Adhyaya 155

Verse 1

। श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वतीर्थादनुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले शुक्लतीर्थं युधिष्ठिर

श्री मार्कंडेय म्हणाले—आता पुढे मी सर्व तीर्थांतील अनुत्तम तीर्थ सांगतो; हे युधिष्ठिरा, नर्मदेच्या उत्तरेकाठी असलेले शुक्लतीर्थ।

Verse 2

तस्य तीर्थस्य चान्यानि पुण्यत्वाच्छुभदर्शनात् । पृथिव्यां सर्वतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्

त्या तीर्थाच्या पुण्यत्वामुळे व शुभ दर्शनाच्या प्रभावामुळे पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे त्याच्या महिमेच्या सोळाव्या अंशालाही समकक्ष नाहीत।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । भ्रातृभिः सहितः सर्वैस्तथान्यैर्द्विजसत्तमैः

युधिष्ठिर म्हणाला—मी त्या तीर्थाचे तत्त्वतः माहात्म्य सविस्तर ऐकू इच्छितो, सर्व भावांसह तसेच अन्य श्रेष्ठ द्विजांसह।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शुक्लतीर्थस्य चोत्पत्तिमाकर्णय नरेश्वर । यस्य संदर्शनादेव ब्रह्महत्या प्रलीयते

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—हे नरेश्वर, शुक्लतीर्थाची उत्पत्ती ऐक; ज्याच्या केवळ दर्शनानेच ब्रह्महत्येचे पापही नष्ट होते।

Verse 5

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी । यच्च बाल्यं कृतं पापं दर्शनादेव नश्यति

नर्मदा नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असून सर्व पापांचा नाश करणारी आहे; आणि बालपणी केलेले पापही तिच्या केवळ दर्शनाने नष्ट होते।

Verse 6

मोक्षदानि न सर्वत्र शुक्लतीर्थमृते नृप । शुक्लतीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया

हे नृप, मोक्ष देणारी तीर्थे सर्वत्र नसतात—शुक्लतीर्थावाचून नाहीत। शुक्लतीर्थाचे माहात्म्य मी पुराणांत जसे ऐकले आहे तसे सांगतो।

Verse 7

समागमे मुनीनां तु देवानां हि तथैव च । कथितं देवदेवेन शितिकण्ठेन भारत । कैलासे पर्वतश्रेष्ठे तत्ते संकथयाम्यहम्

मुनी आणि देव यांच्या सभेत देवदेव शितिकण्ठ (शिव) यांनी, हे भारत, पर्वतश्रेष्ठ कैलासावर जे कथन केले, तेच वृत्तान्त मी आता तुला सांगतो।

Verse 8

पुरा कृतयुगस्यादौ तोषितुं गिरिजापतिम् । तपश्चचार विपुलं विष्णुर्वर्षसहस्रकम् । वायुभक्षो निराहारः शुक्लतीर्थे व्यवस्थितः

पूर्वी कृतयुगाच्या आरंभी गिरिजापति (शिव) यांना प्रसन्न करण्यासाठी विष्णूंनी एक सहस्र वर्षे महान तप केले। वायुभक्ष, निराहार राहून ते शुक्लतीर्थात स्थिर होते।

Verse 9

ततः प्रत्यक्षतामागाद्देवदेवो महेश्वरः । प्रादुर्भूतस्तु सहसा तत्र तीर्थे नराधिप

त्यानंतर देवदेव महेश्वर प्रत्यक्ष झाले; हे नराधिप, ते सहसा त्या तीर्थस्थानी प्रकट झाले।

Verse 10

क्रोशद्वयमिदं चक्रे भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

त्यांनी हा प्रदेश दोन क्रोशपर्यंत भुक्ती व मुक्ती देणारा केला। त्या तीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 11

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती । ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

गंगा कनखल येथे पुण्य आहे, सरस्वती कुरुक्षेत्रात पुण्य आहे; पण नर्मदा ग्रामात असो वा अरण्यात—सर्वत्रच पुण्य आहे।

Verse 12

सर्वौषधीनामशनं प्रधानं सर्वेषु पेयेषु जलं प्रधानम् । निद्रा सुखानां प्रमदा रतीनां सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम्

सर्व औषधांमध्ये अन्नसेवनच प्रधान, सर्व पेयांमध्ये जलच प्रधान. सुखांमध्ये निद्रा श्रेष्ठ, रतींमध्ये प्रिय प्रमदा श्रेष्ठ; आणि सर्व अवयवांमध्ये शिर (मस्तक) प्रधान आहे.

Verse 13

स्नातस्यापि यथा पुण्यं ललाटं नृपसत्तम । शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां युधिष्ठिर

हे नृपश्रेष्ठ! स्नान केलेल्याचेही जसे ललाट विशेष पुण्य मानले जाते, तसेच हे युधिष्ठिरा! नर्मदेतील शुक्लतीर्थ अत्यंत पुण्य आहे.

Verse 14

सरितां च यथा गङ्गा देवतानां जनार्दनः । शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्

जसे नद्यांमध्ये गंगा आणि देवतांमध्ये जनार्दन श्रेष्ठ, तसेच नर्मदेवर स्थित शुक्लतीर्थ परम पवित्र आहे.

Verse 15

चतुष्पदानां सुरभिर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा । प्रधानं सर्वतीर्थानां शुक्लतीर्थं तथा नृप

हे नृपा! जसे चतुष्पदांमध्ये सुरभि (कामधेनू) आणि वर्णांमध्ये ब्राह्मण प्रधान, तसेच सर्व तीर्थांमध्ये शुक्लतीर्थ प्रधान आहे.

