Adhyaya 76
मार्कंडेय सांगतात की नर्मदेच्या पुण्य तीरावर पारेश्वर-तीर्थात महर्षी पराशर योग्य पुत्रप्राप्तीसाठी कठोर तप करतात. तेव्हा देवी—गौरी नारायणी, शंकराची अर्धांगिनी—प्रकट होऊन त्यांच्या भक्तीचे स्तवन करते आणि वर देते: सत्यनिष्ठ, शुद्ध, वेदाध्ययनात तत्पर व शास्त्रविद्येत निपुण असा पुत्र तुला प्राप्त होईल. पराशर लोककल्याणासाठी देवीने त्या स्थळीच सान्निध्य ठेवावे अशी विनंती करतात; देवी ‘तथास्तु’ म्हणत तेथे अव्यक्त रूपाने स्थित होते. यानंतर पराशर पार्वतीची प्रतिष्ठापना करतात आणि शंकराचीही स्थापना करतात; देवाला अजेय व देवांनाही दुर्गम असे वर्णन करतात. पुढे तीर्थव्रताचे विधान येते—शुद्ध, मनोनिग्रही, काम-क्रोधरहित स्त्री-पुरुष भक्तांसाठी; शुभ मास व शुक्लपक्ष विशेष मानला आहे. उपवास, रात्रजागरण, दीपदान आणि भक्तिपर गीत-नृत्यादींचे निर्देश आहेत. ब्राह्मणांचा सन्मान व दाने—धन, सुवर्ण, वस्त्र, छत्र, शय्या, तांबूल, अन्न इत्यादी—आणि श्राद्धविधीची प्रक्रिया, दिशानियम व आसनपद्धती, तसेच स्त्रिया व शूद्रांसाठी ‘आमा-श्राद्ध’ भेद सांगितला आहे. शेवटी फलश्रुती—श्रद्धेने श्रवण करणाऱ्यांचे घोर पाप नष्ट होऊन कल्याण व मुक्ती प्राप्त होते.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र पारेश्वरमनुत्तमम् । पराशरो महात्मा वै नर्मदायास्तटे शुभे
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजेन्द्र! त्यानंतर अनुपम पारेश्वर तीर्थास जावे; शुभ नर्मदा-तटी महात्मा पराशर (तप/पुण्यकर्म करीत होता)।
Verse 2
तपश्चचार विपुलं पुत्रार्थं पाण्डुनन्दन । हिमवद्दुहिता तेन गौरी नारायणी नृप
हे पांडुनंदन! पुत्रप्राप्तीसाठी त्यांनी विपुल तप केले; हे नृप! त्या तपामुळे हिमवानाची कन्या गौरी नारायणी प्रसन्न/आहूत झाली।
Verse 3
तोषिता परया भक्त्या नर्मदोत्तरके तटे । तस्य तुष्टा महादेवी शङ्करार्धाङ्गधारिणी
नर्मदेच्या उत्तरेकाठी त्याच्या परम भक्तीने देवी प्रसन्न झाली; शंकराचा अर्धांग धारण करणारी महादेवी त्याच्यावर संतुष्ट झाली।
Verse 4
भोभो ऋषिवर श्रेष्ठ तुष्टाहं तव भक्तितः । वरं याचय मे विप्र पराशर महामते
देवी म्हणाली— हे श्रेष्ठ ऋषिवर! तुझ्या भक्तीने मी प्रसन्न आहे. हे विप्र, हे महामती पराशर! माझ्याकडे वर माग।
Verse 5
पराशर उवाच । परितुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम । देहि पुत्रं भगवति सत्यशौचगुणान्वितम्
पराशर म्हणाले— हे देवी, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला वर देणार असशील, तर हे भगवती! सत्य व शौचगुणांनी युक्त असा पुत्र मला दे।
Verse 6
वेदाभ्यसनशीलं हि सर्वशास्त्रविशारदम् । तीर्थे चात्र भवेद्देवि सन्निधानवरेण तु
(असा पुत्र) दे जो वेदाध्ययनात रत व सर्व शास्त्रांत पारंगत असेल. आणि हे देवी, तुझ्या सन्निधान-वराने या तीर्थी तुझे नित्य सान्निध्यही राहो।
Verse 7
लोकोपकारहेतोश्च स्थीयतां गिरिनन्दिनि । पराशराभिधानेन नर्मदादक्षिणे तटे
आणि लोककल्याणासाठी, हे गिरिनंदिनी! नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर ‘पराशरा’ या नावाने येथे स्थिर विराजमान रहा।
Verse 8
श्रीदेव्युवाच । एवं भवतु ते विप्र तत्रैवान्तरधीयत । पराशरो महात्मा वै स्थापयामास पार्वतीम्
श्रीदेवी म्हणाली—हे विप्र, तसेच होवो; मी याच ठिकाणी अंतर्धान पावेन। मग महात्मा पराशरांनी तेथे पार्वतीची स्थापना केली।
Verse 9
शङ्करं स्थापयामास सुरासुरनमस्कृतम् । अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च देवानां तु दुरासदम्
त्यांनी शंकरांची स्थापना केली—ज्यांना देव-असुर नमस्कार करतात; जे अछेद्य, अतर्क्य आणि देवांनाही दुर्गम आहेत।
