देवेश! यज्ञ करीत असताना तुझ्या मानाचा अपमान व खंडन झाले, त्याच कारणाने हे घडले.

Verse 53

जुहावाग्नौ तु सा देवी ह्यात्मानं प्राणसंज्ञिकम् । आत्मानं भस्मसात्कृत्वा प्रालेयाद्रेस्ततः सुता

मग त्या देवीने प्राणस्वरूप आत्म्याची अग्नीत आहुती दिली. देह भस्मसात करून, पुढे ती प्रालेय पर्वत (हिमालय) याची कन्या म्हणून जन्मली.

Verse 54

मेनकायां प्रभो जाता साम्प्रतं या ह्युमाभिधा । अनादिनिधना देवी ह्यप्रतर्क्या सुरेश्वर

हे प्रभो! जी आता ‘उमा’ या नावाने ओळखली जाते, ती मेनकेपासून जन्मली. पण हे सुरेश्वर! ती देवी अनादि-अनंत असून तर्काच्या पलीकडची आहे.

Verse 55

यदि तुष्टोऽसि देवेश ह्युमा मे वरदा यदि । उभावप्यत्र वै स्थाने स्थितौ शूलाग्रमूलयोः

हे देवेश, आपण प्रसन्न असाल—आणि उमा मला वर देणारी असेल—तर आपण दोघेही या पवित्र स्थानी त्रिशूलाच्या अग्रभागी व मूलभागी निवास करा।

Verse 56

अवतारो यत्र तत्र संस्थितिं वै ततः कुरु

जिथे जिथे आपला अवतार (प्राकट्य) होईल, तिथेच आपली स्थायी प्रतिष्ठा स्थापन करा।

Verse 57

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तेनैवमुक्ते सहसा कृत्वा भूमण्डलं द्विधा । निःसृतौ शूलमूलाग्राल्लिङ्गार्चाप्रतिरूपिणौ

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—असे म्हणताच क्षणात भूमंडल दोन भागांत विभागले गेले; आणि त्रिशूलाच्या मूल व अग्रातून लिंगार्चेच्या प्रतिरूपासारखे दोन दिव्य प्राकट्य प्रकट झाले।

Verse 58

प्रद्योतयद्दिशः सर्वा लिङ्गं मूले प्रदृश्यते । वामतः प्रतिमा देवी तदा शूलेश्वरी स्थिता

सर्व दिशा उजळून टाकीत, मूलभागी लिंग दिसले; आणि डाव्या बाजूस देवीची प्रतिमा—तेव्हा शूलेश्वरी म्हणून—स्थापित झाली।

Verse 59

विलोभयन्ती च जगद्भाति पूरयती दिशः । दृष्ट्वा कृताञ्जलिपुटः स्तुतिं चक्रे द्विजोत्तमः

जगाला मोहवून ती तेजस्वी झाली, दिशादिशा भरून टाकीत होती। हे पाहून श्रेष्ठ ब्राह्मणाने अंजली बांधून स्तुती केली।

Verse 60

माण्डव्य उवाच । त्वमस्य जगतो माता जगत्सौभाग्यदेवता । न त्वया रहितं किंचिद्ब्रह्माण्डेऽस्ति वरानने

माण्डव्य म्हणाले—तू या जगाची माता आहेस, जगताच्या सौभाग्याची अधिष्ठात्री देवता आहेस। हे वरानने, या ब्रह्मांडात तुझ्याविना काहीही अस्तित्वात नाही।

Verse 61

प्रसादं कुरु धर्मज्ञे मम त्वाज्ञप्तुमर्हसि । ईदृशेनैव रूपेण केषु स्थानेषु तिष्ठसि । प्रसादप्रवणा भूत्वा वद तानि महेश्वरि

हे धर्मज्ञे, माझ्यावर प्रसाद कर; तू मला आज्ञा देण्यास योग्य आहेस। याच रूपाने तू कोणकोणत्या स्थानी वास करतेस? कृपाप्रवण होऊन ते स्थाने सांग, हे महेश्वरी।