Verse 16

ग्रहाणां तु यथादित्यो नक्षत्राणां यथा शशी । शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यमिष्यते

जसे ग्रहांमध्ये आदित्य (सूर्य) प्रधान, नक्षत्रांमध्ये शशी (चंद्र) प्रधान, आणि सर्व अवयवांमध्ये शिर प्रधान—तसेच सर्व धर्मांमध्ये सत्य प्रधान मानले जाते.

Verse 17

तथैव पार्थ तीर्थानां शुक्लतीर्थमनुत्तमम् । दुर्विज्ञेयो यथा लोके परमात्मा सनातनः

हे पार्थ! तीर्थांमध्ये शुक्लतीर्थ अनुत्तम आहे; तरी ते ओळखणे कठीण—जसे या लोकी सनातन परमात्मा दुर्बोध आहे।

Verse 18

सुसूक्ष्मत्वादनिर्देश्यः शुक्लतीर्थं तथा नृप । मन्दप्रज्ञत्वमापन्ने महामोहसमन्वितः

हे नृप! अतिसूक्ष्म असल्यामुळे शुक्लतीर्थाचे निर्देश करणे कठीण; जो मंदप्रज्ञ व महामोहाने ग्रस्त, तो ते समजू शकत नाही।

Verse 19

शुक्लतीर्थं ना जानाति नर्मदातटसंस्थितम् । बहुनात्र किमुक्तेन धर्मपुत्र पुनः पुनः

तो नर्मदातटी असलेले शुक्लतीर्थ जाणत नाही. येथे अधिक काय सांगावे, हे धर्मपुत्र, पुन्हा पुन्हा?

Verse 20

शुक्लतीर्थं महापुण्यं सम्प्राप्तं कल्मषक्षयात् । योऽत्र दत्ते शुचिर्भूत्वा एकं रेवाजलाञ्जलिम्

शुक्लतीर्थ महापुण्यकारक, कल्मषाचा क्षय करणारे आहे. जो येथे शुचिर्भूत होऊन रेवाजलाची एक अंजलीही अर्पण करतो—

Verse 21

कल्पकोटिसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः

त्या कर्माने पितर हजारो कोटी कल्पांपर्यंत तृप्त होतात।

Verse 22

एकः पुत्रो धरापृष्ठे पित्ःणामार्तिनाशनः । चाणक्यो नाम राजाभूच्छुक्लतीर्थं च वेद सः

धरित्रीवर पितरांचे दुःख नाश करणारा एक पुत्र झाला। चाणक्य नावाचा राजा उदयास आला; तोच शुक्लतीर्थ जाणणारा होता।

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । कोऽसौ द्विजवरश्रेष्ठ चाणक्यो नाम नामतः । शुक्लतीर्थस्य यो वेत्ता नान्यो वेत्ता हि कश्चन

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजवरश्रेष्ठ! चाणक्य नावाने प्रसिद्ध तो कोण आहे? जो शुक्लतीर्थाचा वेत्ता आहे; त्यावाचून दुसरा कोणी वेत्ता नाही असे म्हणतात।

Verse 24

केनोपायेन तत्तीर्थं तेन ज्ञातं धरातले । तदहं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे

कोणत्या उपायाने ते तीर्थ धरातळी ज्ञात झाले आणि कोणी ते शोधले? मला ते ऐकायचे आहे; माझे कौतूहल फार मोठे आहे।

Verse 25

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इक्ष्वाकुप्रभवो राजा नप्ता शुद्धोदनस्य च । चाणक्यो नाम राजर्षिर्बुभुजे पृथिवीमिमाम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—इक्ष्वाकुवंशात उत्पन्न झालेला एक राजा होता; तो शुद्धोदनाचा नातू होता. चाणक्य नावाचा तो राजर्षी या पृथ्वीचे राज्य भोगीत होता।

Verse 26

विक्रान्तो मतिमाञ्छूरः सर्वलोकैरवञ्चितः । वञ्चितः सहसा धूर्तवायसाभ्यां नृपोत्तमः

तो पराक्रमी, बुद्धिमान व शूर होता; कोणालाही त्याला फसविता येत नसे. तरीही तो नृपोत्तम अचानक दोन धूर्त कावळ्यांनी फसविला गेला।

Verse 27

युधिष्ठिर उवाच । कथं स वञ्चितो राजा वायसाभ्यां कुतोऽथवा । पुरा येन प्रतिज्ञातं धीगर्भेण महात्मना

युधिष्ठिर म्हणाला—तो राजा त्या दोन कावळ्यांनी कसा फसविला गेला? ते कुठून आले? आणि पूर्वी महात्मा धीगर्भाने कोणत्या प्रकारे प्रतिज्ञा केली होती?

Verse 28

न जीवे वञ्चितोऽन्येन प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः । एतन्मे वद विप्रेन्द्र परं कौतूहलं मम

जर मी दुसऱ्याने फसविला गेलो तर मी जगणार नाही; निःसंशय प्राणत्याग करीन. हे विप्रश्रेष्ठ, हे मला सांग; माझे कौतूहल अत्यंत आहे.

Verse 29

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आत्मानं वञ्चितं ज्ञात्वा तदा संगृह्य वायसौ । प्रेषयामास तीव्रेण दण्डेन यमसादनम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—आपण फसविले गेलो हे जाणून त्याने तेव्हा त्या दोन कावळ्यांना पकडले आणि तीव्र दंड देऊन त्यांना यमसदनास (मृत्युलोकास) पाठविले.

Verse 30

वायसावूचतुः । सुन्दोपसुन्दयोः पुत्रावावां काकत्वमागतौ । मा वधीस्त्वं महाभाग कस्मिंश्चित्कारणान्तरे

ते दोन कावळे म्हणाले—आम्ही सुन्द व उपसुन्द यांचे पुत्र असून काकत्वास प्राप्त झालो आहोत. हे महाभाग, आम्हाला मारू नका; यामागे एक विशेष कारण आहे.

