Adhyaya 57

Verse 1

ईश्वर उवाच । भानुमती द्विजान्भोज्य बुभुजे भुक्तशेषतः । भुक्त्वा सुसुखमास्थाय तदन्नं परिणाम्य च

ईश्वर म्हणाले—भानुमतीने द्विजांना भोजन घालून उरलेले अन्न सेवन केले. खाऊन ती अतिशय सुखाने विसावली आणि अन्नाचे पचन नीट झाले.

Verse 2

त्रयोदश्यां ततो गत्वा मदनाख्यतिथौ तदा । मार्कण्डस्य ह्रदे स्नात्वानर्च्य देवं गुहाशयम्

नंतर त्रयोदशीला, मदन नावाच्या तिथीस, ती तेथे गेली. मार्कण्ड ह्रदात स्नान करून गुहेत वास करणाऱ्या देवाचे पूजन केले.

Verse 3

कृतोपवासनियमा स्नापयित्वा महेश्वरम् । पञ्चामृतसुगन्धेन धूपदीपनिवेदनैः

उपवास-नियम पाळून तिने महेश्वरास स्नान घातले; सुगंधित पंचामृताने अभिषेक करून धूप, दीप व नैवेद्य अर्पण केले।

Verse 4

आर्चयद्विविधैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्च सुशोभनैः । क्षपाजागरणं कृत्वा श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम्

तिने विविध पुष्पे व सुंदर नैवेद्यांनी पूजा केली; रात्रिजागरण करून पौराणिक कथा श्रवण केली।

Verse 5

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैर्दध्यौ देवं महेश्वरम् । अन्नं विस्तारितं सर्वं देवस्याग्रे यथाविधि

नृत्य, गीत व स्तोत्रांनी त्याने देव महेश्वराचे ध्यान केले; आणि विधीनुसार देवासमोर सर्व अन्न-नैवेद्य विस्तारून मांडले।

Verse 6

चातुर्वर्ण्यसुताः सर्वे भोजिताः सपरिच्छदाः । चतुर्दश्यां दिनं यावत्सम्पूज्य वृषभध्वजम्

चारही वर्णांचे पुत्र आवश्यक सामग्रीसह भोजनास बसविले; आणि चतुर्दशीला दिवसभर वृषभध्वज (शिव) यांची सम्यक पूजा केली।

Verse 7

शङ्खवादित्रभेरीभिः पटहध्वनिनादितम् । क्षपाजागरणं कृत्वा प्रभूतजनसंकुलम्

शंख, वाद्य, भेरी व पटह यांच्या घुमणाऱ्या नादात, प्रचंड जनसमुदायात त्याने रात्रिजागरण केले।

Verse 8

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः प्रेरिता सा निशा तदा । प्रभाते भोजिता विप्राः पायसैर्मधुसर्पिषा

त्या वेळी नृत्य, गीत व स्तोत्रांनी प्रेरित होऊन ती रात्रि व्यतीत झाली. प्रभाती विप्रांना पायस, मधु व तूप देऊन भोजन घातले गेले.

Verse 9

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः शक्त्या विप्रानुसारतः । अर्चयित्वा महापुष्पैः सुगन्धैर्मदनेन च

आपल्या शक्तीनुसार व विप्रांच्या योग्यतेप्रमाणे त्यांना दान देऊन, मग महापुष्प, सुगंधी द्रव्ये व धूप यांनी अर्चना केली.

Verse 10

विचित्रैः सूक्ष्मवस्त्रैश्च देवः सम्पूज्य वेष्टितः । स्रग्दामलम्बमानैश्च बहुदीपसमुज्ज्वलैः

सम्यक पूजन झाल्यावर देवाला विचित्र, सूक्ष्म वस्त्रांनी वेष्टित केले; लोंबत्या माळांनी आणि अनेक दीपांच्या प्रकाशाने तो उजळून निघाला.