Verse 62

श्रीदेव्युवाच । सर्वगा सर्वभूतेषु द्रष्टव्या सर्वतो भुवि । सर्वलोकेषु यत्किंचिद्विहितं न मया विना

श्रीदेवी म्हणाल्या—मी सर्वव्यापी आहे; सर्व भूतांमध्ये आणि पृथ्वीवर सर्वत्र मी दर्शनास येते. सर्व लोकांत जे काही घडते, ते माझ्याविना होत नाही।

Verse 63

तथापि येषु स्थानेषु द्रष्टव्या सिद्धिमीप्सुभिः । स्मर्तव्या भूतिकामेन तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः

तथापि ज्या ज्या स्थानी सिद्धी इच्छिणाऱ्यांनी माझे दर्शन घ्यावे आणि ऐश्वर्य इच्छिणाऱ्यांनी माझे स्मरण करावे—ती स्थाने मी तत्त्वतः सांगते।

Verse 64

वाराणस्यां विशालाक्षी नैमिषे लिङ्गधारिणी । प्रयागे ललिता देवी कामुका गन्धमादने

वाराणसीत मी विशालाक्षी, नैमिषात लिंगधारिणी। प्रयागात मी देवी ललिता, आणि गंधमादन पर्वतावर मी कामुका म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 65

मानसे कुमुदा नाम विश्वकाया तथाऽपरे । गोमन्ते गोमती नाम मन्दरे कामचारिणी

मानस-सरोवरात मी ‘कुमुदा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; अन्यत्र ‘विश्वकाया’। गोमंत पर्वतावर माझे नाव ‘गोमती’; आणि मंदरावर मी ‘कामचारिणी’ रूपाने वास करते।

Verse 66

मदोत्कटा चैत्ररथे हयन्ती हास्तिने पुरे । कान्यकुब्जे स्थिता गौरी रम्भा ह्यमलपर्वते

चैत्ररथात मी ‘मदोৎकटा़’; हस्तिनापुरात ‘हयन्ती’। कान्यकुब्जात मी ‘गौरी’ म्हणून प्रतिष्ठित; आणि अमलपर्वतावर ‘रम्भा’ म्हणून ओळखली जाते।

Verse 67

एकाम्रके कीर्तिमती विश्वां विश्वेश्वरे विदुः । पुष्करे पुरुहूता च केदारे मार्गदायिनी

एकाम्रात मी ‘कीर्तिमती’ म्हणून ओळखली जाते; विश्वेश्वरात ‘विश्वा’ असे मानले जाते। पुष्करात ‘पुरुहूता’; आणि केदारात ‘मार्गदायिनी’—धर्ममार्ग दाखविणारी—अशी मी आहे।

Verse 68

नन्दा हिमवतः प्रस्थे गोकर्णे भद्रकर्णिका । स्थानेश्वरे भवानी तु बिल्वके बिल्वपत्त्रिका

हिमवताच्या उतारांवर मी ‘नन्दा’; गोकर्णात ‘भद्रकर्णिका’। स्थानेश्वरात मी ‘भवानी’; आणि बिल्वकात ‘बिल्वपत्त्रिका’—बिल्वपत्रांनी पूजिता—अशी विराजते।

Verse 69

श्रीशैले माधवी नाम भद्रे भद्रेश्वरीति च । जया वराहशैले तु कमला कमलालये

श्रीशैलात मी ‘माधवी’ नावाने पूजिली जाते; भद्र क्षेत्रात ‘भद्रेश्वरी’ म्हणतात. वराहशैलावर मी ‘जया’; आणि कमलालयात ‘कमला’ म्हणून स्मरली जाते।

Verse 70

रुद्रकोट्यां तु कल्याणी काली कालञ्जरे तथा । महालिङ्गे तु कपिला माकोटे मुकुटेश्वरी

रुद्रकोटी येथे ती देवी ‘कल्याणी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. कालञ्जर येथे ‘काली’, महालिङ्ग येथे ‘कपिला’, आणि माकोट येथे मुकुट-क्षेत्राची अधिष्ठात्री ‘मुकुटेश्वरी’ म्हणून पूजिली जाते.