Verse 31

तावावां कृतसंकल्पौ त्वया कोपेन मानद । निरस्तावनिरस्तौ वा यास्यावः परमां गतिम्

आम्ही दोघेही निश्चित संकल्पाने बांधलेले आहोत. हे मानद, तुझ्या कोपाने—आम्ही निरस्त झालो वा न झालो—आम्ही परम गतीस पोहोचू.

Verse 32

तदादेशय राजेन्द्र कृत्वा तव महत्प्रियम् । मुक्तशापौ भविष्यावो ब्रह्मणो वचनं तथा

म्हणून हे राजेंद्र! तुझे अत्यंत प्रिय कार्य करून आम्हांस आज्ञा दे. मग आम्ही शापमुक्त होऊ; हे ब्रह्मदेवांचे वचन आहे.

Verse 33

तच्छ्रुत्वा काकवचनं चाणक्यो नृपसत्तमः । नाहं जीवे विदित्वैवं वञ्चितः केन कर्हिचित्

कावळ्यांचे वचन ऐकून नृपश्रेष्ठ चाणक्य (मनात म्हणाला)—“हे जाणून मी जगणार नाही; कधीही कोणीतरी मला फसविले आहे.”

Verse 34

तस्मात्तीर्थं विजानीतं यमस्य सदने द्विजौ । प्रेषयामि यथान्यायं श्रुत्वा तत्कथयिष्यथः

म्हणून हे दोन द्विजांनो! यमाच्या सदनातही हे तीर्थ समजा. मी तुम्हांला यथान्याय तेथे पाठवितो; पाहून तुम्ही ते सांगाल.

Verse 35

तेनैव मुक्तौ तौ काकौ स्रक्चन्दनविभूषितौ । शीघ्रगौ प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति

त्याच कर्माने ते दोन्ही कावळे मुक्त झाले, हार व चंदनाने विभूषित. वेगाने उडणारे ते यमाच्या सदनाकडे पाठविले गेले.

Verse 36

राजोवाच । तत्र धर्मपुरं गत्वा विचरन्तावितस्ततः । यदि पृच्छति धर्मात्मा यमः संयमनो महान्

राजा म्हणाला—“तेथे धर्मपुरात जाऊन इकडे-तिकडे फिरत राहा. जर धर्मात्मा, महान संयमन यम तुम्हांस विचारेल तर…”

Verse 37

कुतो वामागतं ब्रूतं केन वा भूषितावुभौ । मदीया भारती तस्य कथनीया ह्यशङ्कितम्

त्याला सांगा, तुम्ही कोणत्या स्थळाहून आला आहात आणि तुम्हा दोघांना कोणी अलंकृत केले आहे. तसेच माझेच वचन त्याला निःशंकपणे सांगावे.

Verse 38

इक्ष्वाकुसंभवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः । द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिना

इक्ष्वाकु वंशात उत्पन्न चाणक्य नावाचा एक धर्मात्मा राजा आहे. या मृताच्या द्वादशाह कर्मात त्याने आम्हांस अन्नादि देऊन तृप्त केले आहे.

Verse 39

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो गतौ तौ यमसादनम् । क्रीडितौ प्राङ्गणे तस्य स्रक्चन्दनविभूषितौ । धर्मराजेन तौ दृष्टौ पृष्टौ धृष्टौ च वायसौ

राजाचे वचन ऐकून ते दोघे यमाच्या सदनास गेले. हार व चंदनाने विभूषित होऊन त्याच्या प्रांगणात क्रीडा करू लागले. धर्मराजांनी त्या धृष्ट कावळ्यांना पाहून त्यांना प्रश्न केला.

Verse 40

यम उवाच । कुतः स्थानात्समायातौ केन वा भूषितावुभौ । वृत्तं वै कथ्यतामेतद्वायसावविशङ्कया

यम म्हणाला—तुम्ही कोणत्या स्थळाहून आला आहात आणि तुम्हा दोघांना कोणी अलंकृत केले आहे? हे वायसांनो, हा सर्व वृत्तांत निःशंकपणे सांगा.

Verse 41

काकावूचतुः । इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः । द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिभिः

कावळे म्हणाले—इक्ष्वाकु वंशात उत्पन्न चाणक्य नावाचा धर्मात्मा राजा आहे. या मृताच्या द्वादशाह कर्मात त्याने आम्हांस अन्नादि अर्पण करून तृप्त केले आहे.

Verse 42

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा सदा वैवस्वतो यमः । चित्रगुप्तं कलिं कालं वीक्ष्यतामिदमब्रवीत्

त्यांचे वचन ऐकून वैवस्वत यमाने चित्रगुप्त, कलि व काळ यांच्याकडे पाहून हे वचन उच्चारले।

Verse 43

अण्डजस्वेदजातीनां भूतानां सचराचरे । विहितं लोककर्त्ःणां सान्निध्यं ब्रह्मणा मम

अंडज व स्वेदज—तसेच सर्व चराचर भूतांसाठी—लोककर्ता ब्रह्म्याने नियमनासाठी माझे सान्निध्य ठरविले आहे।

Verse 44

गतः कुत्र दुराचारश्चाणक्यो नामतस्त्विह । अन्विष्यतां पुराणेषु त्वितिहासेषु या गतिः

इथे ‘चाणक्य’ नावाने ओळखला जाणारा तो दुराचारी कुठे गेला? पुराणे व इतिहासांतून शोधून त्याची गती ठरवा।

Verse 45

ततस्तैर्धर्मपालैस्तु धर्मराजप्रचोदितैः । निरीक्षिता पुराणोक्ता कर्मजा गतिरागतिः

मग धर्मराज यमाच्या प्रेरणेने त्या धर्मपालांनी पुराणोक्त कर्मजन्य गती-आगती (जाणे-येणे) तपासून पाहिली।