Verse 11

पक्वान्नैर्विविधैर्भक्ष्यैः सुवृत्तैर्मोदकादिभिः । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे वेदाध्ययनतत्पराः

विविध पक्वान्न व उत्तमरीत्या तयार केलेले भक्ष्य—मोदक इत्यादी—यांनी; मग वेदाध्ययनात तत्पर असे ते सर्व ब्राह्मण (यथोचित सत्कारले गेले).

Verse 12

तत्पर्व कीर्तयांश्चक्रुः पद्मकं नाम नामतः । आदित्यस्य दिनं त्वद्य तिथिः पञ्चदशी तथा

त्यांनी त्या पर्वाचे नाव घेऊन ‘पद्मक’ असे कीर्तन केले; आणि म्हणाले—‘आज आदित्याचा दिवस (रविवार) असून तिथीही पंचदशी आहे.’

Verse 13

त्वाष्ट्रमेव च नक्षत्रं संक्रान्तिर्विषुवन्तथा । व्यतीपातस्तथा योगः करणविष्टिरेव च

येथे त्वाष्ट्र नक्षत्र आहे; संक्रांती व विषुवही आहेत। व्यतीपात तसेच शुभ योग आहे, आणि करण विष्टि असेही सांगितले आहे।

Verse 14

पद्मकं नाम पर्वैतदयनादिचतुर्गुणम् । अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्

हा पर्व ‘पद्मक’ नावाने ओळखला जातो आणि अयन इत्यादी कारणांनी चौपट फल देतो। येथे दिलेले दान, हवनातील आहुती किंवा केलेला जप—सर्व काही अक्षय होते।

Verse 15

ते द्विजा भानुमत्याथ शूलभेदं गताः सह । ददृशुः शबरं कुण्डे भार्यया सह संस्थितम्

मग ते द्विज भानुमतीसह शूलभेदास गेले। तेथे त्यांनी कुंडाजवळ पत्नीसमवेत उभा असलेला एक शबर पाहिला।

Verse 16

ऐशानीं स दिशं गत्वा पर्वते भृगुमूर्धनि । पतितुं च समारूढो भार्यया सह पार्थिव

हे राजन्, तो ईशान दिशेकडे जाऊन भृगुमूर्धन नावाच्या पर्वतावर चढला, आणि पत्नीसमवेत तेथून उडी घेऊन प्राणत्याग करण्यास उद्यत झाला।

Verse 17

भानुमत्युवाच । तिष्ठ तिष्ठ महासत्त्व शृणुष्व वचनं मम । किमर्थं त्यजसि प्राणानद्यापि च युवा भवान्

भानुमती म्हणाली—थांब, थांब, हे महासत्त्वा! माझे वचन ऐक. तू अजूनही तरुण आहेस; मग कशासाठी प्राणत्याग करीत आहेस?

Verse 18

कः सन्तापः क उद्वेगः किं दुःखं व्याधिरेव च । शिशुः संदृश्यसेऽद्यापि कारणं कथ्यतामिदम्

हा कोणता संताप, हा कोणता उद्वेग? कोणते दुःख किंवा रोग तुला बाधतो? तू आजही बालकासारखा दिसतोस; याचे कारण सांग.

Verse 19

शबर उवाच । कारणं नास्ति मे किंचिन्न दुःखं किंचिदेव तु । संसारभयभीतोऽहं नान्या बुद्धिः प्रवर्तते

शबर म्हणाला—माझ्याकडे काही विशेष कारण नाही, कोणतेही ठराविक दुःख नाही. पण मी संसारभयाने भयभीत आहे; दुसरी बुद्धीच चालत नाही.

Verse 20

दुःखेन लभ्यते यस्मान्मानुष्यं जन्म भाग्यतः । मानुष्यं जन्म चासाद्य या न धर्मं समाचरेत्

कारण मनुष्यजन्म दुःख भोगून आणि भाग्यानेच मिळतो. आणि जो मनुष्यजन्म मिळूनही धर्माचे आचरण करत नाही…

Verse 21

स गच्छेन्निरयं घोरमात्मदोषेण सुन्दरि । तस्मात्पतितुमिच्छामि तीर्थेऽस्मिन्पापनाशने

…तो आपल्या दोषामुळे, हे सुंदरी, भयंकर नरकात जातो. म्हणून मी या पापनाशक तीर्थात पडून देहत्याग करावयास इच्छितो.

