Adhyaya 221

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र रेवाया दक्षिणे तटे । क्रोशद्वयान्तरे तीर्थं मतृतीर्थादनुत्तमम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजेन्द्र! त्यानंतर रेवा (नर्मदा) नदीच्या दक्षिण तीरावर जा. तेथून दोन क्रोश अंतरावर मातृतीर्थाहूनही अनुत्तम असे एक तीर्थ आहे.

Verse 2

नाम्ना हंसेश्वरं पुण्यं वैमनस्यविनाशनम् । कश्यपस्य कुले जातो हंसो दाक्षायणीसुतः

हे क्षेत्र ‘हंसेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे—पवित्र व अंतःकलह नाश करणारे। कश्यपकुलात जन्मलेला, दाक्षायणीचा पुत्र हंस याच्याशी हे स्थान संबंधित आहे।

Verse 3

ब्रह्मणो वाहनं जातः पुरा तप्त्वा तपो महत् । सैकदा विधिनिर्देशं विना वैयग्र्यमास्थितः

पूर्वी महान तप करून तो ब्रह्मदेवाचा वाहन झाला. पण एकदा विधिनिर्देश न पाळता तो व्यग्रता व अस्थिरतेत पडला.

Verse 4

अभिभूतः शिवगणैः प्रणनाश युधिष्ठिर । दक्षयज्ञप्रमथने कांदिशीको विधिं विना

शिवगणांनी पराभूत केल्यावर, हे युधिष्ठिरा, दक्षयज्ञाच्या विध्वंसकाळी विधी सोडून कांदिशीक भयाकुल होऊन पळून गेला.

Verse 5

ब्रह्मणा संसृतोऽप्याशु नायाति स यदा खगः । तदा तं शप्तवान्ब्रह्मा पातयामास वै पदात्

ब्रह्मदेवांनी त्वरेने बोलावूनही तो पक्षी जेव्हा आला नाही, तेव्हा ब्रह्मदेवांनी त्याला शाप देऊन त्याच्या पदावरून खाली पाडले.

Verse 6

ततः स शप्तमात्मानं मत्वा हंसस्त्वरान्वितः । पितामहमुपागम्य प्रणिपत्येदमब्रवीत्

मग हंसाने आपण शापग्रस्त आहोत असे जाणून घाईने पितामह ब्रह्मदेवांकडे जाऊन प्रणाम केला आणि हे वचन बोलला.

Verse 7

हंस उवाच । तिर्यग्योनिसमुत्पन्नं भवाञ्छप्तुं न चार्हति । स्वभाव एव तिर्यक्षु विवेकविकलं मनः

हंस म्हणाला—तिर्यक् योनीत जन्मलेल्याला तू शाप देण्यास योग्य नाहीस; तिर्यक् प्राण्यांत स्वभावतःच मन विवेकहीन असते।

Verse 8

तथापि देव पापोऽस्मि यदहं स्वामिनं त्यजे । किं तु धावद्भिरत्युग्रैर्गणैः शार्वैः पितामह । सहसाहं भयाक्रान्तस्त्रस्तस्त्यक्त्वा पलायितः

तरीही, हे देव, मी पापी आहे, कारण मी माझ्या स्वामीला सोडले; पण हे पितामह, शर्वाचे अत्यंत उग्र गण धावत आले—अचानक भयाने ग्रासून मी घाबरलो, सोडून पळून गेलो।

Verse 9

अद्यापि भयमेवाहं पश्यन्नस्मि विभो पुरः । तेन स्मृतोऽपि भवता नाव्रजं भवदन्तिके

हे विभो, आजही माझ्या पुढे मला केवळ भयच दिसते; म्हणून तुम्ही स्मरण केले तरी मी तुमच्या जवळ आलो नाही।

Verse 10

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इति ब्रुवन्नेव हि धातुरग्रे हंसः श्वसत्यक्षिपूज्यः सुदीनः । तिर्यञ्चं मां पापिनं मूढबुद्धिं प्रभो पुरः पतितं पाहि पाहि