Verse 46

ततः प्रोवाच वचनं धर्मो धर्मभृतां वरः । शृण्वतां धर्मपालानां मेघगम्भीरया गिरा

त्यानंतर धर्म—धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ—ऐकत असलेल्या धर्मपालांना मेघगंभीर वाणीने बोलू लागला।

Verse 47

शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदाविमले जले । अण्डजस्वेदजातीनां न गतिर्मम सन्निधौ

नर्मदेच्या निर्मळ जलातील शुक्लतीर्थावर जे मृत्युमुखी पडतात, त्यांना माझ्या लोकात गती नाही—अंडज वा स्वेदज योनीतीलांनाही नाही।

Verse 48

तत्तीर्थं धार्मिकं लोके ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः । निर्मितं परया भक्त्या लोकानां हितकाम्यया

ते तीर्थ जगात धर्मपीठ म्हणून प्रसिद्ध आहे; ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर यांनी परम भक्तीने, लोकहिताच्या इच्छेने, ते निर्माण केले।

Verse 49

पापोपपातकैर्युक्ता ये नरा नर्मदाजले । शुक्लतीर्थे मृताः शुद्धा न ते मद्विषयाः क्वचित्

पाप व उपपातकांनी युक्त असलेले नरही, नर्मदाजलातील शुक्लतीर्थावर मरण पावले तर शुद्ध होतात; ते कधीही माझ्या अधिकारात येत नाहीत।

Verse 50

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तौ काकौ यमभाषितम् । आगतौ शीघ्रगौ पार्थ दृष्ट्वा यमपुरं महत्

यमाने उच्चारलेले हे वचन ऐकून ते दोघे शीघ्रगामी कावळे, हे पार्था, महान यमपुर पाहून परत आले।

Verse 51

पृष्टौ तौ प्रणतौ राज्ञा यथावृत्तं यथाश्रुतम् । कथयामासतुः पार्थ दानवौ काकतां गतौ

राजाने विचारल्यावर ते दोघे नम्र होऊन, जे घडले व जे ऐकले तसेच सांगू लागले, हे पार्था—कावळ्याचे रूप धारण केलेले ते दोन दानव।

Verse 52

अस्मात्स्थानाद्गतावावां यमस्य पुरमुत्तमम् । पृथिव्या दक्षिणे भागे ह्यतीत्य बहुयोनिजम्

या स्थानाहून आम्ही यमराजांच्या उत्तम पुरीकडे निघालो; पृथ्वीच्या दक्षिण भागात अनेक योनिजन्य प्रदेश ओलांडून पुढे गेलो।

Verse 53

तत्पुरं कामगं दिव्यं स्वर्णप्राकारतोरणम् । अनेकगृहसम्बाधं मणिकाञ्चनभूषितम्

ते नगर दिव्य व इच्छेनुसार प्रकट होणारे होते; त्याचे प्राकार व तोरण सुवर्णमय, असंख्य गृहांनी दाटलेले आणि मणी-कांचनांनी अलंकृत होते।

Verse 54

चतुष्पथैश्चत्वरैश्च घण्टामार्गोपशोभितम् । उद्यानवनसंछन्नं पद्मिनीखण्डमन्दितम्

ते नगर चतुष्पथ व प्रशस्त चत्वरांनी शोभलेले, घंटांनी युक्त मार्गांनी रम्य; उद्यान-वने यांनी आच्छादित आणि पद्मिनी-सरांच्या समूहांनी अलंकृत होते।

Verse 55

हंससारससंघुष्टं कोकिलाकुलसंकुलम् । सिंहव्याघ्रगजाकीर्णमृक्षवानरसेवितम्

तेथे हंस व सारसांचा कलरव घुमत असे, कोकिळांच्या थव्यांनी ते भरलेले; सिंह-व्याघ्र-गजांनी परिपूर्ण आणि अस्वल व वानरांनी वसलेले होते।

Verse 56

नरनारीसमाकीर्णं नित्योत्सवविभूषितम् । शंखदुन्दुभिर्निर्घोषैर्वीणावेणुनिनादितम्

ते नगर नर-नारींनी भरलेले, नित्य उत्सवांनी विभूषित; शंख व दुंदुभीच्या निनादाने गजरत, वीणा व वेणूच्या स्वरांनी नादमय होते।

Verse 57

यममार्गेऽपि विहितं स्वर्गलोकमिवापरम् । गतौ तत्र पुनश्चान्यैर्यमदूतैर्यमाज्ञया

यममार्गावरही ते स्थान दुसऱ्या स्वर्गलोकासारखेच स्थापित होते. तेथे पोहोचून यमाच्या आज्ञेने ते अन्य यमदूतांसह पुढे निघाले.

Verse 58

विदितौ प्रेषितौ तत्र यत्र देवो जगत्प्रभुः । प्राणस्य भीत्या दृष्टोऽसौ सिंहासनगतः प्रभुः

त्यांना ओळखून तेथे पाठविले गेले, जिथे देव—जगत्प्रभू—विराजमान होता. तो प्रभू प्राणांपर्यंत भय उत्पन्न करणारा, सिंहासनावर आरूढ दिसला.

Verse 59

महाकायो महाजङ्घो महास्कन्धो महोदरः । महावक्षा महाबाहुर्महावक्त्रेक्षणो महान्

तो महाकाय, महाजंघांचा, विशाल खांद्यांचा व मोठ्या उदराचा होता. विशाल वक्ष, बलवान बाहू—महान; विशाल मुख व तेजस्वी नेत्रांचा होता.

Verse 60

महामहिषमारूढो महामुकुटभूषितः । तत्रान्यश्च कलिः कालश्चित्रगुप्तो महामतिः

तो महान महिषावर आरूढ असून भव्य मुकुटाने विभूषित होता. तेथे इतरही होते—कलि, काल आणि महामती चित्रगुप्त.