Verse 22

राज्ञ्युवाच । अद्यापि वर्तते कालो धर्मस्योपार्जने तव । कृतापकृतकर्मा वै व्रतदानैर्विशुध्यति

राणी म्हणाली—आताही तुझ्यासाठी धर्म उपार्जनाचा काळ आहे. ज्याने शुभ-अशुभ कर्मे केली आहेत तो व्रत-दानांनी नक्कीच शुद्ध होतो.

Verse 23

अहं दास्यामि धान्यं वा वासांसि द्रविणं बहु । नित्यमाचर धर्मं त्वं ध्यायन्नित्यं महेश्वरम्

मी तुला धान्य, वस्त्रे आणि पुष्कळ धन देईन। तू दररोज धर्माचरण कर आणि नित्य महेश्वराचे ध्यान करीत राहा।

Verse 24

शबर उवाच । नैवाहं कामये वित्तं न धान्यं वस्त्रमेव च । यो यस्यैवान्नमश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्

शबर म्हणाला—मला ना धन हवे, ना धान्य, ना वस्त्रसुद्धा। जो दुसऱ्याचे अन्न खातो, तो खरेच त्याचे पापभोग खातो।

Verse 25

राज्ञ्युवाच । कन्दमूलफलाहारो भ्रमित्वा भैक्ष्यमुत्तमम् । अवगाह्य सुतीर्थानि सर्वपापैः प्रमुच्यते

राणी म्हणाली—कंदमुळे व फळे खाऊन, उत्तम भिक्षेसाठी भ्रमण करून, जो या श्रेष्ठ तीर्थांत स्नान करतो तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 26

ततो विमुक्तपापस्तु यत्किंचित्कुरुते शुचिः । कर्मणा तेन पूतस्त्वं सद्गतिं प्राप्स्यसि ध्रुवम्

मग पापमुक्त व शुद्ध झालेला मनुष्य जे काही कर्म करतो, त्या कर्मानेच तू पवित्र होशील आणि निश्चयाने सद्गती प्राप्त करशील।

Verse 27

शबर उवाच । अन्नमद्य मया त्यक्तं प्राणेभ्योऽपि महत्तरम् । सत्यं न लोपयेद्देवि निश्चितात्र मतिर्मम

शबर म्हणाला—आज मी अन्नाचा त्याग केला आहे, जे प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आहे। हे देवी, मी सत्य सोडणार नाही; या बाबतीत माझा निश्चय दृढ आहे।

Verse 28

प्रसादः क्रियतां देवि क्षमस्वाद्य जनैः सह । अर्धोत्तरीयवस्त्रेण संयम्यात्मानमुद्यतः

हे देवी, प्रसन्न व्हा; आज जनांसह माझा अपराध क्षमा कर. अर्धोत्तरीय वस्त्राने स्वतःला संयमून तो तत्पर होऊन उभा राहिला.

Verse 29

भार्यया सहितो व्याधो हरिं ध्यात्वा पपात ह । नगार्धात्पतितो यावद्गतजीवो नराधिप

पत्नीसमवेत तो व्याध हरिचे ध्यान करीत पडला. पर्वताच्या उतारावरून पडताच तो प्राणहीन झाला, हे नराधिपा.

Verse 30

चूर्णीभूतौ हि तौ दृष्ट्वा कुण्डस्योपरि भूमिप । त्रिमुहूर्ते गते काले शबरो भार्यया सह

हे भूमिपा, कुण्डाच्या वर त्या दोघांना चूर्णविचूर्ण झालेलं पाहून, तीन मुहूर्त काळ गेल्यावर शबर पत्नीसमवेत (ततः)…

Verse 31

दिव्यं विमानमारूढो गतश्चानुत्तमां गतिम्

दिव्य विमानावर आरूढ होऊन तो अनुत्तम गतीस प्राप्त झाला.

Verse 57

। अध्याय

‘अध्याय’—अध्याय-समाप्ती दर्शविणारा संकेतशब्द.