
अध्याय १९६ मध्ये मार्कंडेय श्रोत्याला हंसतीर्थाची यात्रा करण्याचा उपदेश करतात आणि या तीर्थाला अनुपम, सर्वोत्तम पवित्र स्थळ म्हणतात. या तीर्थाची महत्ता कारणकथेद्वारे दृढ केली आहे—याच ठिकाणी एका हंसाने तप केले आणि ब्रह्मदेवाचे वाहन होण्याचा मान (ब्रह्म-वाहनता) प्राप्त केला; म्हणून या स्थळाची प्रभावशक्ती प्रसिद्ध झाली। पुढे विधी-नीती सांगितली आहे—जो यात्रेकरू हंसतीर्थात स्नान करून सुवर्णदान (कांचन-दान) करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मलोकाला जातो। फलाचे वर्णन दिव्य दृश्यरूपात आहे—हंसजोडलेल्या विमानात, नवसूर्यासारखा तेजस्वी, इच्छित भोगांनी संपन्न, अप्सरांच्या समूहांनी सेवित होऊन तो प्रवास करतो। इच्छेनुसार सुख भोगून तो जातिस्मरणासह पुन्हा मनुष्यजन्म घेतो, यामुळे जन्मोजन्मीची नैतिक सातत्यता सूचित होते। शेवटी मोक्षाचा निष्कर्ष—जो संन्यासाने देहत्याग करतो, तो मोक्ष प्राप्त करतो। या तीर्थाचे फल पापनाशक, पुण्यवर्धक आणि शोकहर असे संक्षेपाने सांगितले आहे।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेद्धराधीश हंसतीर्थमनुत्तमम् । यत्र हंसस्तपस्तप्त्वा ब्रह्मवाहनतां गतः
श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे धराधीश, अनुपम हंसतीर्थास जावे; जिथे हंसाने तप करून ब्रह्मदेवाचे वाहनपद प्राप्त केले।
Verse 2
हंसतीर्थे नरः स्नात्वा दानं दत्त्वा च काञ्चनम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकं स गच्छति
हंसतीर्थात स्नान करून व सुवर्णदान देऊन मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होऊन ब्रह्मलोकास जातो।
Verse 3
हंसयुक्तेन यानेन तरुणादित्यवर्चसा । सर्वकामसमृद्धेन सेव्यमानोऽप्सरोगणैः
तो हंसयुक्त विमानात आरूढ होतो, जे उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, सर्व कामनांनी समृद्ध, आणि अप्सरागणांनी सेवित असते।
Verse 4
तत्र भुक्त्वा यथाकामं सर्वान् भोगान् यथेप्सितान् । जातिस्मरो हि जायेत पुनर्मानुष्यमागतः
तेथे यथाकाम व यथेप्सित सर्व भोग भोगून, तो पुन्हा मनुष्यजन्मास आला की तो निश्चयच जातिस्मर (पूर्वजन्मस्मरणयुक्त) होऊन जन्मतो।
Verse 5
संन्यासेन त्यजेद्देहं मोक्षमाप्नोति भारत
हे भारत! तो संन्यासाने देहत्याग करील तर तो मोक्ष प्राप्त करतो।
Verse 6
एतत्ते कथितं पार्थ हंसतीर्थस्य यत्फलम् । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखविनाशनम्
हे पार्थ! हंसतीर्थाचे जे फळ मी तुला सांगितले, ते परम पुण्य आहे—सर्व पापांचे हरण करणारे आणि सर्व दुःखांचा नाश करणारे।
Verse 196
अध्याय
अध्याय (प्रकरण-शीर्षक)।