Verse 61

समागतौ तदा दृष्टौ मध्ये ज्वलितपावकौ । पुण्यपापानि जन्तूनां श्रुतिस्मृत्यर्थपारगौ

तेव्हा दोन जण तेथे आलेले दिसले, ज्वलंत अग्नीच्या मध्यभागी उभे होते. ते प्राण्यांचे पुण्य-पाप ठरविणारे, श्रुती-स्मृतीच्या अर्थाचे पारंगत होते.

Verse 62

विचारयन्तौ सततं तिष्ठाते तौ दिवानिशम् । ततो ह्यावां प्रणामान्ते यमेन यममूर्तिना

ते दोघे दिवसरात्र सतत विचार करीत तेथेच उभे राहिले. मग आमच्या प्रणामाच्या समाप्तीला यम—यमस्वरूप—आम्हांस बोलला.

Verse 63

पृष्टावागमने हेतुं तमब्रूव शृणुष्व तत् । उज्जयिन्यां महीपालश्चाणक्योऽभूत्प्रतापवान्

आमच्या आगमनाचे कारण विचारल्यावर आम्ही त्यास म्हणालो—“हे ऐक. उज्जयिनीत चाणक्य नावाचा प्रतापी व कीर्तिमान राजा होता.”

Verse 64

द्वादशाहे मृतस्यास्य भुक्त्वा प्राप्तौ यमालयम् । ततोऽस्माकं वचः श्रुत्वा कम्पयित्वा शिरो यमः

या मृताच्या द्वादशाह कर्मानंतर आम्ही भोजन करून यमालयास पोहोचलो. आमचे वचन ऐकून यमाने आश्चर्याने शिर हलविले.

Verse 65

उवाच वचनं सत्यं सभामध्ये हसन्निव । अस्ति तत्कारणं येन चाणक्यः पापपूरुषः

सभेमध्ये यमाने जणू हसत सत्य वचन सांगितले—“एक कारण आहे ज्यामुळे तो पापपुरुष चाणक्य येथे आला नाही.”

Verse 66

नायातो मम लोके तु सर्वपापभयंकरे । शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदायां परं पदम्

“तो माझ्या लोकी आला नाही, जो सर्व पापांस भयकारक गंतव्य आहे. नर्मदेच्या शुक्लतीर्थी जे देह ठेवतात त्यांना परम पद (मोक्ष) प्राप्त होते.”

Verse 67

जायते सर्वजन्तूनां नात्र काचिद्विचारणा । अवशः स्ववशो वापि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले

सर्व प्राण्यांना तेथे फळ आपोआप प्राप्त होते; येथे कोणताही विचार-विचारणा नाही. असहाय असो वा स्वसंयमी—जो जीव त्या पवित्र क्षेत्रमंडळात आहे, तो नियत फळ प्राप्त करतो.

Verse 68

मृतः स वै न सन्देहो रुद्रस्यानुचरो भवेत् । तद्धर्मवचनं श्रुत्वा निर्गत्य नगराद्बहिः

जो तेथे मरण पावतो—यात संशय नाही—तो रुद्राचा अनुचर होतो. ते धर्मवचन ऐकून ते नगराबाहेर निघून गेले.

Verse 69

पश्यन्तौ विविधां घोरां नरके लोकयातनाम् । त्रिंशत्कोट्यो हि घोराणां नरकाणां नृपोत्तम

ते दोघे नरकातील जीवांच्या विविध भयंकर यातना पाहत होते. हे नृपोत्तम, अशा घोर नरकांची संख्या तीस कोटी आहे.

Verse 70

दृष्टा भीतौ परामार्तिगतौ तत्र महापथि । नरको रौरवस्तत्र महारौरव एव च

त्या महापथावर ते दोघे दिसले—भयभीत आणि तीव्र वेदनेने व्याकुळ. तेथे रौरव नावाचा नरक आणि महारौरवही प्रकट झाला.

Verse 71

पेषणः शोषणश्चैव कालसूत्रोऽस्थिभञ्जनः । तामिस्रश्चान्धतामिस्रः कृमिपूतिवहस्तथा

तेथे पेषण व शोषण, कालसूत्र व अस्थिभंजन; तामिस्र व अंधतामिस्र; तसेच कृमिपूतिवह असे नरकही होते.

Verse 72

दृष्टश्चान्यो महाज्वालस्तत्रैव विषभोजनः । नरकौ दंशमशकौ तथा यमलपर्वतौ

तेथेच आणखी नरक दिसले—महाज्वाल व विषभोजन; दंश व मशक नामक नरक, तसेच यमलपर्वत हे जुळे पर्वतही।

Verse 73

नदी वैतरणी दृष्टा सर्वपापप्रणाशिनी । शीतलं सलिलं यत्र पिबन्ति ह्यमृतोपमम्

त्यांनी वैतरणी नदी पाहिली, जी सर्व पापांचा नाश करणारी आहे; जिथे पाणी शीतल असून लोक ते अमृतासारखे पितात।

Verse 74

तदेव नीरं पापानां शोणितं परिवर्तते । असिपत्रवनं चान्यद्दृष्टान्या महती शिला

तेच पाणी पाप्यांसाठी रक्तात परिवर्तित होते. तेथे आणखी भय दिसते—असिपत्रवन (तलवारीसारख्या पानांचे वन) आणि एक विशाल शिळा-फलकही दिसतो।

Verse 75

अग्निपुंजनिभाकारा विशाला शाल्मली परा । इत्यादयस्तथैवान्ये शतसाहस्रसंज्ञिताः

अग्निपुंजासारखी आकृती असलेला, अत्यंत विशाल असा परम शाल्मली (नरक) आहे. याप्रमाणे इतरही अनेक नरक सांगितले आहेत—ज्यांची नावे शतसाहस्रांनी आहेत।

