Adhyaya 153

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं चान्यद्रवितीर्थमनुत्तमम् । यस्य संदर्शनादेव मुच्यन्ते पातकैर्नराः

मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर लगेचच ‘रवितीर्थ’ नावाचे दुसरे एक अनुपम तीर्थ आहे; ज्याच्या केवळ दर्शनानेच मनुष्य पापांतून मुक्त होतात।

Verse 2

रवितीर्थे तु यः स्नात्वा नरः पश्यति भास्करम् । तस्य यत्फलमुद्दिष्टं स्वयं देवेन तच्छृणु

रवितीर्थात जो नर स्नान करून भास्कराचे (सूर्यदेवाचे) दर्शन करतो, त्याला जे फळ स्वयं देवाने सांगितले आहे ते ऐक।

Verse 3

नान्धो न मूको बधिरः कुले भवति कश्चन । कुरूपः कुनखी वापि तस्य जन्मानि षोडश

त्याच्या वंशात सोळा जन्मांपर्यंत कोणीही आंधळा, मुका किंवा बहिरा होत नाही; तसेच कुरूप किंवा नख-विकृतही होत नाही।

Verse 4

दद्रुचित्रककुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिका । नश्यन्ति देवभक्तस्य षण्मासान्नात्र संशयः

दद्रु, चित्रक (पांढरे डाग), कुष्ठ, मण्डल (गोल चट्टे) आणि विचर्चिका (एक्झिमा) — देवभक्ताचे हे रोग सहा महिन्यांत नष्ट होतात; यात संशय नाही।

Verse 5

चरितं तस्य देवस्य पुराणे यच्छ्रुतं मया । न तत्कथयितुं शक्यं संक्षेपेण नृपोत्तम

हे नृपोत्तम, पुराणांत मी ऐकलेले त्या देवाचे चरित्र संक्षेपाने सांगणे शक्य नाही।

Verse 6

तत्र तीर्थे तु यद्दानं रविमुद्दिश्य दीयते । विधिना पात्रविप्राय तस्यान्तो नास्ति कर्हिचित्

त्या तीर्थस्थानी विधिपूर्वक योग्य ब्राह्मणास रवि (सूर्य) उद्देशून जे दान दिले जाते, त्या पुण्याचा कधीही अंत होत नाही।

Verse 7

अयने विषुवे चैव चन्द्रसूर्यग्रहे तथा । रवितीर्थे प्रदत्तानां दानानां फलमुत्तमम्

अयन, विषुव तसेच चंद्र-सूर्यग्रहणकाळी रवीतीर्थात दिलेल्या दानांचे फळ परम उत्तम होते।

Verse 8

संक्रान्तौ यानि दानानि हव्यकव्यानि भारत । अपामिव समुद्रस्य तेषामन्तो न लभ्यते

हे भारत! संक्रांतीच्या वेळी जी जी दाने आणि देव-पितरांसाठी हव्य-कव्य कर्मे केली जातात, त्यांचे पुण्य समुद्राच्या पाण्याच्या मर्यादेसारखे मोजता येत नाही।

Verse 9

येन येन यदा दत्तं येन येन यदा हुतम् । तस्य तस्य तदा काले सविता प्रतिदायकः

ज्याने जेव्हा जे दान दिले आणि जेव्हा जे हवन केले—त्याच वेळी सविता (सूर्य) प्रतिदाता होऊन तदनुरूप फळ प्रदान करतो।

Verse 10

सप्त जन्मानि तान्येव ददात्यर्कः पुनः पुनः । शतमिन्दुक्षये दानं सहस्रं तु दिनक्षये

सात जन्मांपर्यंत अर्क (सूर्य) तीच फळे पुन्हा पुन्हा देतो। इंदुक्षयी दिलेले दान शतगुण, आणि दिनाच्या शेवटी दिलेले दान सहस्रगुण फळ देते।

Verse 11

संक्रान्तौ शतसाहस्रं व्यतीपाते त्वनन्तकम्

संक्रांतीला पुण्यफळ शतसाहस्रगुणे होते; परंतु व्यतीपातकाळी ते अनंत, अपरिमित होते।

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच । रवितीर्थं कथं तात पुण्यात्पुण्यतरं स्मृतम् । विस्तरेण ममाख्याहि श्रवणौ मम लम्पटौ