Verse 71

शालिग्रामे महादेवी शिवलिङ्गे जलप्रिया । मायापुर्यां कुमारी तु संताने ललिता तथा

शालिग्राम येथे ती ‘महादेवी’, शिवलिङ्ग येथे ‘जलप्रिया’ आहे. मायापुरीत ‘कुमारी’ आणि संताने येथे ‘ललिता’ या नामाने तिची उपासना होते.

Verse 72

उत्पलाक्षी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्पला । गयायां विमला नाम मङ्गला पुरुषोत्तमे

सहस्राक्ष येथे ती ‘उत्पलाक्षी’ (कमलनेत्रा), हिरण्याक्ष येथे ‘महोत्पला’ आहे. गया येथे तिचे नाव ‘विमला’ आणि पुरुषोत्तम येथे ‘मंगला’ असे आहे.

Verse 73

विपाशायाममोघाक्षी पाटला पुण्ड्रवर्धने । नारायणी सुपार्श्वे तु त्रिकूटे भद्रसुन्दरी

विपाशा नदीकाठी ती ‘अमोघाक्षी’ आहे. पुण्ड्रवर्धन येथे ‘पाटला’, सुपार्श्व येथे ‘नारायणी’, आणि त्रिकूट येथे ‘भद्रसुंदरी’ म्हणून पूजिली जाते.

Verse 74

विपुले विपुला नाम कल्याणी मलयाचले । कोटवी कोटितीर्थेषु सुगन्धा गन्धमादने

विपुल येथे ती ‘विपुला’ या नावाने ओळखली जाते. मलयाचलावर ‘कल्याणी’, कोटितीर्थांत ‘कोटवी’, आणि गन्धमादनावर ‘सुगन्धा’ म्हणून तिची स्तुती होते.

Verse 75

गोदाश्रमे त्रिसन्ध्या तु गङ्गाद्वारे रतिप्रिया । शिवचण्डे सभानन्दा नन्दिनी देविकातटे

गोदाश्रमात ती त्रिसंध्या; गंगाद्वारी रतिप्रिया। शिवचण्डे सभानंदा, आणि देविका-तटी नंदिनी म्हणून पूजिली जाते।

Verse 76

रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने वने । देवकी मथुरायां तु पाताले परमेश्वरी

द्वारवतीत ती रुक्मिणी; वृंदावन-वनात राधा। मथुरेत देवकी, आणि पाताळात परमेश्वरी—परम अधीश्वरी—अशी ओळखली जाते।

Verse 77

चित्रकूटे तथा सीता विन्ध्ये विन्ध्यनिवासिनी । सह्याद्रावेकवीरा तु हरिश्चन्द्रे तु चण्डिका

चित्रकूटात ती सीता म्हणून पूज्य; विन्ध्यात विन्ध्यनिवासिनी। सह्याद्रीवर एकवीरा, आणि हरिश्चंद्र-प्रदेशी चंडिका म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 78

रमणा रामतीर्थे तु यमुनायां मृगावती । करवीरे महालक्ष्मी रूपादेवी विनायके

रामतीर्थात ती रमणा; यमुना-तटी मृगावती। करवीरात महालक्ष्मी, आणि विनायक-क्षेत्री रूपादेवी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 79

आरोग्या वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी । अभयेत्युष्णतीर्थे तु मृगी वा विन्ध्यकन्दरे

वैद्यनाथात ती आरोग्या—आरोग्यदात्री; महाकाळात महेश्वरी। उष्णतीर्थात अभया म्हणतात, आणि विन्ध्याच्या कंदरांत मृगी या नावाने ओळखली जाते.

