Adhyaya 55

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । माहात्म्यं तीर्थजं दृष्ट्वा चित्रसेनो नरेश्वरः । किं चकार क्व वा वासं किमाहारो बभूव ह

उत्तानपाद म्हणाले— तीर्थजन्य माहात्म्य पाहून नरेश्वर चित्रसेनाने काय केले? तो कुठे राहिला आणि कोणत्या आहारावर त्याचा निर्वाह होता?

Verse 2

ईश्वर उवाच । भृगुतुङ्गं समारुह्य ऐशानीं दिशमाश्रितः । तपश्चचार विपुलं कुण्डे तत्र नृपोत्तमः

ईश्वर म्हणाले— भृगुतुङ्गावर चढून आणि ईशान दिशेचा आश्रय घेऊन, त्या नृपोत्तमाने तेथे कुंडाजवळ विपुल तप आचरले.

Verse 3

सर्वान् देवान् हृदि ध्यात्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । विचिक्षेप यदात्मानं प्रत्यक्षौ रुद्रकेशवौ । करे गृहीत्वा राजानं रुद्रो वचनमब्रवीत्

हृदयात ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वरांसह सर्व देवांचे ध्यान करून, जेव्हा तो देहत्याग करण्यास उद्यत झाला, तेव्हा रुद्र व केशव प्रत्यक्ष प्रकट झाले. रुद्राने राजाचा हात धरून ही वाणी उच्चारली.

Verse 4

ईश्वर उवाच । प्राणत्यागं महाराज मा काले त्वं कृथा वृथा । अद्याप्यसि युवा त्वं वै न युक्तं मरणं तव

ईश्वर म्हणाले—हे महाराज, काळ येण्यापूर्वी प्राणत्याग करू नकोस; व्यर्थ असे करू नकोस। तू अजूनही तरुण आहेस; तुझ्यासाठी मरण योग्य नाही.

Verse 5

स्वस्थानं गच्छ शीघ्रं त्वं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् । कुरु निष्कण्टकं राज्यं नाके शक्र इवापरः

तू शीघ्र आपल्या स्थानी जा. जे भोग तुला यथेष्ट अभिलषित आहेत ते भोग; आणि स्वर्गातील शक्रासारखे, काटेरहित (निर्विघ्न) राज्य स्थापन कर.

Verse 6

चित्रसेन उवाच । न राज्यं कामये देव न पुत्रान्न च बान्धवान् । न भार्यां न च कोशं च न गजान्न तुरंगमान्

चित्रसेन म्हणाला—हे देव, मला राज्य नको, पुत्र नकोत, बंधूही नकोत; पत्नी नको, कोशही नको; हत्ती नकोत, घोडेही नकोत.

Verse 7

मुञ्च मुञ्च महादेव मा विघ्नः क्रियतां मम । स्वर्गप्राप्तिर्ममाद्यैव त्वत्प्रसादान्महेश्वर

मला सोडा, सोडा, हे महादेव; माझ्यासाठी कोणताही विघ्न करू नका. हे महेश्वर, आपल्या कृपेने आजच मला स्वर्गप्राप्ती होवो.

Verse 8

ईश्वर उवाच । यस्याग्रतो भवेद्ब्रह्मा विष्णुः शम्भुस्तथैव च । स्वर्गेण तस्य किं कार्यं स गतः किं करिष्यति

ईश्वर म्हणाले—ज्याच्या समोर ब्रह्मा, विष्णू आणि शंभू प्रत्यक्ष उपस्थित आहेत, त्याला स्वर्गाची काय गरज? तो स्वर्गाला जाऊनही खरे तर काय साध्य करील?

Verse 9

तुष्टा वयं त्रयो देवा वृणीष्व वरमुत्तमम् । यथेप्सितं महाराज सत्यमेतदसंशयम्

आम्ही तिघे देव प्रसन्न आहोत. हे महाराज, उत्तम वर माग; तुझी जी इच्छा असेल ती निःसंशय सत्य ठरेल व पूर्ण होईल.

