Adhyaya 78

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र नरदेश्वरमुत्तमम् । तीर्थानां परमं तीर्थं निर्मितं नारदेन तु

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे राजेन्द्र, उत्तम नरदेश्वर तीर्थास जावे; ते तीर्थांमध्ये परम तीर्थ असून नारदांनी ते स्थापिले आहे.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । नारदेन मुनिश्रेष्ठ कस्मात्तीर्थं विनिर्मितम् । एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसन्नो यदि सत्तम

युधिष्ठिर म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ, नारदांनी हे तीर्थ कोणत्या कारणाने निर्माण केले? हे सत्तम, आपण प्रसन्न असाल तर सर्व वृत्तांत मला सांगा.

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । परमेष्ठिसुतः पार्थ नारदो मुनिसत्तमः । रेवायाश्चोत्तरे कूले तपस्तेन पुरा कृतम्

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—हे पार्थ, परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांचा पुत्र, मुनिसत्तम नारद यांनी पूर्वी रेवा नदीच्या उत्तरेकाठी तप केले होते.

Verse 4

नवनाडीनिरोधेन काष्ठावत्यां गतेन च । तोषितः पशुभर्ता वै नारदेन युधिष्ठिर

नव नाड्यांचा निरोध करून आणि काष्ठावती अवस्थेत प्रवेश करून, हे युधिष्ठिर, नारदांनी पशुभर्ता—सर्व प्राण्यांचा पालनकर्ता प्रभू—यांना संतुष्ट केले.

Verse 5

ईश्वर उवाच । तुष्टोऽहं तव विप्रेन्द्र योगिनाथ अयोनिज । वरं प्रार्थय मे वत्स यस्ते मनसि वर्तते

ईश्वर म्हणाले—हे विप्रश्रेष्ठा, हे योगिनाथा, हे अयोनिजा! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. वत्सा, तुझ्या मनात जो वर आहे तो माझ्याकडे माग।

Verse 6

नारद उवाच । त्वत्प्रसादेन मे शम्भो योगश्चैव प्रसिध्यतु । अचला ते भवेद्भक्तिः सर्वकालं ममैव तु

नारद म्हणाले—हे शंभो, तुझ्या कृपेने माझा योग सिद्ध होवो. आणि सर्वकाळ तुझ्यावरील माझी भक्ती अचल राहो.

Verse 7

स्वेच्छाचारी भवे देव वेदवेदाङ्गपारगः । त्रिकालज्ञो जगन्नाथ गीतज्ञोऽहं सदा भवे

हे देव, मी स्वेच्छेने विचरण करणारा होवो; वेद-वेदांगांचा पारंगत होवो. हे जगन्नाथ, मी त्रिकालज्ञ व सदा पवित्र गीतांत निपुण होवो.

Verse 8

दिने दिने यथा युद्धं देवदानवमानुषैः । पाताले मर्त्यलोके वा स्वर्गे वापि महेश्वर

हे महेश्वर, दिवसेंदिवस जिथे जिथे देव, दानव व मानव यांच्यात युद्ध होईल—पाताळात, मर्त्यलोकी किंवा स्वर्गातही…

Verse 9

पश्येयं त्वत्प्रसादेन भवन्तं पार्वतीं तथा । तीर्थं लोकेषु विख्यातं सर्वपापक्षयंकरम्

तुझ्या कृपेने मी तुला आणि पार्वतीलाही दर्शन करावे. तसेच सर्व लोकांत विख्यात असे, सर्व पापांचा क्षय करणारे तीर्थ प्रकट होवो.

Verse 10

ईश्वर उवाच । एवं नारद सर्वं तु भविष्यति न संशयः । चिन्तितं मत्प्रसादेन सिध्यते नात्र संशयः

ईश्वर म्हणाले—हे नारद, असेच होईल; सर्व काही निःसंशय घडेल. जे चिंतिले आहे ते माझ्या कृपेने सिद्ध होते; यात संशय नाही.

Verse 11

स्वेच्छाचारो भवेर्वत्स स्वर्गे पातालगोचरे । मर्त्ये वा भ्रम वै योगिन्न केनापि निवार्यसे

वत्सा, तू स्वेच्छेने वागशील—स्वर्गात आणि पाताळप्रदेशांतही. हे योगिन्, मर्त्यलोकीही भ्रमण कर; तुला कोणीही अडवू शकणार नाही.