Verse 80

माण्डव्ये माण्डुकी नाम स्वाहा माहेश्वरे पुरे । छागलिङ्गे प्रचण्डा तु चण्डिकामरकण्टके

माण्डव्य येथे ती ‘माण्डुकी’ नावाने, माहेश्वरपुरात ‘स्वाहा’; छागलिङ्ग येथे ‘प्रचण्डा’ आणि अमरकण्टक येथे ‘चण्डिका’ म्हणून पूजिली जाते।

Verse 81

सोमेश्वरे वरारोहा प्रभासे पुष्करावती । वेदमाता सरस्वत्यां पारा पारातटे मुने

सोमेश्वर येथे ती ‘वरारोहा’, प्रभास येथे ‘पुष्करावती’; सरस्वती तटी ‘वेदमाता’ आणि परतटी, हे मुने, ‘पारा’ म्हणून ओळखली जाते।

Verse 82

महालये महाभागा पयोष्ण्यां पिङ्गलेश्वरी । सिंहिका कृतशौचे तु कर्तिके चैव शांकरी

महालय येथे ती ‘महाभागा’, पयोष्णी नदीवर ‘पिङ्गलेश्वरी’; कृतशौच येथे ‘सिंहिका’ आणि कार्तिक तीर्थी निश्चयच ‘शांकरी’ आहे।

Verse 83

उत्पलावर्तके लोला सुभद्रा शोणसङ्गमे । मता सिद्धवटे लक्ष्मीस्तरंगा भारताश्रमे

उत्पलावर्तक येथे ती ‘लोला’, शोण-संगमावर ‘सुभद्रा’; सिद्धवट येथे ‘मता’ (माता) आणि भारत-आश्रमात ‘तरंगा’ म्हणून ओळखली जाते।

Verse 84

जालन्धरे विश्वमुखी तारा किष्किन्धपर्वते । देवदारुवने पुष्टिर्मेधा काश्मीरमण्डले

जालन्धर येथे ती ‘विश्वमुखी’, किष्किन्ध पर्वतावर ‘तारा’; देवदारुवनात ‘पुष्टि’ आणि काश्मीरमण्डलात ‘मेधा’ म्हणून पूजिली जाते।

Verse 85

भीमादेवी हिमाद्रौ तु पुष्टिर्वस्त्रेश्वरे तथा । कपालमोचने शुद्धिर्माता कायावरोहणे

हिमाद्रीवर ती भीमादेवी; वस्त्रेश्वर येथे ती पुष्टी म्हणून प्रसिद्ध. कपालमोचन येथे ती शुद्धी, आणि कायावरोहण येथे माता रूपाने पूजिली जाते.

Verse 86

शङ्खोद्धारे ध्वनिर्नाम धृतिः पिण्डारके तथा । काला तु चन्द्रभागायामच्छोदे शक्तिधारिणी

शंखोद्धार येथे ती ध्वनी नावाने ओळखली जाते; पिण्डारक येथे ती धृती. चन्द्रभागा नदीतीरी ती काला, आणि अच्छोद येथे शक्तिधारिणी आहे.

Verse 87

वेणायाममृता नाम बदर्यामुर्वशी तथा । ओषधी चोत्तरकुरौ कुशद्वीपे कुशोदका

वेणा येथे ती अमृता नावाने प्रसिद्ध; बदरी येथे उर्वशी म्हणून ओळखली जाते. उत्तरकुरु येथे ती ओषधी, आणि कुशद्वीप येथे कुशोदका म्हणून स्मरली जाते.

Verse 88

मन्मथा हेमकूटे तु कुमुदे सत्यवादिनी । अश्वत्थे वन्दिनीका तु निधिर्वैश्रवणालये

हेमकूट येथे ती मन्मथा; कुमुद येथे सत्यवादिनी. अश्वत्थ येथे ती वन्दिनीका, आणि वैश्रवणाच्या आलयात ती निधी म्हणून ओळखली जाते.

Verse 89

गायत्री वेदवदने पार्वती शिवसन्निधौ । देवलोके तथेन्द्राणी ब्रह्मास्ये तु सरस्वती

वेदवदन येथे ती गायत्री; शिवसन्निधी ती पार्वती. देवलोकात ती इन्द्राणी, आणि ब्रह्माच्या मुखी ती सरस्वती म्हणून कथिली जाते.