Verse 76

घोरघोरतरा दृष्टाः क्लिश्यन्ते यत्र मानवाः । वाचिकैर्मानसैः पापैः कर्मजैश्च पृथग्विधैः

अत्यंत भयंकर असे प्रदेश दिसले, जिथे मनुष्य क्लेश भोगतात—वाणीचे पाप, मनाचे पाप, आणि कर्मातून उत्पन्न विविध अपराध यांमुळे।

Verse 77

अहंकारकृतैर्दोषैर्मायावचनपूर्वकैः । पिता माता गुरुर्भ्राता अनाथा विकलेन्द्रियाः

अहंकारजन्य दोष व मायेच्या वचनांमुळे लोक पिता, माता, गुरु वा भाऊ असे असूनही शेवटी अनाथ व विकल इंद्रियांचे होतात।

Verse 78

भ्रमन्ति नोद्धृता येषां गतिस्तेषां हि रौरवे । तत्र ते द्वादशाब्दानि क्षपित्वा रौरवेऽधमाः

जे उद्धार न होता भटकत राहतात, त्यांची गती निश्चयच रौरव नरक आहे; ते अधम तेथे बारा वर्षे काढूनही पुढे अधोगतीस जातात।

Verse 79

इह मानुष्यके लोके दीनान्धाश्च भवन्ति ते । देवब्रह्मस्वहर्त्ःणां नराणां पापकर्मणाम्

या मनुष्यलोकी ते दीन व अंध होतात—जे पापी मनुष्य देव व ब्राह्मणांची संपत्ती हरण करतात।

Verse 80

महारौरवमाश्रित्य ध्रुवं वासो यमालये । ततः कालेन महता पापाः पापेन वेष्टिताः

महारौरवाचा आश्रय घेतल्यावर त्यांचा वास निश्चयच यमालयात होतो; मग दीर्घ काळाने ते पापी आपल्या पापानेच वेढले जातात।

Verse 81

जायन्ते कण्टकैर्भिन्नाः कोशे वा कोशकारकाः । मृगपक्षिविहङ्गानां घातका मांसभक्षकाः

ते काट्यांनी भेदलेले जन्मतात, किंवा कोशात कोश करणारे होतात—जे मृग व पक्ष्यांचा घात करतात आणि मांसभक्षक असतात।

Verse 82

पेषणं नरकं यान्ति शोषणं जीवबन्धनात् । तत्रत्यां यातनां घोरां सहित्वा शास्त्रचोदिताम्

ते पेषण नावाच्या नरकात जातात आणि जीवांना बांधल्याच्या पापामुळे शोषण नरकातही पडतात। तेथे शास्त्रविहित घोर यातना सोसून कर्मानुसार पुढे जातात।

Verse 83

इह मानुष्यतां प्राप्य पङ्ग्वन्धबधिरा नराः । गवार्थे ब्राह्मणार्थे च ह्यनृतं वदतामिह

या लोकी मनुष्यजन्म मिळूनही जे गायीच्या कारणासाठी किंवा ब्राह्मणाच्या कारणासाठी असत्य बोलतात, ते लोक लंगडे, आंधळे व बहिरे होतात।

Verse 84

पतनं जायते पुंसां नरके कालसूत्रके । तत्रत्या यातना घोरा विहिता शास्त्रकर्तृभिः

पुरुषांचा कालसूत्रक नावाच्या नरकात पतन होते. तेथील घोर यातना शास्त्रकर्त्यांनी ठरविलेल्या आहेत.

Verse 85

भुक्त्वा समागता ह्यत्र ते यास्यन्त्यन्त्यजां गतिम् । बन्धयन्ति च ये जीवांस्त्यक्त्वात्मकुलसन्ततिम्

ते फळ भोगून पुन्हा येथे येतात आणि अंत्यजाची गती प्राप्त करतात. जे जीवांना बांधतात—स्वकुलसंततीचा त्याग करून—तेही असेच फळ भोगतात.

Verse 86

पतन्ति नात्र सन्देहो नरके तेऽस्थिभञ्जने । तत्र वर्षशतस्यान्त इह मानुष्यतां गताः

ते अस्थिभञ्जन नावाच्या नरकात पडतात—यात संशय नाही. तेथे शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर ते पुन्हा येथे मनुष्यजन्म प्राप्त करतात.

Verse 87

कुब्जा वामनकाः पापा जायन्ते दुःखभागिनः । ये त्यजन्ति स्वकां भार्यां मूढाः पण्डितमानिनः

जे पापी, मोहग्रस्त व स्वतःला पंडित मानणारे, आपल्या पत्नीचा त्याग करतात, ते दुःखाचे भागी होऊन कुबडे व बुटके जन्माला येतात।

Verse 88

ते यान्ति नरकं घोरं तामिस्रं नात्र संशयः । तत्र वर्षशतस्यान्ते इह मानुष्यतां गताः

ते निःसंशय ‘तामिस्र’ नावाच्या घोर नरकात जातात। तेथे शंभर वर्षे राहून शेवटी पुन्हा येथे मानुष्यजन्म प्राप्त करतात।

Verse 89

दुश्चर्माणो दुर्भगाश्च जायन्ते मानवा हि ते । मानकूटं तुलाकूटं कूटकं तु वदन्ति ये

जे खोटे माप, खोटी तौल आणि फसव्या बनावटपणाची भाषा करतात (व करतात), ते मनुष्य दुश्चर्म व दुर्भाग्य घेऊन जन्माला येतात।

Verse 90

नरके तेऽन्धतामिस्रे प्रपच्यन्ते नराधमाः । शतसाहस्रिकं कालमुषित्वा तत्र ते नराः

ते नराधम ‘अंधतामिस्र’ नरकात भाजले जातात। तेथे एक लक्ष वर्षांचा काळ काढून मग कर्मानुसार पुढील गतीस जातात।