Verse 10

चित्रसेन उवाच । यदि तुष्टास्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । अद्यप्रभृति युष्माभिः स्थातव्यमिह सर्वदा

चित्रसेन म्हणाला—जर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर हे तिघे देव प्रसन्न असतील, तर आजपासून तुम्ही सर्वांनी येथेच सदैव वास करावा.

Verse 11

गयाशिरो यथा पुण्यं कृतं युष्माभिरेव च । तथैवेदं प्रकर्तव्यं शूलभेदं च पावनम्

जसे गयाशिर हे पुण्यस्थळ तुम्हीच पुण्यप्रद केले, तसेच हे पावन ‘शूलभेद’ही तीर्थरूपाने स्थापित करावे.

Verse 12

यत्रयत्र स्थिता यूयं तत्रतत्र वसाम्यहम् । गणानां चैव सर्वेषामाधिपत्यमथास्तु मे

तुम्ही जिथे जिथे असाल तिथे तिथे मीही वास करीन; आणि सर्व गणांवरचे अधिपत्य मला प्राप्त होवो.

Verse 13

ईश्वर उवाच । अद्यप्रभृति तिष्ठामः शूलभेदे नरेश्वर । त्रिकालां हि त्रयो देवाः कलांशेन वसामहे

ईश्वर म्हणाले—हे नरेश्वर! आजपासून आम्ही शूलभेद येथे निवास करू. त्रिकाळी तीनही देव आपल्या अंशाने येथे वास करतात.

Verse 14

नन्दिसंज्ञो गणाधीशो भविष्यति भवान्ध्रुवम् । मत्समीपे तु भवत आदौ पूजा भविष्यति

तू निश्चयच ‘नंदी’ नावाचा गणाधीश होशील. आणि माझ्या सान्निध्यात तुझी पूजा सर्वप्रथम होईल.

Verse 15

प्रक्षिप्य तानि चास्थीनि यत्र दीर्घतपा ययौ । सकुटुम्बो विमानस्थः स्वर्गतस्त्वं तथा कुरु

ती अस्थी जिथे दीर्घतपा गेले तिथे टाक. मग तूही कुटुंबासह दिव्य विमानात आरूढ होऊन स्वर्गास जाशील—तसेच कर.

Verse 16

एवं देवा वरं दत्त्वा चित्रसेनाय पार्थिव । कुण्डमूर्धनि याम्यायां त्रयो देवास्तदा स्थिताः

अशा रीतीने, हे पार्थिवा! देवांनी चित्रसेनाला वर देऊन, मग कुंडाच्या मस्तकभागी दक्षिणेकडे तीनही देव स्थिर झाले.

Verse 17

परस्परं वदन्त्येवं पुण्यतीर्थमिदं परम् । यथा हि गयाशिरः पुण्यं पूर्वमेव पठ्यते । तथा रेवातटे पुण्यं शूलभेदं न संशयः

ते परस्पर म्हणाले—‘हे परम पुण्यतीर्थ आहे. जसे गयाशिर पूर्वीपासूनच पुण्यदायक म्हणून प्रसिद्ध आहे, तसेच रेवा-तटी शूलभेदही पुण्यदायक आहे—यात संशय नाही.’

Verse 18

ईश्वर उवाच । इदं तीर्थं तथा पुण्यं यथा पुण्यं गयाशिरः । सकृत्पिण्डोदकेनैव नरो निर्मलतां व्रजेत्

ईश्वर म्हणाले—हे तीर्थ गयाशिरासारखेच परम पुण्यदायक आहे. येथे एकदाच पिंड व उदक अर्पण केल्याने मनुष्य निर्मळता प्राप्त करतो.

Verse 19

एकं गयाशिरो मुक्त्वा सर्वतीर्थानि भूपते । शूलभेदस्य तीर्थस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

हे भूपते! गयाशिर सोडून इतर सर्व तीर्थे शूलभेद-तीर्थाच्या पुण्याच्या सोळाव्या अंशालाही समकक्ष नाहीत.