Verse 90

सूर्यबिम्बे प्रभा नाम मातॄणां वैष्णवी मता । अरुन्धती सतीनां तु रामासु च तिलोत्तमा

सूर्यबिंबात ती ‘प्रभा’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; मातृगणांत ती ‘वैष्णवी’ मानली जाते. पतिव्रतांमध्ये ती ‘अरुंधती’ आणि रमांमध्ये ती ‘तिलोत्तमा’ म्हणून स्मरली जाते.

Verse 91

चित्रे ब्रह्मकला नाम शक्तिः सर्वशरीरिणाम् । शूलेश्वरी भृगुक्षेत्रे भृगौ सौभाग्यसुन्दरी

चित्रा-तीर्थी ती ‘ब्रह्मकला’ म्हणून ओळखली जाते—सर्व देहधाऱ्यांची अंतःशक्ती. भृगुक्षेत्री ती ‘शूलेश्वरी’ आणि भृगु-तीर्थी ‘सौभाग्यसुंदरी’ म्हणून कथिली आहे.

Verse 92

एतदुद्देशतः प्रोक्तं नामाष्टशतमुत्तमम् । अष्टोत्तरं च तीर्थानां शतमेतदुदाहृतम्

अशा रीतीने संक्षेपाने आठशे उत्तम नावे सांगितली; तसेच तीर्थांची अष्टोत्तरशत (१०८) नावेही येथे उदाहृत केली आहेत.

Verse 93

इदमेव परं विप्र सर्वेषां तु भविष्यति । पठत्यष्टोत्तरशतं नाम्नां यः शिवसन्निधौ

हे विप्र! हेच सर्वांसाठी परम कल्याणकारक ठरेल—जो शिवसन्निधीत नामांचे अष्टोत्तरशत (१०८) पठण करतो.

Verse 94

स मुच्यते नरः पापैः प्राप्नोति स्त्रियमीप्सिताम् । स्नात्वा नारी तृतीयायां मां समभ्यर्च्य भक्तितः

तो पुरुष पापांतून मुक्त होतो आणि इच्छित स्त्री प्राप्त करतो. तसेच स्त्री तृतीयेला स्नान करून भक्तिभावाने माझी पूजा केल्यास तीही शुभ फल प्राप्त करते.

Verse 95

न सा स्याद्दुःखिनी जातु मत्प्रभावान्नरोत्तम । नित्यं मद्दर्शने नारी नियताया भविष्यति

हे नरोत्तम! माझ्या प्रभावाने ती स्त्री कधीही दुःखी होणार नाही. माझे नित्य दर्शन केल्याने ती नारी नियमबद्ध व स्थिरनिष्ठ होईल.

Verse 96

पतिपुत्रकृतं दुःखं न सा प्राप्स्यति कर्हिचित् । मदालये तु या नारी तुलापुरुषसंज्ञितम्

पती किंवा पुत्रामुळे होणारे दुःख तिला कधीही प्राप्त होणार नाही. आणि जी स्त्री माझ्या आलयात ‘तुलापुरुष’ नावाची विधी करते—

Verse 97

सम्पूज्य मण्डयेद्देवांल्लोकपालांश्च साग्निकान् । सपत्नीकान्द्विजान्पूज्य वासोभिर्भूषणैस्तथा

यथाविधी पूजन करून देव व अग्निसहित दिक्पाल यांचा सन्मानपूर्वक अलंकार करावा. तसेच पत्नीसह श्रेष्ठ द्विजांची पूजा करून वस्त्रे व भूषणे अर्पण करावीत.

Verse 98

भूतेभ्यस्तु बलिं दद्यादृत्विग्भिः सह देशिकः । ततः प्रदक्षिणीकृत्य तुलामित्यभिमन्त्रयेत्

त्यानंतर देशिक आचार्य ऋत्विजांसह भूतगणांना बलि अर्पण करावा. मग प्रदक्षिणा करून ‘तुला…’ या मंत्राने तुला (तराजू) अभिमंत्रित करावी.