Verse 91

इह शत्रुगृहे त्वन्धा भ्रमन्ते दीनमूर्तयः । पितृदेवद्विजेभ्योऽन्नमदत्त्वा येऽत्र भुञ्जते

जे येथे पितर, देव आणि द्विजांना अन्न न देता स्वतः खातात, ते या लोकी शत्रूच्या घरी आंधळे होऊन दीनरूपाने भटकतात।

Verse 92

नरके कृमिभक्ष्ये ते पतन्ति स्वात्मपोषकाः । ततः प्रसूतिकाले हि कृमिभुक्तश्च सव्रणः

जे केवळ स्वतःचेच पोषण करतात, ते ‘कृमिभक्ष्य’ नावाच्या नरकात पडतात. नंतर प्रसूतीकाळी ते कृमींनी खाल्लेले व व्रणांनी आच्छादित होऊन जन्म घेतात.

Verse 93

जायतेऽशुचिगन्धोऽत्र परभाग्योपजीवकः । स्वकर्मविच्युताः पापा वर्णाश्रमविवर्जिताः

येथे तो अशुचि दुर्गंधीयुक्त होऊन जन्मतो व परक्याच्या भाग्यावर उपजीविका करतो. स्वकर्तव्यापासून च्युत पापी, वर्णाश्रमधर्मवर्जित होतो.

Verse 94

नरके पूयसम्पूर्णे क्लिश्यन्ते ह्ययुतं समाः । पूर्णे तत्र ततः काले प्राप्य मानुष्यकं भवम्

पूयाने भरलेल्या नरकात ते निश्चयच दहा हजार वर्षे क्लेश भोगतात. तेथील ठरलेला काळ पूर्ण झाल्यावर ते पुन्हा मानुष्यजन्म प्राप्त करतात.

Verse 95

उद्वेजनीया भूतानां जायन्ते व्याधिभिर्वृताः । अग्निदो गरदश्चैव लोभमोहान्वितो नरः

ते व्याधींनी वेढलेले होऊन जन्मतात व प्राण्यांना उद्वेग देणारे ठरतात. जो आग लावतो व विष देतो, तो लोभ-मोहाने ग्रस्त नर आहे.

Verse 96

नरके विषसम्पूर्णे निमज्जति दुरात्मवान् । तत्र वर्षशतात्कालादुन्मज्जनमवस्थितः

विषाने पूर्ण असलेल्या नरकात दुरात्मा बुडून जातो. तेथे तो शंभर वर्षे उन्मज्जन न होता तसाच पडून राहतो.

Verse 97

भुवि मानुषतां प्राप्य कृपणो जायते पुनः । पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां प्रावरणानि च

पृथ्वीवर मनुष्यजन्म मिळूनही तो पुन्हा कृपण म्हणून जन्म घेतो—पादुका-चप्पल, जोडे, छत्र, शय्या आणि पांघरूण-वस्त्र यांनाच आपली संपत्ती मानून त्यांना चिकटून राहतो।

Verse 98

अदत्त्वा दंशमशकैर्भक्ष्यन्ते जन्यसप्ततिम् । पितुर्द्रव्यापहर्तारस्ताडनक्रोशने रताः

जे कधीही दान देत नाहीत, ते सत्तर जन्मांपर्यंत डास-माशा व दंशक कीटकांनी चावले जाऊन यातना भोगतात। आणि जे पित्याचे धन चोरतात, ते दंडलोकांत मारहाण व आक्रोश यातच रत राहून दुःख भोगतात।

Verse 99

पीडनं क्रियते तेषां यत्र तौ युग्मपर्वतौ । या सा वैतरणी घोरा नदी रक्तप्रवाहिनी

जिथे ते दोन युग्म-पर्वत उभे आहेत, तिथेच त्यांना पीडा दिली जाते। तीच घोर वैतरणी—रक्तप्रवाहासारखी वाहणारी नदी आहे।

Verse 100

पिबन्ति रुधिरं तत्र येऽभियान्ति रजस्वलाम् । असिपत्रवने घोरे पीड्यन्ते पापकारिणः

तेथे जे रजस्वला स्त्रीकडे जातात, त्या पाप्यांना रक्त पिण्यास लावले जाते; असे दुष्कर्मी घोर असिपत्रवनात अत्यंत पीडले जातात।

Verse 101

परपीडाकरा नित्यं ये नरोऽन्त्यजगामिनः । गुरुदाररतानां तु महापातकिनामपि

जे पुरुष नेहमी परपीडा करतात, जे अत्यंत पतित आचरणाकडे जातात, आणि जे गुरुपत्नीमध्ये आसक्त राहतात—तेही महापातकी, महान पापी म्हणून गणले जातात।

Verse 102

शिलावगूहनं तेषां जायते जन्मसप्ततिम् । ज्वलन्तीमायसीं घोरां बहुकण्टकसंवृताम्

त्यांच्यासाठी सत्तर जन्मांपर्यंत ‘शिला-आलिंगन’ ही यातना उत्पन्न होते—भयंकर, ज्वलंत लोखंडी कारागृह, सर्व बाजूंनी अनेक काट्यांनी वेढलेले।

Verse 103

शाल्मलीं तेऽवगूहन्ति परदाररता हि ये । परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च

जे परस्त्रीरक्त आहेत ते शाल्मली (काटेरी शेमळ) वृक्षाला आलिंगन करतात; तसेच जे पराची स्त्री पळवितात आणि ब्राह्मणांचे धन (ब्रह्मस्व) चोरतात, तेही त्याच यातनेत ढकलले जातात।

Verse 104

अरण्ये निर्जले देशे स भवेत्क्रूरराक्षसः । देवस्वं ब्राह्मणस्वं च लोभेनैवाहरेच्च यः