Verse 10
पराशरो महात्मा वै कृतार्थो ह्यभवन्नृप
हे नृपा, महात्मा पराशर खरोखरच कृतार्थ झाले।
Verse 11
तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या शुचिः प्रयतमानसः । स्त्र्यथवा पुरुषो वापि कामक्रोधविवर्जितः
त्या तीर्थस्थानी जो कोणी भक्तीने जातो—शुचिर्भूत, संयत-मनाचा—स्त्री असो वा पुरुष, आणि काम-क्रोधरहित,
Verse 12
माघे चैत्रेऽथ वैशाखे श्रावणे नृपनन्दन । मासि मार्गशिरे चैव शुक्लपक्षे तु सर्वदा
हे नृपनंदना, माघ, चैत्र, वैशाख व श्रावणात—तसेच मार्गशीर्ष महिन्यातही—नेहमी शुक्लपक्षात (विशेषतः),
Verse 13
तत्र गत्वा शुभे स्थाने नर्मदादक्षिणे तटे
तेथे जाऊन नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील त्या शुभ स्थानी पोहोचावे।
Verse 14
उपोष्य परया भक्त्या व्रतमेतत्समाचरेत् । रात्रौ जागरणं कृत्वा दीपदानं स्वशक्तितः
परम भक्तीने उपवास करून हे व्रत आचरावे; आणि रात्री जागरण करून आपल्या शक्तीनुसार दीपदान करावे।
Verse 15
गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कामक्रोधविवर्जितः । प्रभाते विमले प्राप्ते द्विजाः पूज्याः स्वशक्तितः
काम-क्रोधरहित होऊन गीत, नृत्य व वाद्य यांसह; निर्मळ प्रभात झाल्यावर आपल्या शक्तीनुसार द्विजांची (ब्राह्मणांची) पूजा करावी।
Verse 16
सम्पूज्य ब्राह्मणान् पार्थ धनदानहिरण्यतः । वस्त्रेण छत्रदानेन शय्याताम्बूलभोजनैः
हे पार्थ, ब्राह्मणांचे विधिवत पूजन करून धन व सुवर्ण, वस्त्र, छत्रदान, शय्या, तांबूल व भोजन यांचे दान करावे।
Verse 17
प्रीणयेन्नर्मदातीरे ब्राह्मणाञ्छंसितव्रतान् । श्राद्धं कार्यं नृपश्रेष्ठ आमैः पक्वैर्जलेन च
हे नृपश्रेष्ठ, नर्मदेच्या तीरावर प्रशंसित व्रतधारी ब्राह्मणांना तृप्त करावे; आणि कच्चे-पक्के अन्न व जल यांसह श्राद्ध करावे।
Verse 18
स्त्रीणां चैव तु शूद्राणामामश्राद्धं प्रशस्यते । आमं चतुर्गुणं देयं ब्राह्मणानां युधिष्ठिर
स्त्रिया व शूद्र यांच्यासाठी आम (अपक्व) श्राद्ध-दान विशेष प्रशंसनीय आहे. परंतु ब्राह्मणांसाठी, हे युधिष्ठिरा, ते आम दान चौपट द्यावे.
Verse 19
वेदोक्तेन विधानेन द्विजाः पूज्याः प्रयत्नतः । हस्तमात्रैः कुशैश्चैव तिलैश्चैवाक्षतैर्नृप
वेदोक्त विधीनुसार द्विजांचे प्रयत्नपूर्वक पूजन करावे. हे नृपा, केवळ हातभर कुश, तीळ व अक्षत यांनीही त्यांचा सत्कार करावा.
Verse 20
विप्रा उदङ्मुखाः कार्याः स्वयं वै दक्षिणामुखः । दर्भेषु निक्षिपेदन्नमित्युच्चार्य द्विजाग्रतः
विप्रांना उत्तराभिमुख बसवावे आणि कर्त्याने स्वतः दक्षिणाभिमुख राहावे. द्विजांच्या समोर दर्भावर अन्न ठेवताना ‘मी अन्न ठेवतो’ असे उच्चारावे.
Verse 21
प्रेता यान्तु परे लोके तीर्थस्यास्य प्रभावतः । पापं मे प्रशमं यातु एतु वृद्धिं शुभं सदा
‘या तीर्थाच्या प्रभावाने प्रेतजन परलोकी जावोत. माझे पाप शांत होवो आणि सदा शुभ समृद्धी वाढो.’
Verse 22
वृद्धिं यातु सदा वंशो ज्ञातिवर्गो द्विजोत्तम । एवमुच्चार्य विप्राय दानं देयं स्वशक्तितः
‘हे द्विजोत्तमा, आमचा वंश व नातेसंबंधी वर्ग सदा वृद्धिंगत होवो.’ असे म्हणून ब्राह्मणास स्वशक्तीनुसार दान द्यावे.
Verse 23
गोभूतिसहिरण्यादि चान्नं वस्त्रं स्वशक्तितः । दातव्यं पाण्डवश्रेष्ठ पारेश्वरवराश्रमे
हे पांडवश्रेष्ठ! पारेश्वराच्या उत्तम आश्रमात आपल्या शक्तीनुसार गाय, भूमी, सुवर्ण इत्यादी तसेच अन्न व वस्त्र यांचे दान करावे।
Verse 24
ये शृण्वन्ति परं भक्त्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः
जे हे परम भक्तीने ऐकतात, ते सर्व पापांपासून मुक्त होतात।
Verse 76
। अध्याय
अध्याय (समाप्ती-सूचक शीर्षक)।