Adhyaya 111

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । स्कन्देन निर्मितं पूर्वं तपः कृत्वा सुदारुणम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर एक परम शोभायमान तीर्थ आहे. पूर्वी स्कंदाने अतिशय कठोर तप करून त्याची स्थापना केली होती.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । स्कन्दस्य चरितं सर्वमाजन्म द्विजसत्तम । तीर्थस्य च विधिं पुण्यं कथयस्व यथार्थतः

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! स्कंदाचा जन्मापासूनचा सर्व चरित्रवृत्तांत आणि या तीर्थाची पुण्यविधी मला यथार्थपणे सांगा.

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । देवदेवेन वै तप्तं तपः पूर्वं युधिष्ठिर । विज्ञप्तेन सुरैः सर्वैरुमादेवी विवाहिता

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे युधिष्ठिर! पूर्वी देवाधिदेवांनी तप केले; आणि सर्व देवांच्या विनंतीवरून उमा देवीचा त्यांच्याशी विवाह झाला.

Verse 4

नास्ति सेनापतिः कश्चिद्देवानां सुरसत्तम । नीयन्ते दानवैर्घोरैः सर्वे देवाः सवासवाः

हे सुरश्रेष्ठ! देवांचा कोणताही सेनापती नाही; घोर दानव इंद्रासह सर्व देवांना पराभूत करून हुसकावून लावत आहेत.

Verse 5

यथा निशा विना चन्द्रं दिवसो भास्करं विना । न शोभते मुहूर्तं वै तथा सेना विनायका

जशी चंद्राविना रात्रि आणि सूर्याविना दिवस क्षणभरही शोभत नाही, तशीच नायकाविना सेना शोभत नाही.

Verse 6

एवं ज्ञात्वा महादेव परया दयया विभो । सेनानीर्दीयतां कश्चित्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

हे महादेवा, हे विभो! हे जाणून परम दयेने असा सेनापती द्या, जो त्रैलोक्यात विख्यात असेल.

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं देवानां परमेश्वरः । कामयान उमां देवीं सस्मार मनसा स्मरम्

देवतांचे हे शुभ वचन ऐकून परमेश्वराने, देवी उमेची इच्छा धरून, मनात स्मर (कामदेव) याचे स्मरण केले.

Verse 8

तेन मूर्छितसर्वाङ्गः कामरूपो जगद्गुरुः । कामयामास रुद्राणीं दिव्यं वर्षशतं किल

त्या प्रभावाने जगद्गुरु कामरूप होऊन जणू सर्वांगाने मूर्छित झाले, आणि खरोखर दिव्य शंभर वर्षे रुद्राणीची कामना करू लागले.

Verse 9

देवराजस्ततो ज्ञात्वा महामैथुनगं हरम् । संमन्त्र्य दैवतैः सार्द्धं प्रैषयज्जातवेदसम्

तेव्हा देवराजाने जाणले की हर महा-मैथुनात प्रविष्ट आहेत; देवतांशी मंत्रणा करून जातवेदस (अग्नी) यास पाठविले.

Verse 10

तेन गत्वा महादेवः परमानन्दसंस्थितः । सहसा तेन दृष्टोऽसौ हाहेत्युक्त्वा समुत्थितः

तो (अग्नी) तेथे गेला असता महादेव परम आनंदात स्थित दिसले; सहसा त्यांच्या नजरेस पडताच तो ‘हाय हाय!’ म्हणत तत्काळ उठून उभा राहिला.

Verse 11

ततः क्रुद्धा महादेवी शापवाचमुवाच ह । वेपमाना महाराज शृणु यत्ते वदाम्यहम्

तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या महादेवींनी शापवचन उच्चारले। थरथरत ती म्हणाली—हे महाराज, मी जे सांगते ते ऐक।

Verse 12

अहं यस्मात्सुरैः सर्वैर्याचिता पुत्रजन्मनि । कृता रतिश्च विफला संप्रेष्य जातवेदसम्

कारण पुत्रजन्मासाठी सर्व देवांनी मला विनविले होते; पण जातवेद (अग्नी) पाठवल्यामुळे ती रती निष्फळ झाली.

Verse 13

तस्मात्सर्वे पुत्रहीना भविष्यन्ति न संशयः । हरेणोक्तस्ततो वह्निरस्माकं बीजमावह

म्हणून तुम्ही सर्व पुत्रहीन व्हाल—यात संशय नाही। मग हराच्या आज्ञेने वह्नीने आमचे बीज उचलून नेले.

Verse 14

यथा भवति लोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि । मम तेजस्त्वया शक्यं गृहीतुं सुरसत्तम । देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं नान्यः शक्तो जगत्त्रये

जगात जसे शक्य आहे तसेच तुला करणे योग्य आहे। हे देवश्रेष्ठा, माझे तेज तूच धारण करू शकतोस; देवकार्यसिद्धीसाठी त्रैलोक्यात अन्य कोणी समर्थ नाही.