Verse 12

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनाश्चैकविंशतिः । ताना एकोनपञ्चाशत्प्रसादान्मे तव ध्रुवम्

सात स्वर, तीन ग्राम आणि एकवीस मूर्च्छना आहेत; तसेच एकोणपन्नास ताना आहेत. माझ्या कृपेने हे सर्व तुझ्याद्वारे निश्चयच प्रस्थापित होईल.

Verse 13

मम प्रियंकरं दिव्यं नृत्यगीतं भविष्यति । कलिं च पश्यसे नित्यं देवदानवकिन्नरैः

मला प्रिय व मनोहर असे दिव्य नृत्य-गीत प्रकट होईल. आणि देव, दानव व किन्नर यांच्या मध्ये तू नित्य कलिला (साक्षात्) पाहशील.

Verse 14

त्वत्तीर्थं भूतले पुण्यं मत्प्रसादाद्भविष्यति । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो ह्यशेषज्ञानकोविदः । एकस्त्वमसि निःसङ्गो मत्प्रसादेन नारद

माझ्या कृपेने पृथ्वीवर तुझे तीर्थ पुण्यरूप होईल. तू वेद-वेदांगांचे तत्त्व जाणणारा, सर्व ज्ञानात निपुण आहेस; आणि माझ्या कृपेने, हे नारद, तू एकटाच निःसंग स्थित आहेस.

Verse 15

इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो नारदस्तत्र शूलिनम् । स्थापयामास राजेन्द्र सर्वसत्त्वोपकारकम्

असे बोलून देव अंतर्धान पावला. मग, हे राजेंद्र, नारदांनी तेथे सर्व सत्त्वांचे कल्याण करणाऱ्या शूलधारी शिवाची स्थापना केली.

Verse 16

पृथिव्यामुत्तमं तीर्थं निर्मितं नारदेन तु । तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ठ यो गच्छेद्विजितेन्द्रियः

पृथ्वीवर उत्तम तीर्थ नारदांनीच निर्माण केले. हे नृपश्रेष्ठ, जो जितेंद्रिय होऊन त्या तीर्थास जातो—

Verse 17

मासि भाद्रपदे पार्थ कृष्णपक्षे चतुर्दशी । उपोष्य परया भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम्

हे पार्थ, भाद्रपद महिन्यात कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस परम भक्तीने उपवास करून रात्री जागरण करावे.

Verse 18

छत्रं तत्र प्रदातव्यं ब्राह्मणे शुभलक्षणे । शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां श्राद्धं प्रदापयेत् । ते यान्ति परमं लोकं पिण्डदानप्रभावतः

तेथे शुभलक्षणी ब्राह्मणास छत्र दान करावे. आणि जे शस्त्राने मारले गेले आहेत, त्यांचे श्राद्ध करावे; पिंडदानाच्या प्रभावाने ते परम लोकास जातात.

Verse 19

कपिला तत्र दातव्या पित्ःनुद्दिश्य भारत । इत्युच्चार्य द्विजे देया यान्तु ते परमां गतिम्

हे भारत, तेथे पितरांच्या उद्देशाने कपिला गाय दान करावी. ‘ते परम गतीस जावोत’ असे उच्चारून ब्राह्मणास द्यावी.

Verse 20

अस्य श्राद्धस्य भावेन ब्राह्मणस्य प्रसादतः । नर्मदातोयभावेन न्यायार्जितधनस्य च । तेषां चैव प्रभावेन प्रेता यान्तु परां गतिम्

या श्राद्धाच्या शुद्ध भावाने, ब्राह्मणांच्या प्रसादाने, नर्मदा-जलाच्या पावित्र्याने आणि न्यायाने मिळविलेल्या धनाच्या प्रभावाने—या सर्वांच्या सामर्थ्याने—प्रेतांना परम गती प्राप्त होवो।

Verse 21

इत्युच्चार्य द्विजे देया दक्षिणा च स्वशक्तितः । हविष्यान्नं विशालाक्ष द्विजानां चैव दापयेत्

असे उच्चारून, आपल्या शक्तीनुसार द्विजांना दक्षिणा द्यावी; आणि हे विशालाक्ष, द्विजांना हविष्यान्न (शुद्ध यज्ञभोजन)ही वाढावे.

Verse 22

दीपं भक्त्या प्रदातव्यं नृत्यं गीतं च कारयेत् । अवाप्तं तेन वै सर्वं यः करोतीश्वरालये

भक्तीने दीप अर्पावा आणि नृत्य-गीतही करावे. जो ईश्वराच्या मंदिरात असे करतो, तो निश्चयाने सर्व इच्छित फल प्राप्त करतो.

