Adhyaya 133

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल परं तीर्थचतुष्टयम् । येषां दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—हे महीपाल, त्यानंतर परम तीर्थांच्या त्या चतुष्टयाकडे जावे; ज्यांचे केवळ दर्शन झाले तरी सर्व पापांचा क्षय होतो।

Verse 2

कौबेरं वारुणं याम्यं वायव्यं तु ततः परम् । यत्र सिद्धा महाप्राज्ञा लोकपाला महाबलाः

कौबेर, वारुण, याम्य आणि त्यानंतर श्रेष्ठ वायव्य—ही चार तीर्थे; जिथे महाबलवान लोकपाल, सिद्ध व महाप्राज्ञ देव विराजमान आहेत।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । किमर्थं लोकपालैश्च तपश्चीर्णं पुरानघ । नर्मदातटमाश्रित्य ह्येतन्मे वक्तुमर्हसि

युधिष्ठिर म्हणाले—हे पुरानघ (निष्पाप), प्राचीन काळी लोकपालांनी नर्मदातटाचा आश्रय घेऊन कोणत्या कारणाने तप केले? हे मला सांगावे।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अधिष्ठानं समिच्छन्ति ह्यचलं निर्बले सति । संसारे सर्वभूतानां तृणबिन्दुवदस्थिरे

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—बल नसताना प्राणी अचल आधाराची इच्छा करतात; कारण संसारात सर्व भूतांची स्थिती गवतावरील थेंबासारखी अस्थिर आहे।

Verse 5

कदलीसारनिःसारे मृगतृष्णेव चञ्चले । स्थावरे जङ्गमे सर्वे भूतग्रामे चतुर्विधे

हा भूतसमूह—चतुर्विध—स्थावर असो वा जंगम, सर्व कदलीच्या साररहित गरासारखा निःसार आणि मृगतृष्णेसारखा चंचल आहे।

Verse 6

धर्मो माता पिता धर्मो धर्मो बन्धुः सुहृत्तथा । आधारः सर्वभूतानां त्रैलोक्ये सचराचरे

धर्मच माता, धर्मच पिता; धर्मच बंधू आणि खरा सुहृद आहे. चराचर त्रैलोक्यात धर्मच सर्व भूतांचा आधार आहे.

Verse 7

एवं ज्ञात्वा तु ते सर्वे लोकपालाः कृतक्षणाः । तपस्ते चक्रुरतुलं मारुताहारतत्पराः

हे असे जाणून ते सर्व लोकपाल दृढनिश्चयी झाले. वायू-आहारात तत्पर राहून त्यांनी अतुल तप केले.

Verse 8

ततस्तुष्टो महादेवः कृतस्यार्द्धे गते तदा । अनुरूपेण राजेन्द्र युगस्य परमेश्वरः

मग, हे राजेंद्र, कृतयुगाचा अर्धा भाग गेल्यावर परमेश्वर महादेव प्रसन्न झाले आणि त्या काळास अनुरूप रूपाने प्रकट झाले.

Verse 9

वरेण छन्दयामास लोकपालान्महाबलान् । यो यमिच्छति कामं वै तं तं तस्य ददाम्यहम्

त्यांनी वर देऊन त्या महाबली लोकपालांना संतुष्ट केले आणि म्हणाले—“तुमच्यापैकी जो जो जशी इच्छा करील, त्याला मी ती ती देईन.”

Verse 10

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य लोकपाला जगद्धिताः । वरदं प्रार्थयामासुर्देवं वरमनुत्तमम्

त्यांचे वचन ऐकून जगत्‌हितास तत्पर लोकपालांनी त्या वरद देवाकडे सर्वोत्तम वराची प्रार्थना केली.

Verse 11

कुबेर उवाच । यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम । यक्षाणामीश्वरश्चाहं भवामि धनदस्त्विति

कुबेर म्हणाला—हे महादेव! आपण प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर मी यक्षांचा अधिपती व्हावे आणि ‘धनद’ म्हणजे धन देणारा म्हणून प्रसिद्ध व्हावे।

Verse 12

ततः प्रोवाच देवेशं यमः संयमने रतः । तत्र प्रधानो भगवान् भवेयं सर्वजन्तुषु

त्यानंतर संयम व शासनात रत असलेल्या यमाने देवेशाला म्हटले—त्या लोकात सर्व प्राण्यांमध्ये मी प्रधान अधिपती व्हावे।

Verse 13

वरुणोऽनन्तरं प्राह प्रणम्य तु महेश्वरम् । क्रीडेयं वारुणे लोके यादोगणसमन्वितः

यानंतर वरुणाने महेश्वराला प्रणाम करून म्हटले—मी माझ्या वारुण लोकात जलचरगणांनी वेढलेला क्रीडा करावी।

Verse 14

जगादाशु ततो वायुः प्रणम्य तु महेश्वरम् । व्यापकत्वं त्रिलोकेषु प्रार्थयामास भारत

त्यानंतर वायूने त्वरेने महेश्वराला प्रणाम करून म्हटले—हे भारत! मी त्रिलोकीत सर्वत्र व्यापण्याचे सामर्थ्य मागितले.