जो लोभाने देवस्व आणि ब्राह्मणस्व चोरतो, तो निर्जल अरण्यात राहणारा क्रूर राक्षस होतो।

Verse 105

स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति । एवमादीनि पापानि भुञ्जन्ते यमशासनात्

तो पापात्मा परलोकात गिधाडांनी उरलेले उच्छिष्ट खाऊन जगतो; अशा रीतीने यमाच्या आज्ञेने ते अशी व इतर पापांची फळे भोगतात।

Verse 106

येषां तु दर्शनादेव श्रवणाज्जायते भयम् । तथा दानफलं चान्ये भुञ्जाना यममन्दिरे

काही असे असतात की केवळ दर्शनाने किंवा श्रवणानेच भय उत्पन्न होते; तर काही अन्य यममंदिरात आपल्या दानाचे फळ भोगतात।

Verse 107

दृष्टाः श्रुतं कथयतां दूतानां च यमाज्ञया । रथैरन्ये गजैरन्ये केचिद्वाजिभिरावृताः

यमाच्या आज्ञेने पाहिले‑ऐकले सांगणारे दूत दिसले; काही रथांनी वेढलेले, काही गजांनी, तर काही वाजींनी आवृत होते।

Verse 108

दृष्टास्तत्र महाभाग तपःसंचयसंस्थिताः । गोदाता स्वर्णदाता च भूमिरत्नप्रदा नराः

तेथे, हे महाभाग, तपसंचयात स्थित पुरुष दिसले—गोदान करणारे, सुवर्णदान करणारे आणि भूमी व रत्न देणारे।

Verse 109

शय्याशनगृहादीनां स लोकः कामदो नृणाम् । अन्नं पानीयसहितं ददते येऽत्र मानवाः

तो लोक मनुष्यांसाठी शय्या, आसन, गृह इत्यादी देणारा कामद होतो—विशेषतः जे येथे पाण्यासहित अन्नदान करतात त्यांच्यासाठी।

Verse 110

तत्र तृप्ताः सुसंतुष्टाः क्रीडन्ते यमसादने । अत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम्

तेथे तृप्त व अतिसंतुष्ट होऊन ते यमसदनी क्रीडा करतात; येथे दिलेले दान—केसाच्या टोकाएवढे जरी असले—व्यर्थ जात नाही।

Verse 111

तदक्षयफलं सर्वं शुक्लतीर्थे नृपोत्तम । एतत्ते कथितं सर्वं यद्दृष्टं यच्च वै श्रुतम्

हे नृपोत्तम, शुक्लतीर्थी ते सर्व अक्षय फल देणारे ठरते; जे पाहिले आणि जे निश्चयाने ऐकले, ते सर्व मी तुला सांगितले।

Verse 112

कुरुष्व यदभिप्रेतं यदि शक्नोषि मुच्यताम् । तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा चाणक्यो हृष्टमानसः

तू समर्थ असशील तर जे अभिप्रेत आहे ते कर; बंधन सुटू दे. त्या दोघांचे वचन ऐकून चाणक्याचे मन अत्यंत हर्षित झाले.

Verse 113

विसर्जयामास खगावभिनन्द्य पुनःपुनः । ताभ्यां गताभ्यां सर्वस्वं दत्त्वा विप्रेषु भारत

त्याने त्या दोन पक्ष्यांचा वारंवार सन्मान करून त्यांना निरोप दिला. ते गेल्यावर, हे भारत, त्याने आपले सर्वस्व ब्राह्मणांना दान केले.

Verse 114

कामक्रोधौ परित्यज्य जगामामरपर्वतम् । तत्र बद्ध्वोडुपं गाढं कृष्णरज्ज्वावलम्बितम्

काम व क्रोध त्यागून तो अमरपर्वतास गेला. तेथे काळ्या दोरीला लटकवलेली छोटी होडी त्याने घट्ट बांधली.

Verse 115

प्लवमानो जगामाऽशु ध्यायन्देवं जनार्दनम् । आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनं वै जातवेदसः

तो तरंगत पुढे झपाट्याने गेला आणि देव जनार्दनाचे ध्यान करीत राहिला. भास्करापासून आरोग्य मिळते आणि जातवेदस (अग्नी) इच्छित धन प्रदान करतो.

Verse 116

प्राप्नोति ज्ञानमीशानान्मोक्षं प्राप्नोति केशवात् । नीलं रक्तं तदभवन्मेचकं यद्धि सूत्रकम्

ईशानापासून ज्ञान प्राप्त होते आणि केशवापासून मोक्ष मिळतो. जे सूत निळे व लाल होते ते गडद मेघश्याम वर्णाचे झाले.

Verse 117

शुद्धस्फटिकसङ्काशं दृष्ट्वा रज्जुं महामतिः । आप्लुत्य विमले तोये गतोऽसौ वैष्णवं पदम्

शुद्ध स्फटिकासारखी तेजस्वी रज्जू पाहून त्या महामतीने निर्मळ जलात स्नान केले आणि वैष्णव परम पद प्राप्त केले।

Verse 118

गायन्ति यद्वेदविदः पुराणं नारायणं शाश्वतमच्युताह्वयम् । प्राप्तः स तं राजसुतो महात्मा निक्षिप्य देहं शुभशुक्लतीर्थे

वेदवेत्ते ज्याला ‘अच्युत’ नावाने गातात असे शाश्वत ‘नारायण-पुराण’ त्या महात्मा राजपुत्राने प्राप्त केले; आणि शुभ शुक्लतीर्थी देहाचा त्याग केला।

Verse 119

एषा ते कथिता राजन्सिद्धिश्चाणक्यभूभृतः । तथान्यत्तव वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः

हे राजन्, चाणक्य नृपाची ही सिद्धी तुला सांगितली. आता आणखी काही सांगतो—एकाग्र मनाने ऐक.