Verse 20

कुण्डमुदीच्यां याम्यायां दशहस्तप्रमाणतः । रौद्रवारुणकाष्ठायां प्रमाणं चैकविंशति

हे कुंड उत्तर व दक्षिण दिशेस दहा-दहा हात प्रमाणाचे आहे; आणि रौद्र व वारुण दिशांत त्याचे प्रमाण एकवीस हात सांगितले आहे.

Verse 21

एतत्प्रमाणं तत्तीर्थं पिण्डदानादिकर्मसु । नाधर्मनिरता दातुं लभन्ते दानमत्र हि

पिंडदान इत्यादी कर्मांसाठी त्या तीर्थाचे हेच प्रमाण आहे. जे अधर्मात रत आहेत, त्यांना येथे दानाचे फळ मिळत नाही; येथे त्यांचे दान निष्फळ ठरते.

Verse 22

विष्णुस्तु पितृरूपेण ब्रह्मरूपी पितामहः । प्रपितामहो रुद्रोऽभूदेवं त्रिपुरुषाः स्थिताः

विष्णु पित्याच्या रूपाने स्थित आहेत, ब्रह्मा पितामहाच्या रूपाने; आणि रुद्र प्रपितामह होतात—अशा रीतीने तीन पितृ-पुरुष प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 23

कदा पश्यति तीर्थं वै कदा नस्तारयिष्यति । इति प्रतीक्षां कुर्वन्ति पुत्राणां सततं नृप । शूलभेदे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा शूलधरं सकृत्

“तो कधी तीर्थदर्शन करील, कधी आम्हांला तारेल?” असे, हे नृपा, पितर पुत्रांची सतत वाट पाहतात. परंतु शूलभेद येथे जो पुरुष स्नान करून एकदाच शूलधारी शिवाचे दर्शन घेतो, त्याचा उद्धार निःसंशय होतो.

Verse 24

नापुत्रो नाधनो रोगी सप्तजन्मसु जायते । एकविंशतिं पितुः पक्षे मातुश्वैवेकविंशतिम्

सात जन्मांपर्यंत तो निःसंतान, निर्धन किंवा रोगी असा जन्म घेत नाही. तो पितृपक्षातील एकवीस पिढ्या आणि मातृपक्षातीलही तितक्याच एकवीस पिढ्या तारतो.

Verse 25

भार्यापक्षे दशैवेह कुलान्येतानि तारयेत् । शूलभेदवने राजञ्छाकमूलफलैरपि

आणि पत्नीच्या पक्षात येथे दहा कुळांचेही तो उद्धार करतो. हे राजन्, शूलभेदवनात शाक, मूळ व फळ एवढेच जरी भक्तीने अर्पण केले, तरी तेच पुण्य प्राप्त होते.

Verse 26

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटीर्भवति भोजिता । पञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते भक्तिमान्नरः

एक ब्राह्मणाला भोजन घातले असता जणू कोटी ब्राह्मणांना भोजन घातल्यासारखे फळ मिळते. जो भक्तिमान पुरुष पाच पवित्र स्थानी श्रद्धेने श्राद्ध करतो, त्याचे पुण्य अनेकपटींनी वाढते.

Verse 27

कुलानि प्रेतभूतानि सर्वाण्यपि हि तारयेत् । द्विजदेवप्रसादेन पितॄणां च प्रसादतः

जे कुळ प्रेतभावास गेलेली आहेत, ती सर्वही तो तारतो. भूमिदेव द्विजांच्या कृपेने आणि पितरांच्या प्रसन्नतेने हे सर्व सिद्ध होते.

Verse 28

श्राद्धदो निवसेत्तत्र यत्र देवो महेश्वरः । स्युरात्मघातिनो ये च गोब्राह्मणहनाश्च ये

श्राद्ध करणारा ज्या ठिकाणी देव महेश्वर निवास करतात तेथेच वास करो। तेथे आत्मघात करणारे तसेच गो-ब्राह्मणहंता असे महापापीही आढळतात।

Verse 29

दंष्ट्रिभिर्जलपाते च विद्युत्पातेषु ये मृताः । न येषामग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया

दंष्ट्रिधारी प्राण्यांच्या दंशाने, पाण्यात पडून किंवा वीज पडून जे मरण पावले—ज्यांचा अग्निसंस्कार झाला नाही, अशौच पाळले गेले नाही आणि उदकक्रिया झाली नाही—तेही (येथे गणले जातात)।

Verse 30

तत्र तीर्थे तु यस्तेषां श्राद्धं कुर्वीत भक्तितः । मोक्षावाप्तिर्भवेत्तेषां युगमेकं न संशयः

त्या तीर्थस्थानी जो कोणी त्यांच्यासाठी भक्तीने श्राद्ध करील, त्यांना एका युगातच मोक्षप्राप्ती होते—यात संशय नाही।

Verse 31

अज्ञानाद्यत्कृतं पापं बालभावाच्च यत्कृतम् । तत्सर्वं नाशयेत्पापं स्नानमात्रेण भूपते

हे भूपते! अज्ञानाने केलेले पाप आणि बालभावामुळे झालेले जे काही—ते सर्व पाप तेथे केवळ स्नानमात्राने नष्ट होते।

Verse 32

रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् । तथा पापोऽपि तत्तीर्थे स्नातो भवति निर्मलः

जसा रजकाने धुतलेला वस्त्र निर्मळ होते, तसा त्या तीर्थात स्नान केल्याने पापीही निर्मळ होतो।

Verse 33

संन्यासं कुरुते योऽत्र तीर्थे विधिसमन्वितम् । ध्यायन्नित्यं महादेवं स गच्छेत्परमं पदम्

जो या तीर्थी विधिनियमानुसार संन्यास करतो आणि नित्य महादेवाचे ध्यान करतो, तो परम पदास प्राप्त होतो।

Verse 34

क्रीडित्वा स यथाकामं स्वेच्छया शिवमन्दिरे । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जायतेऽसौ शुभे कुले

शिवमंदिरात स्वेच्छेने यथाकाम क्रीडा करून तो वेद-वेदांगांचे तत्त्व जाणणारा होऊन शुभ कुळात जन्म घेतो।

Verse 35

रूपवान्सुभगश्चैव सर्वव्याधिविवर्जितः । राजा वा राजपुत्रो वाचारसमन्वितः

तो रूपवान व सुभग, सर्व व्याधींविना होतो—राजा किंवा राजपुत्र होतो—आणि सदाचाराने युक्त असतो।

Verse 36

एतत्ते कथितं राजंस्तीर्थस्य फलमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा मानवो नित्यं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

हे राजन्, या तीर्थाचे उत्तम फल मी तुला सांगितले; हे ऐकून मनुष्य नित्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 37

य इदं श्रावयेन्नित्यमाख्यानं द्विजपुंगवान् । श्राद्धे देवकुले वापि पठेत्पर्वणि पर्वणि

जो श्रेष्ठ द्विज हा आख्यान नित्य श्रवण करवितो, आणि श्राद्धकर्मात किंवा देवालयात, प्रत्येक पर्वापर्वी याचे पठण करतो—

Verse 38

गीर्वाणास्तस्य तुष्यन्ति मनुष्याः पितृभिः सह । पठतां शृण्वतां चैव नश्यते सर्वपातकम्

त्याच्यावर देवगण प्रसन्न होतात आणि मनुष्यही पितरांसह तृप्त होतात। जे याचे पठण करतात व जे श्रवण करतात, त्यांचे सर्व पातक नष्ट होते।

Verse 39

लिखित्वा तीर्थमाहात्म्यं ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः । जातिस्मरत्वं लभते प्राप्नोत्यभिमतं फलम्

जो हे तीर्थमाहात्म्य लिहून ब्राह्मणांना दान देतो, तो जातिस्मरत्व प्राप्त करतो आणि इच्छित फल मिळवतो।

Verse 40

रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदक्षरमन्वितम्

त्या अविनाशी पवित्र अक्षरयुक्त पुण्य जितका काळ टिकतो, तितकाच काळ तो रुद्रलोकी वास करतो।

Verse 55

। अध्याय

“अध्याय”—हा अध्यायाची सीमा दर्शविणारा लेखनिक संकेत आहे।