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—असे बोलत असतानाच धात्याच्या समोर हंस अत्यंत दीन झाला, श्वास घेत थरथर कापू लागला, डोळे अश्रूंनी भरले; आणि रडत म्हणाला—‘मी तिर्यक्, पापी, मूढबुद्धी; हे प्रभो, तुमच्या पुढे पडलेलो—वाचवा, वाचवा।’

Verse 11

एको देवस्त्वं हि सर्गस्य कर्ता नानाविधं सृष्टमेतत्त्वयैव । अहं सृष्टस्त्वीदृशो यत्त्वया वै सोऽयं दोषो धातरद्धा तवैव

तूच एक देव, सृष्टीचा कर्ता; हे नानाविध जगत् तूच निर्माण केलेस. मीही जसा आहे तसाच तू मला घडविलेस; म्हणून हे धाता, हा दोष खरोखर तुझाच आहे।

Verse 12

शापस्य वानुग्रहस्यापि शक्तस्त्वत्तो नान्यः शरणं कं व्रजामि । सेवाधर्माद्विच्युतं दासभूतं चपेटैर्हन्तव्यं वै तात मां त्राहि भक्तम्

शाप देण्याची व अनुग्रह करण्याची शक्ती केवळ तुझ्यातच आहे; तुझ्यावाचून मी कोणाची शरण जाऊ? सेवाधर्मातून च्युत झालेला, दासभावाने पडलेला, चपेटांनी दंडनीय मी—हे ताता, मला, तुझ्या भक्ताला वाचव।

Verse 13

विद्याविद्ये त्वत्त एवाविरास्तां धर्माधर्मौ सदसद्द्युर्निशे च । नानाभावाञ्जगतस्त्वं विधत्सेस्तं त्वामेकं शरणं वै प्रपद्ये

विद्या व अविद्या तुझ्यापासूनच प्रकट होतात; धर्म-अधर्म, सत्य-असत्य, दिवस व रात्रि देखील. जगताचे नानाविध भाव तूच नियोजित करतोस; म्हणून मी केवळ तुझीच शरण येतो।

Verse 14

एकोऽसि बहुरूपोऽसि नानाचित्रैककर्मतः । निष्कर्माखिलकर्मासि त्वामतः शरणं व्रजे

तू एकच आहेस, तरीही अनेक रूपांनी प्रकट होतोस, जगताच्या नानाविध अद्भुत कर्मांनी. निष्कर्म असूनही तूच सर्व कर्मांचा आधार आहेस; म्हणून मी तुझी शरण येतो।

Verse 15

नमोनमो वरेण्याय वरदाय नमोनमः । नमो धात्रे विधात्रे च शरण्याय नमोनमः

वरेण्य प्रभूस वारंवार नमस्कार; वर देणाऱ्यास वारंवार नमस्कार। धाता व विधात्यास नमस्कार; सर्वांचा शरणदाता यास वारंवार नमस्कार।

Verse 16

शिक्षाक्षरवियुक्तेयं वाणी मे स्तौति किं विभो । का शक्तिः किं परिज्ञानमिदमुक्तं क्षमस्व मे

हे विभो, शिक्षेअभावी व अक्षरविहीन माझी वाणी तुझी स्तुती काय करील? माझी कोणती शक्ती, कोणते यथार्थ ज्ञान? मी जे काही बोललो ते क्षमा कर।

Verse 17

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं वदति हंसे वै ब्रह्मा प्राह प्रसन्नधीः । शिक्षा दत्ता तवैवेयं मा विषादं कृथाः खग

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हंस असे बोलत असता प्रसन्नचित्त ब्रह्मा म्हणाले—“ही शिक्षा तुला दिली आहे; हे खगा, विषाद करू नकोस।”

Verse 18

तपसा शोधयात्मानं यथा शापान्तमाप्नुयाः । रेवासेवां कुरु स्नात्वा स्थापयित्वा महेश्वरम् । अचिरेणैव कालेन ततः संस्थानमाप्स्यसि