युधिष्ठिर म्हणाला—तात! रवितीर्थ इतर पुण्यतीर्थांपेक्षा अधिक पुण्यकारक कसे मानले जाते? मला सविस्तर सांगा; माझे कान ऐकण्यास आतुर आहेत।

Verse 13

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृणुष्वावहितो भूत्वा ह्यादित्येश्वरमुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले सर्वव्याधिविनाशनम्

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—सावध होऊन ऐक; नर्मदेच्या उत्तरेकाठी स्थित परम आदित्येश्वराचे वर्णन करतो, जो सर्व व्याधींचा नाश करणारा आहे।

Verse 14

पुरा कृतयुगस्यादौ जाबालिर्ब्राह्मणोऽभवत् । वसिष्ठान्वयसम्भूतो वेदशास्त्रार्थपारगः

पूर्वी कृतयुगाच्या आरंभी जाबाली नावाचा एक ब्राह्मण होता; तो वसिष्ठवंशात जन्मलेला व वेद-शास्त्रार्थात पारंगत होता।

Verse 15

पतिव्रता साधुशीला तस्य भार्या मनस्विनी । ऋतुकाले तु सा गत्वा भर्तारमिदमब्रवीत्

त्याची पत्नी पतिव्रता, सद्गुणी व दृढमनाची होती. ऋतुकाळी ती पतीजवळ जाऊन हे वचन बोलली.

Verse 16

वर्तते ऋतुकालो मे भर्तारं त्वामुपस्थिता । भज मां प्रीतिसंयुक्तः पुत्रकामां तु कामिनीम्

आज माझा ऋतुकाळ आला आहे; हे पतीदेवा, मी तुमच्याजवळ आले आहे। प्रेमयुक्त होऊन माझ्याशी संग करा; मी पुत्रकामना करणारी पत्नी आहे।

Verse 17

एवमुक्तो द्विजः प्राह प्रियेऽद्याहं व्रतान्वितः । गच्छेदानीं वरारोहे दास्य ऋत्वन्तरे पुनः

असे ऐकून द्विज म्हणाला—प्रिये, आज मी व्रतयुक्त आहे। हे वरारोहे, आता जा; दुसऱ्या ऋतूत पुन्हा मी संमती देईन।

Verse 18

पुनर्द्वितीये सम्प्राप्ते ऋतुकालेऽप्युपस्थिता । पुनः सा छन्दिता तेन व्रतस्थोऽद्येति भारत

दुसरा ऋतुकाळ आला तरी ती पुन्हा त्याच्याजवळ गेली। पण त्याने तिला पुन्हा परावृत्त केले—“हे भारत, आज मी व्रतस्थ आहे।”

Verse 19

इत्थं वा बहुशस्तेन छन्दिता च पुनः पुनः । निराशा चाभवत्तत्र भर्तारं प्रति भामिनी

अशा रीतीने ती वारंवार त्याच्याकडून परावृत्त झाली. तेथे ती भामिनी पतीविषयी निराश झाली।

Verse 20

दुःखेन महताविष्टा विधायानशनं मृता । तेन भ्रूणहतेनैव पापेन सहसा द्विजः

महादुःखाने व्याकुळ होऊन तिने अनशन केले आणि ती मरण पावली. त्या भ्रूणहत्येच्या पापानेच तो द्विज सहसा ग्रस्त झाला।

Verse 21

शीर्णघ्राणाङ्घ्रिरभवत्तपः सर्वं ननाश च । दृष्ट्वात्मानं स कुष्ठेन व्याप्तं ब्राह्मणसत्तमः

त्याचे नाक व पाय कुजले आणि त्याचे सर्व तप नष्ट झाले. स्वतःला कुष्ठरोगाने व्यापलेले पाहून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण अत्यंत शोकाकुल झाला.

Verse 22

विषादं परमं गत्वा नर्मदातटमाश्रितः । अपृच्छद्भास्करं तीर्थं द्विजेभ्यो द्विजसत्तमः

परम विषादात पडून तो नर्मदेच्या तीरावर आश्रयास गेला. तेथे त्या श्रेष्ठ द्विजाने ब्राह्मणांना भास्कर-तीर्थाविषयी विचारले.