Verse 15

तेषां यदीप्सितं काममुमया सह शङ्करः । सर्वेषां लोकपालानः दत्त्वा चादर्शनं गतः

शंकराने उमेसह सर्व लोकपालांना त्यांच्या इच्छित वरदान देऊन त्यांची कामना पूर्ण केली; आणि मग ते अंतर्धान पावले।

Verse 16

गते महेश्वरे देवे यथास्थानं तु ते स्थिताः । स्थापना च कृता सर्वैः स्वनाम्नैव पृथक्पृथक्

देव महेश्वर निघून गेल्यावर ते सर्वजण आपापल्या स्थानावर स्थिर राहिले; आणि प्रत्येकाने आपल्या नावानेच वेगवेगळी स्थापना (पीठ/देवालय) केली।

Verse 17

कुबेरश्च कुबेरेशं यमश्चैव यमेश्वरम् । वरुणो वरुणेशं तु वातो वातेश्वरं नृप

हे नृपा! कुबेराने कुबेरेश, यमाने यमेश्वर, वरुणाने वरुणेश आणि वाताने (वायूने) वातेश्वर अशी स्थापना केली।

Verse 18

तर्पणं विदधुः सर्वे मन्त्रैश्च विविधैः शुभैः । सर्वे सर्वेश्वरं देव पूजयित्वा यथाविधि

सर्वांनी विविध शुभ मंत्रांनी तर्पण केले; आणि विधिपूर्वक देव सर्वेश्वराची पूजा करून (पुढे प्रस्थान केले)।

Verse 19

आह्वयामासुस्तान् विप्रान्सर्वे सर्वेश्वरा इव । क्षान्तदान्तजितक्रोधान्सर्वभूताभयप्रदान्

मग ते सर्वजण जणू सर्वेश्वरच असल्याप्रमाणे त्या विप्रांना आमंत्रित करू लागले—क्षमाशील, संयमी, क्रोधजयी आणि सर्व प्राण्यांना अभय देणारे।

Verse 20

वेदविद्याव्रतस्नातान् सर्वशास्त्रविशारदान् । ऋग्यजुःसामसंयुक्तांस्तथाथर्वविभूषितान्

ते वेदविद्या व व्रतांत स्नात, सर्व शास्त्रांत पारंगत—ऋग्, यजुः, साम यांनी संयुक्त आणि अथर्वविद्येनेही विभूषित अशा ब्राह्मणांना (आमंत्रित करू लागले)।

Verse 21

चातुर्विध्यं तु सर्वेषां दानं दास्याम गृह्णत । एवमुक्त्वा तु सर्वेषां विप्राणां दानमुत्तमम्

“आम्ही तुम्हा सर्वांना चतुर्विध दान देऊ—ते स्वीकारा।” असे म्हणून त्यांनी सर्व ब्राह्मणांसाठी उत्तम दानकर्म सिद्ध केले।

Verse 22

तत्र स्थाने ददुस्तेषां भूमिदानमनुत्तमम् । यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी

त्याच स्थानी त्यांनी त्यांना अनुपम भूमिदान दिले—जोपर्यंत चंद्र-सूर्य आहेत, जोपर्यंत पृथ्वी टिकून आहे।

Verse 23

तावद्दानं तु युष्माकं परिपन्थी न कश्चन । राजा वा राजतुल्यो वा लोकपालैरनुत्तमम्

जोपर्यंत तुमचे हे दान अबाधित राहील, तोपर्यंत तुमच्या कल्याणाला कोणीही अडथळा आणू शकणार नाही—राजा असो वा राजतुल्य, किंवा श्रेष्ठ लोकपालही।

Verse 24

दत्तं लोपयते मूढः श्रूयतां तस्य यो विधिः । शोषयेद्धनदो वित्तं तस्य पापस्य भारत

जो मूढ दिलेले दान लोपवितो, त्याचा विधी ऐका; हे भारत, त्या पाप्याचे धन कुबेर आटवितो।