तपश्चर्येने स्वतःला शुद्ध कर, म्हणजे शापाचा अंत प्राप्त होईल. रेवेतील स्नान करून रेवेची सेवा कर आणि महेश्वराची स्थापना कर; मग अल्पकाळातच तू पुन्हा आपल्या स्थानास पोहोचशील।

Verse 19

यच्चेष्ट्वा बहुभिर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः । गोस्वर्णकोटिदानैश्च तत्फलं स्थापिते शिवे

उत्तम दक्षिणांनी पूर्ण असे अनेक यज्ञ करून, तसेच कोटी गायी व सुवर्ण दान करून जे फळ मिळते, तेच फळ शिवाची स्थापना केल्याने प्राप्त होते।

Verse 20

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्वर्णहृद्गुरुतल्पगः । रेवातीरे शिवं स्थाप्य मुच्यते सर्वपातकैः

कोणी ब्रह्महत्या करणारा असो, मद्यपायी असो, सुवर्णचोर असो किंवा गुरुपत्नीशय्येचा अपराधी असो—रेवेच्या तीरावर शिवाची स्थापना केल्यास तो सर्व पातकांतून मुक्त होतो।

Verse 21

तस्माद्भर्गसरित्तीरे स्थापयित्वा त्रियम्बकम् । वियुक्तः सर्वदोषैस्त्वं यास्यसे पदमुत्तमम्

म्हणून भर्गा नदीच्या तीरावर त्र्यंबकाची स्थापना कर. सर्व दोषांपासून मुक्त होऊन तू परम उत्तम पदाला जाशील।

Verse 22

एवमुक्तः स विधिना हृष्टतुष्टः खगोत्तमः । तथेत्युक्त्वा जगामाशु नर्मदातीरमुत्तमम्

विधी (ब्रह्मा) यांनी असे सांगितल्यावर तो खगोत्तम हर्षित व तृप्त झाला. ‘तथास्तु’ असे म्हणत तो त्वरेने नर्मदेच्या परम पावन तीरावर गेला।

Verse 23

तपस्तप्त्वा कियत्कालं स्थापयामास शङ्करम्

काही काळ तप करून त्याने शंकर (शिव) यांची स्थापना केली।

Verse 24

स्वनाम्ना भरतश्रेष्ठ हंसेश्वरमनुत्तमम् । पूजयित्वा परं स्थानं प्राप्तवान्खगसत्तमः

हे भरतश्रेष्ठ! त्या खगसत्तमाने आपल्या नावाने अनुपम हंसेश्वराची स्थापना करून पूजा केली आणि नंतर परम धाम प्राप्त केले।

Verse 25

तत्र हंसेश्वरे तीर्थे गत्वा स्नात्वा युधिष्ठिर । पूजयेत्परमेशानं स पापैः परिमुच्यते

हे युधिष्ठिर! हंसेश्वर तीर्थी जाऊन स्नान करून परमेशान (शिव) यांची पूजा करावी; त्यामुळे मनुष्य सर्व पापांतून पूर्ण मुक्त होतो।

Verse 26

स्तुवन्नेकमना देवं न दैन्यं प्राप्नुयात्क्वचित् । श्राद्धं दीपप्रदानं च ब्राह्मणानां च भोजनम् । दत्त्वा शक्त्या नृपश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते

एकचित्ताने देवाची स्तुती करणारा कधीही कुठे दैन्याला प्राप्त होत नाही. आणि हे नृपश्रेष्ठ! शक्तीनुसार श्राद्ध, दीपदान व ब्राह्मणभोजन केल्याने तो स्वर्गलोकी मान पावतो।

Verse 27

त्रिकालमेककालं वा यो भक्त्या पूजयेच्छिवम् । नवप्रसूतां धेनुं च दत्त्वा पार्थ द्विजोत्तमे । षष्टिवर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते

जो त्रिकाळ किंवा एककाळ भक्तिभावाने शिवपूजन करतो आणि हे पार्थ, नवप्रसूता धेनू श्रेष्ठ ब्राह्मणास दान देतो, तो शिवलोकी साठ हजार वर्षे मानाने पूजिला जातो।