Verse 23

आरोग्यं भास्करादिच्छेदिति संचिन्त्य चेतसि । कुतस्तद्भास्करं तीर्थं भो द्विजाः कथ्यतां मम

‘भास्कराच्या कृपेने मला आरोग्य मिळो’ असे मनात ठरवून तो म्हणाला—‘हे द्विजहो, ते भास्कर-तीर्थ कुठे आहे? कृपा करून मला सांगा.’

Verse 24

तपस्तप्याम्यहं गत्वा तस्मिंस्तीर्थे सुभावितः

मन शुद्धीकडे वळवून त्याने निश्चय केला—‘मी त्या तीर्थात जाऊन तप करीन.’

Verse 25

द्विजा ऊचुः । रेवाया उत्तरे कूले आदित्येश्वरनामतः । विद्यते भास्करं तीर्थं सर्वव्याधिविनाशनम्

ब्राह्मण म्हणाले—‘रेवेच्या उत्तरेकाठी आदित्येश्वर नावाचे स्थान आहे. तेथेच भास्कर-तीर्थ आहे, जे सर्व रोगांचा नाश करते.’

Verse 26

तत्र याह्यविचारेण गन्तुं चेच्छक्यते त्वया । एवमुक्तो द्विजैर्विप्रो गन्तुं तत्र प्रचक्रमे

तू जाऊ शकत असशील तर निःसंशय तेथे जा. द्विजांनी असे सांगितल्यावर तो ब्राह्मण त्या स्थानी जाण्यास निघाला.

Verse 27

व्याधिना परिभूतस्तु घोरेण प्राणहारिणा । यदा गन्तुं न शक्नोति तदा तेन विचिन्तितम्

परंतु तो भयंकर, प्राणघातक व्याधीने ग्रासला. जेव्हा तो पुढे जाऊ शकला नाही, तेव्हा त्याने मनात विचार केला.

Verse 28

सामर्थ्यं ब्राह्मणानां हि विद्यते भुवनत्रये । लिङ्गपातः कृतो विप्रैर्देवदेवस्य शूलिनः

ब्राह्मणांचे सामर्थ्य त्रिभुवनात प्रसिद्ध आहे; त्या विप्रांनीच देवदेव त्रिशूलधारी शूलिनाचे लिंग अवतरवून प्रतिष्ठित केले.

Verse 29

समुद्रः शोषितो विप्रैर्विन्ध्यश्चापि निवारितः । अहमप्यत्र संस्थस्तु ह्यानयिष्यामि भास्करम्

विप्रांनी समुद्रही शोषून टाकला आणि विन्ध्यालाही रोखले. म्हणून मीही येथे स्थिर राहून भास्कराला प्रकट करीन.

Verse 30

तपोबलेन महता ह्यादित्येश्वरसंज्ञितम् । इति निश्चित्य मनसा ह्युग्रे तपसि संस्थितः

‘महान तपोबलाने हे आदित्येश्वर या नावाने प्रसिद्ध होईल’ असा निश्चय करून तो उग्र व एकाग्र तपश्चर्येत स्थित झाला.

Verse 31

वायुभक्षो निराहारो ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यगः । शिशिरे तोयमध्यस्थो वर्षास्वप्रावृताकृतिः

तो केवळ वायूचा आहार करणारा, अन्नत्यागी उपवासी होता। ग्रीष्मात पंचाग्नीच्या मध्यभागी राहे; शिशिरात पाण्यात उभा राही; आणि वर्षाकाळी आच्छादन व आश्रय न घेता तप करीत राही।

Verse 32

साग्रे वर्षशते पूर्णे रविस्तुष्टोऽब्रवीदिदम्

अशा रीतीने पूर्ण शंभर वर्षे संपल्यावर, संतुष्ट झालेल्या रविने (सूर्याने) हे वचन उच्चारले।

Verse 33

सूर्य उवाच । वरं वरय भद्रं ते किं ते मनसि वाञ्छितम् । अदेयमपि दास्यामि ब्रूहि मां त्वं चिरं कृथाः

सूर्य म्हणाला—वर माग, तुझे कल्याण होवो. तुझ्या मनात काय इच्छा आहे? जे सामान्यतः अदेय आहे तेही मी देईन. सांग; तू दीर्घकाळ तप केले आहेस।

Verse 34

किमसाध्यं हि ते विप्र इदानीं तपसि स्थितः

हे विप्रऋषी, आता तपात स्थित असलेल्या तुला कोणती गोष्ट असाध्य राहील?