Verse 99

शुचिरक्ताम्बरो वा स्याद्गृहीत्वा कुसुमाञ्जलिम् । नमस्ते सर्वदेवानां शक्तिस्त्वं परमा स्थिता

शुद्ध लाल वस्त्रे परिधान करून, पुष्पांजली घेऊन नमस्कार करावा व म्हणावे— ‘नमस्कार; आपण सर्व देवांच्या अंतःस्थित परम शक्ती आहात.’

Verse 100

साक्षिभूता जगद्धात्री निर्मिता विश्वयोनिना । त्वं तुले सर्वभूतानां प्रमाणमिह कीर्तिता

हे तुले! तू जगाची साक्षी, जगद्धात्री आहेस; विश्वयोनीने तुला निर्मिले आहे. येथे तुलाच सर्व भूतांचे प्रमाण व मानक म्हणून कीर्तिले आहे.

Verse 101

कराभ्यां बद्धमुष्टिभ्यामास्ते पश्यन्नुमामुखम् । ततोऽपरे तुलाभागेन्यसेयुर्द्विजपुंगवाः

दोन्ही हातांच्या मुठी बांधून तो बसावा व उमादेवीच्या मुखाचे दर्शन करावे. मग तुळेच्या दुसऱ्या पारड्यात श्रेष्ठ द्विजांनी विधिपूर्वक द्रव्ये ठेवावीत.

Verse 102

द्रव्यमष्टविधं तत्र ह्यात्मवित्तानुसारतः । मन्दशभूते विप्रेन्द्र पृथिव्यां यदधिष्ठितम्

तेथे द्रव्ये आठ प्रकारची आहेत; ती आपल्या धनसामर्थ्यानुसार घ्यावीत. हे विप्रेन्द्र! ही पृथ्वीवर अधिष्ठित व स्थूल भूतांशी संबंधित पदार्थ आहेत.

Verse 103

सुवर्णं चैव निष्पावांस्तथा राजिकुसुम्भकम् । तृणराजेन्दुलवणं कुङ्कुमं तु तथाष्टमम्

यांत सुवर्ण, निष्पाव (शेंग), राजिका (मोहरी) व कुसुम्भ, तृणराज-इन्दु-लवण (सैंधव मीठ) आणि आठवे कुङ्कुम असे द्रव्य सांगितले आहे.

Verse 104

एषामेकतमं कुर्याद्यथा वित्तानुसारतः । साम्यादभ्यधिकं यावत्काञ्चनादि भवेद्द्विज

यांपैकी एक द्रव्य आपल्या धनानुसार करावे. हे द्विज! ते दात्याच्या तुल्यही होईल, आणि काञ्चनादि द्रव्यांत तर अधिकही होऊ शकते.

Verse 105

तावत्तिष्ठेन्नरो नारी पश्चादिदमुदीरयेत् । नमो नमस्ते ललिते तुलापुरुषसंज्ञिते

तोपर्यंत पुरुष किंवा स्त्री त्या स्थितीत स्थिर राहावा; नंतर असे म्हणावे— “हे ललिते, तुलापुरुषसंज्ञिते, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।”

Verse 106

त्वमुमे तारयस्वास्मानस्मात्संसारकर्दमात् । ततोऽवतीर्य मुरवे पूर्वमर्द्धं निवेदयेत्

“हे उमे, या संसाररूपी कर्दमातून आम्हांला तार.” मग तुळेतून/आसनातून उतरून प्रथम अर्धभाग मुरारी (विष्णू) यांस निवेदावा।

Verse 107

ऋत्विग्भ्योऽपरमर्द्धं च दद्यादुदकपूर्वकम् । तेभ्यो लब्धा ततोऽनुज्ञां दद्यादन्येषु चार्थिषु

दुसरा अर्धभाग ऋत्विजांना उदकपूर्वक द्यावा; नंतर त्यांची आज्ञा घेऊन इतर मागणाऱ्यांनाही दान वाटावे।