Verse 25

शरीरं वरुणो देवः संततीं श्वसनस्तथा । आयुर्नयति तस्याशु यमः संयमनो महान्

वरुणदेव त्याचे शरीरसौख्य हिरावून घेतो, वायू त्याची संतती हरतो, आणि महान संयमन यम त्याची आयु लवकरच नेतो।

Verse 26

निःशेषं भस्मसात्कृत्वा हुतभुग्याति भारत । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर । भक्तिः कार्या नृपैः सर्वैरिच्छद्भिः श्रेय आत्मनः

हे भारत! त्यास पूर्ण भस्मसात् करून हुतभुज (अग्नी) त्याला ग्रासतो. म्हणून हे युधिष्ठिर, आत्मकल्याण इच्छिणाऱ्या सर्व राजांनी सर्व प्रयत्नांनी ब्राह्मणांचा भक्तिपूर्वक सत्कार करावा.

Verse 27

राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं भृत्याः पर्णा मन्त्रिणस्तस्य शाखाः । तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः

राजा हा वृक्ष आहे, ब्राह्मण हे त्याचे मूळ; भृत्य ही पाने, आणि मंत्री या त्याच्या फांद्या. म्हणून मूळाचे यत्नपूर्वक रक्षण करावे; मूळ सुरक्षित असेल तर वृक्षाचा नाश होत नाही.

Verse 28

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आच्छेत्ता चावमन्ता च तान्येव नरके वसेत्

भूमिदान करणारा साठ हजार वर्षे स्वर्गात वास करतो; पण जो ती भूमी हिरावून घेतो आणि जो तिचा अवमान करतो, तेवढ्याच काळ नरकात राहतात.

Verse 29

स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुंधरा । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम्

स्वतः दिलेली असो वा दुसऱ्याने दिलेली—ती वसुंधरा (दानभूमी) जपली पाहिजे. ज्याच्याकडे ज्या वेळी भूमी असेल, त्यालाच त्या वेळी तिचे फळ मिळते.

Verse 30

देवताज्ञामनुस्मृत्य राजानो येऽपि तां नृप । पालयिष्यन्ति सततं तेषां वासस्त्रिविष्टपे

हे नृप! देवतांची आज्ञा स्मरून जे राजे त्या (भूमिदानाची) सतत रक्षा करतील, त्यांचा वास त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे होईल.

Verse 31

स्वदत्ता परदत्ता वा यत्नाद्रक्ष्या युधिष्ठिर । मही महीक्षिता नित्यं दानाच्छ्रेयोऽनुपालनम्

स्वतः दिलेली असो वा पराने दिलेली—भूमीचा यत्नपूर्वक रक्षण करावे, हे युधिष्ठिर। राजांसाठी दानापेक्षा त्या दानाचे पालन व संरक्षण हेच नित्य श्रेष्ठ आहे.

Verse 32

आयुर्यशो बलं वित्तं संततिश्चाक्षया नृप । तेषां भविष्यते नूनं ये प्रजापालने रताः

दीर्घायुष्य, यश, बल, धन आणि अक्षय संतती—हे नृप! प्रजापालनात जे रत असतात त्यांनाच हे सर्व निश्चयाने प्राप्त होते.

Verse 33

एवमुक्त्वा तु तान् सर्वांल्लोकपालान् द्विजोत्तमान् । पूजयित्वा विधानेन प्रणिपत्य व्यसर्जयन्

असे बोलून त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने सर्व लोकपालांचे विधिपूर्वक पूजन केले; मग प्रणाम करून त्यांना आदराने निरोप दिला.

Verse 34

गतेषु विप्रमुख्येषु स्नात्वा हुतहुताशनाः । लोकपालाः क्षुधाविष्टाः पर्यटन्भैक्षमात्मनः

श्रेष्ठ ब्राह्मण निघून गेल्यावर लोकपालांनी स्नान करून अग्निहोत्रादि हवन केले; पण क्षुधेने व्याकुळ होऊन ते स्वतःसाठी भिक्षा मागत फिरू लागले.

Verse 35

अस्थिचर्मावशेषाङ्गाः कपालोद्धृतपाणयः । अलब्धग्रासमर्द्धार्धं निर्ययुर्नगराद्बहिः

अस्थि-चर्म उरलेले देह, हातात कपालाचे पात्र उचललेले—आणि अर्धा घासही न मिळाल्याने—ते नगराबाहेर निघून गेले.