Verse 35

जाबालिरुवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । मम प्रतिज्ञा देवेश ह्यादित्येश्वरदर्शने

जाबाली म्हणाला—हे देवेश, जर तू संतुष्ट असशील आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर हे प्रभो, माझी प्रतिज्ञा आदित्येश्वराच्या दर्शनाशीच निगडित आहे।

Verse 36

कृता तां पारितुं देव न शक्तो व्याधिना वृतः । शुक्लतीर्थेऽत्र तिष्ठ त्वमादित्येश्वरमूर्तिधृक्

हे देवा! व्याधीने ग्रासल्यामुळे मी केलेली ती प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यास समर्थ नाही. म्हणून आपण येथे या शुक्लतीर्थी आदित्येश्वरमूर्ती धारण करून विराजमान व्हावे.

Verse 37

एवमुक्ते तु देवेशो बहुरूपो दिवाकरः । उत्तरे नर्मदाकूले क्षणादेव व्यदृश्यत

असे म्हणताच देवांचा ईश्वर, बहुरूपधारी दिवाकर, क्षणार्धात नर्मदेच्या उत्तरेकाठी प्रकट झाला.

Verse 38

तदाप्रभृति भूपाल तद्धि तीर्थं प्रचक्षते । सर्वपापहरं प्रोक्तं सर्वदुःखविनाशनम्

हे भूपाला! त्या वेळेपासून ते स्थान ‘तीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. ते सर्वपापहर व सर्वदुःखनाशक असे सांगितले आहे.

Verse 39

यस्तु संवत्सरं पूर्णं नित्यमादित्यवासरे । स्नात्वा प्रदक्षिणाः सप्त दत्त्वा पश्यति भास्करम्

जो कोणी पूर्ण एक वर्ष नित्य आदित्यवारी (रविवारी) तेथे स्नान करून सात प्रदक्षिणा करतो, दान देतो आणि भास्कराचे दर्शन घेतो—

Verse 40

यत्फलं लभते तेन तच्छृणुष्व मयोदितम् । प्रसुप्तं मण्डलानीह दद्रुकुष्ठविचर्चिकाः

त्यामुळे जो फल मिळतो ते माझ्याकडून ऐक. येथे दादासारखी वर्तुळे, कुष्ठ आणि विचर्चिका (खाज) असे त्वचारोग जणू सुप्त होऊन शांत होतात.

Verse 41

नश्यन्ति सत्वरं राजंस्तूलराशिरिवानले । धनपुत्रकलत्राणां पूरयेद्वत्सरत्रयात्

हे राजन्, ते अग्नीत कापसाच्या राशीसारखे त्वरेने नष्ट होतात; आणि तीन वर्षांच्या आत धन, पुत्र व कलत्र-संबंधी समृद्धी पूर्ण होते।

Verse 42

यस्तु श्राद्धप्रदस्तत्र पित्ःनुद्दिश्य संक्रमे । तृप्यन्ति पितरस्तस्य पितृदेवो हि भास्करः

जो तेथे संक्रांतीच्या वेळी पितरांना उद्देशून श्राद्ध देतो, त्याचे पितर तृप्त होतात; कारण भास्करच पितृदेव आहे।

Verse 43

इति ते कथितं सर्वमादित्येश्वरमुत्तमम् । सर्वपापहरं दिव्यं सर्वरोगविनाशनम्

अशा प्रकारे तुला परम आदित्येश्वराचे सर्व वर्णन सांगितले—तो दिव्य, सर्व पापांचे हरण करणारा आणि सर्व रोगांचा नाश करणारा आहे।

Verse 153

। अध्याय

अध्याय (अध्याय-समाप्तीचा सूचक)।