Verse 23

स याति रुद्रसांनिध्यमिति रुद्रः स्वयं जगौ । विद्यादानेन चैकेन अक्षयां गतिमाप्नुयात्

“तो रुद्राच्या सान्निध्यास जातो”—असे रुद्राने स्वतः सांगितले. आणि केवळ एकदा विद्या-दान केल्यानेही अक्षय गती प्राप्त होते.

Verse 24

धूर्वहास्तत्र दातव्या भूमिः सस्यवती नृप । चित्रभानुं शुभैर्मन्त्रैः प्रीणयेत्तत्र भक्तितः

हे नृपा, तेथे पूजायोग्य दाने (धूर्वहा इत्यादी) द्यावीत आणि सस्यवती, सुपीक भूमीचे दानही करावे. तेथे भक्तीने शुभ मंत्रांनी चित्रभानूला प्रसन्न करावे.

Verse 25

आज्येन सुप्रभूतेन होमद्रव्येण भारत । ये यजन्ति सदा भक्त्या त्रिकालं नृत्यमेव च

हे भारत! जे लोक विपुल तुपाने व योग्य होमद्रव्याने सदैव भक्तीने यजन करतात, तसेच त्रिकाळ पूजन व पवित्र नृत्यही करतात।

Verse 26

तीर्थे नारदनामाख्ये रेवायाश्चोत्तरे तटे । चित्रभानुमुखा देवाः सर्वदेवमय ऋषिः

रेवेच्या उत्तरेकाठी ‘नारद’ नावाच्या तीर्थात चित्रभानु-प्रमुख देव विराजमान आहेत; आणि तेथील ऋषी सर्वदेवमय आहे।

Verse 27

ऋषिणा प्रीणिताः सर्वे तस्मात्प्रीत्यो हुताशनः । पूजिते हव्यवाहे तु दारिद्र्यं नैव जायते

ऋषींनी सर्वांना तृप्त केले; म्हणून हुताशन (अग्नी) प्रसन्न झाला. आणि हव्यवाह (अग्निदेव) पूजिला असता दारिद्र्य कधीही उत्पन्न होत नाही।

Verse 28

धनेन विपुला प्रीतिर्जायते प्रतिजन्मनि । कुलीनाश्च सुवेषाश्च सर्वकालं धनेन तु

धनामुळे प्रत्येक जन्मी विपुल समाधान उत्पन्न होते; आणि धनामुळेच मनुष्य सर्वकाळ कुलीन व सुशोभित राहतो।

Verse 29

प्लवो नदीनां पतिरङ्गनानां राजा च सद्वृत्तरतः प्रजानाम् । धनं नराणामृतवस्तरूणां गतं गतं यौवनमानयन्ति

नद्यांचा ‘स्वामी’ नौका; स्त्रियांचा स्वामी पती; आणि सद्वृत्तीत रत राजा प्रजांचा अधिपती म्हणतात. तसेच धन हे नरांचे आधार आहे; जीवनाच्या ऋतूंमध्ये, विशेषतः यौवनात, ते जणू पुन्हा पुन्हा यौवन परत आणते।

Verse 30

धनदत्वं धनेशेन तस्मिंस्तीर्थे ह्युपार्जितम् । यमेन च यमत्वं हि इन्द्रत्वं चैव वज्रिणा

त्या तीर्थस्थानी धनेश (कुबेर) याने धनदत्व प्राप्त केले; यमाने यमत्व, आणि वज्रधारी इंद्राने इंद्रत्व प्राप्त केले।

Verse 31

अन्यैरपि महीपालैः पार्थिवत्वमुपार्जितम् । नारदेश्वरमाहात्म्याद्ध्रुवो निश्चलतां गतः

इतरही महीपालांनी तेथे पार्थिवत्व (राज्यसत्ता) प्राप्त केली; आणि नारदेश्वराच्या माहात्म्याने ध्रुव अचलत्वास प्राप्त झाला।

Verse 32

सर्वतीर्थवरं तीर्थं निर्मितं नारदेन तु । पृथिव्यां सागरान्तायां रेवायाश्चोत्तरे तटे । तद्वरं सर्वतीर्थानां महापातकनाशनम्

समुद्रसीमित या पृथ्वीवर, रेवा नदीच्या उत्तरेकाठी, नारदांनी सर्वतीर्थांतील श्रेष्ठ असे तीर्थ निर्माण केले. ते परम उत्तम तीर्थ सर्वतीर्थांमध्ये अग्रगण्य असून महापातकांचाही नाश करते।

Verse 78

। अध्याय

“अध्याय”—हे अध्याय-चिन्ह (विभाग-सूचक) आहे।