Verse 36

शापं दत्त्वा तदा क्रोधाद्ब्राह्मणाय युधिष्ठिर । दरिद्राः सततं मूर्खा भवेयुश्च ययुर्गृहान्

तेव्हा क्रोधाने, हे युधिष्ठिरा, त्यांनी त्या ब्राह्मणाला शाप दिला—“तू सदैव दरिद्री व सदैव मूर्ख होशील।” असा शाप देऊन ते आपल्या घरी परत गेले।

Verse 37

तदाप्रभृति ते सर्वे ब्राह्मणा धनवर्जिताः । शापदोषेण कौबेर्यां संजाता दुःखभाजनाः

त्या वेळेपासून ते सर्व ब्राह्मण धनहीन झाले; शापदोषामुळे कुबेराच्या प्रदेशात ते दुःखाचे पात्र बनले.

Verse 38

न धनं पैतृकं पुत्रैर्न पिता पुत्रपौत्रिकम् । भुञ्जते सकलं कालमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

“पुत्रांना पैतृक धनाचा उपभोग होत नाही, आणि पित्यालाही पुत्र-पौत्रांच्या धनाचा उपभोग होत नाही; सर्वकाळ असेच”—असे शंकर (शिव) म्हणाले.

Verse 39

कुबेरेशे नरः स्नात्वा यस्तु पूजयते शिवम् । गन्धधूपनमस्कारैः सोऽश्वमेधफलं लभेत्

कुबेरश येथे जो मनुष्य स्नान करून गंध, धूप व नमस्कारांनी शिवाची पूजा करतो, तो अश्वमेध यज्ञासमान फल प्राप्त करतो.

Verse 40

यमतीर्थे तु यः स्नात्वा सम्पश्यति यमेश्वरम् । सर्वपापैः प्रमुच्येत सप्तजन्मान्तरार्जितैः

यमतीर्थात जो स्नान करून यमेश्वराचे दर्शन घेतो, तो सात जन्मांत साचलेल्या सर्व पापांपासूनही मुक्त होतो.

Verse 41

पूर्णमास्याममावास्यां स्नात्वा तु पितृतर्पणम् । यः करोति तिलैः स्नानं तस्य पुण्यफलं शृणु

पौर्णिमा व अमावास्येला स्नान करून जो तिळांसह पितृतर्पण करतो, त्याचे पुण्यफळ ऐक.

Verse 42

सुतृप्तास्तेन तोयेन पितरश्च पितामहाः । स्वर्गस्था द्वादशाब्दानि क्रीडन्ति प्रपितामहाः

त्या जलाने पितर व पितामह पूर्ण तृप्त होतात; स्वर्गस्थ प्रपितामह बारा वर्षे आनंदाने क्रीडा करतात.

Verse 43

वरुणेशे नरः स्नात्वा ह्यर्चयित्वा महेश्वरम् । वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्

वरुणेश्वरात स्नान करून व महेश्वराची विधिपूर्वक पूजा केल्यास मनुष्याला वाजपेय यज्ञाचे विपुल फळ मिळते.

Verse 44

मृतां कालेन महता लोके यत्र जलेश्वरः । स गच्छेत्तत्र यानेन गीयमानोऽप्सरोगणैः

दीर्घ काळानंतर जेव्हा तो या लोकातून प्रस्थान करतो, तेव्हा जलेश्वर जिथे विराजतात त्या लोकात दिव्य विमानाने जातो आणि अप्सरागण त्याची स्तुती गातात.

Verse 45

वातेश्वरे नरः स्नात्वा सम्पूज्य च महेश्वरम् । जायते कृतकृत्योऽसौ लोकपालानवेक्षयन्

वातेश्वरात स्नान करून व महेश्वराची संपूर्ण पूजा केल्यावर तो मनुष्य कृतकृत्य होतो आणि लोकपालांचे दर्शन घेतो.

Verse 46

किं तस्य बहुभिर्यज्ञैर्दानैर्वा बहुदक्षिणैः । स्नात्वा चतुष्टये लोके अवाप्तं जन्मनः फलम्

त्याला अनेक यज्ञांची किंवा बहुदक्षिणा देऊन केलेल्या दानांची काय गरज? चतुष्टय तीर्थसमूहात स्नान करून त्याने याच लोकी मानवी जन्माचे खरे फळ प्राप्त केले आहे.

Verse 47

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । नित्यं वसन्ति कौरिल्यां लोकपालान्निमन्त्र्य ये

ते धन्य, ते महात्मे; त्यांचे जन्म सुजीवित आहे—जे लोकपालांना निमंत्रित करून कौरिल्यात नित्य वास करतात.

Verse 48

एतत्पुण्यं पापहरं धन्यमायुर्विवर्धनम् । पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापक्षयो भवेत्

हे आख्यान पुण्यकारक, पापहर, मंगलमय व आयुवर्धक आहे. जे पठण करतात व जे श्रवण करतात, त्यांचा सर्व पापक्षय निश्चयाने होतो.