Verse 108

सपत्नीकं गुरुं रक्तवाससी परिधापयेत् । अन्यांश्च ऋत्विजः शक्त्या गुरुं केयूरकङ्कणैः

गुरूंना पत्नीसमवेत लाल वस्त्रे परिधान करावीत; तसेच शक्तीनुसार इतर ऋत्विजांचाही सन्मान करावा; गुरूंना केयूर व कंकणे अर्पावीत।

Verse 109

शुक्लां गां क्षीरिणीं दद्याल्ललिता प्रीयतामिति । अनेन विधिना या तु कुर्यान्नारी ममालये

श्वेत, दूध देणारी गाय दान द्यावी आणि म्हणावे— “ललिता प्रसन्न होवो.” जी स्त्री माझ्या धामात याच विधीने हे करील—

Verse 110

मत्तुल्या सा भवेद्राज्ञां तेजसा श्रीरिवामला । सावित्रीव च सौन्दर्ये जन्मानि दश पञ्च च

ती माझ्यासमान होते; राण्यांमध्ये ती तेजाने उजळते—श्रीसारखी निर्मळ—आणि सौंदर्यात सावित्रीसमान, दहा व आणखी पाच जन्मांपर्यंत।

Verse 111

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं निशम्य वचनं गौर्या द्विजवरोत्तमः । नमस्कृत्य जगामाशु धर्मराज निवेशनम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—गौरीचे वचन असे ऐकून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण नमस्कार करून त्वरेने धर्मराजाच्या निवासास गेला।

Verse 112

तदा प्रभृति तत्तीर्थं ख्यातं शूलेश्वरीति च । तस्मिंस्तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः

त्या वेळेपासून ते तीर्थ ‘शूलेश्वरी’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. जो त्या तीर्थात स्नान करून पितृदेवतांचे तर्पण करील—

Verse 113

ब्राह्मणानन्नवासोभिः पिण्डैः पितृपितामहान् । भक्तोपहारैर्देवेशमुमया सह शङ्करं

तो ब्राह्मणांना अन्न-वस्त्रांनी संतुष्ट करील, पिंड देऊन पितर-पितामहांचे तर्पण करील, आणि भक्तिभावाने उपहार अर्पून उमे सहित देवेश शंकराची पूजा करील।

Verse 114

धूपगुग्गुलदानैश्च दीपदानैः सुबोधितैः । सर्वपापविनिर्मुक्तः स गच्छेच्छिवसन्निधिम्

धूप व गुग्गुळाचे दान आणि विधिपूर्वक केलेले दीपदान यांमुळे तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन शिवसन्निधीस जातो।

Verse 115

तस्मिंस्तीर्थे तु यः कश्चिदभियुक्तो नरेश्वर । अम्भिशापि तथा स्नातस्त्रिदिनं मुच्यते नरः

हे नरेश्वर! त्या तीर्थात जो कोणी—पीडित किंवा अभियुक्त असला तरी—केवळ जलाने स्नान करील, तो मनुष्य तीन दिवसांत त्या बंधनातून मुक्त होतो।

Verse 116

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रात्रौ जागर्ति यो नरः । उपवासपरः शुद्धः शिवं सम्पूजयेन्नरः । प्रमुच्य पापसंमोहं रुद्रलोकं स गच्छति

कृष्णपक्षातील चतुर्दशीच्या रात्री जो मनुष्य जागरण करतो, उपवासपर राहून शुद्ध होऊन शिवाची विधिवत् पूजा करतो—तो पापजन्य मोह टाकून रुद्रलोकास जातो।

Verse 117

त्रिनेत्रश्च चतुर्बाहुः साक्षाद्रुद्रोऽपरः । क्रीडते देवकन्याभिर्यावच्चन्द्रार्कतारकम्

त्रिनेत्र व चतुर्बाहु—जणू साक्षात् दुसरा रुद्र—तो देवकन्यांसह चंद्र-सूर्य-तारे आहेत तोवर क्रीडा करीत राहतो।

Verse 198

अध्याय

अध्याय. (अध्याय-शीर्षक)