Verse 15

अग्निरुवाच । तेजसस्तव मे देव का शक्तिर्धारणे विभो । करोति भस्मसात्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

अग्नी म्हणाला—हे प्रभो, तुमचे तेज धारण करण्याची माझ्यात काय शक्ती आहे? ते तर चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्य भस्म करून टाकते.

Verse 16

ईश्वर उवाच । उदरस्थेन बीजेन यदि ते जायते रुजा । तदा क्षिपस्व तत्तेजो गङ्गातोये हुताशन

ईश्वर म्हणाले—उदरस्थ त्या बीजामुळे तुला वेदना उत्पन्न झाल्यास, हे हुताशन! ते तेज गंगेच्या जलात टाकून दे।

Verse 17

एवमुक्त्वा महादेवोऽमोघं बीजमुत्तमम् । हव्यवाहमुखे सर्वं प्रक्षिप्यान्तरधीयत

असे बोलून महादेवांनी उत्तम, अमोघ बीज संपूर्णपणे हव्यवाह (अग्नी)च्या मुखात टाकले आणि मग अंतर्धान पावले।

Verse 18

गते चादर्शनं देवे दह्यमानो हुताशनः । गङ्गातोये विनिक्षिप्य जगाम स्वंनिवेशनम्

देव (शिव) अदृश्य झाल्यावर, असह्य तेजाने दग्ध होत असलेला हुताशन ते गंगेच्या जलात टाकून आपल्या निवासस्थानी गेला।

Verse 19

असहन्ती तु तत्तेजो गङ्गापि सरितां वरा । शरस्तम्बे विनिक्षिप्य जगामाशु यथागतम्

ते तेज सहन न झाल्याने, सरितां वरा गंगाही ते शरस्तंबात (कणसांच्या/सरकंड्यांच्या गुच्छात) ठेवून जशी आली तशीच त्वरेने परत गेली।

Verse 20

तत्र जातं तु तद्दृष्ट्वा सर्वे देवाः सवासवाः । कृत्तिकां प्रेषयामासुः स्तन्यं पाययितुं तदा

तेथे जन्मलेल्या बालकाला पाहून, इंद्रासह सर्व देवांनी त्याला स्तन्य पाजण्यासाठी त्या वेळी कृत्तिकांना पाठविले।

Verse 21

दृष्ट्वा ता आगताः सर्वा गङ्गागर्भे महामतेः । षण्मुखैः षण्मुखो भूत्वा पिपासुरपिबत्स्तनम्

त्या सर्व जणी गंगेच्या गर्भासारख्या आश्रयात आलेल्या पाहून, महामती षण्मुख सहा मुखांचा होऊन, तृषार्तपणे त्यांचे स्तन्यदुग्ध पिऊ लागला।

Verse 22

जातकर्मादिसंस्कारान्वेदोक्तान्पद्मसम्भवः । चकार सर्वान्दाजेन्द्र विधिदृष्टेन कर्मणा

हे दाजेन्द्र! पद्मसम्भव ब्रह्म्याने वेदविहित जातकर्मादी सर्व संस्कार विधिनुसार, शास्त्रोक्त कर्मपद्धतीने पूर्ण केले।

Verse 23

षण्मुखात्षण्मुखो नाम कार्त्तिकेयस्तु कृत्तिकात् । कुमारश्च कुमारत्वाद्गङ्गागर्भोऽग्निजोऽपरः

सहा मुखांमुळे तो ‘षण्मुख’ म्हणून ओळखला गेला; कृत्तिकांशी संबंध असल्याने ‘कार्त्तिकेय’ प्रसिद्ध झाला। नित्य कुमारत्वामुळे ‘कुमार’, तसेच ‘गंगागर्भ’ आणि ‘अग्निज’—अग्निजन्य—अशीही त्याची ख्याती झाली।

Verse 24

एवं कुमारः सम्भूतो ह्यनधीत्य स वेदवित् । शास्त्राण्यनेकानि वेद चचार विपुलं तपः

अशा प्रकारे कुमार प्रकट झाला; औपचारिक अध्ययन न करताही तो वेदज्ञ होता. त्याने अनेक शास्त्रांचे ज्ञान मिळवून विपुल तपश्चर्या केली।

Verse 25

देवारण्येषु सर्वेषु नदीषु च नदेषु च । पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्राद्यानि भारत

हे भारत! सर्व देवारण्यात, नद्यांत व उपनद्यांत, तसेच पृथ्वीवरील समुद्रापासून आरंभ होणारी जी जी तीर्थस्थाने आहेत—त्या सर्व ठिकाणी (तो विचरत राहिला)।

Verse 26

ततः पर्याययोगेन नर्मदातटमाश्रितः । नर्मदादक्षिणे कूले चचार विपुलं तपः

त्यानंतर क्रमाने तो नर्मदातटाचा आश्रय घेऊन नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर विपुल तपश्चर्या करू लागला।

Verse 27

ऋग्यजुःसामविहितं जपञ्जाप्यमहर्निशम् । ध्यायमानो महादेवं शुचिर्धमनिसंततः

तो ऋग्-यजुः-सामविहित जप अहोरात्र जपत, महादेवाचे ध्यान करी; शुद्ध राहून प्राणधारांवर दृढ संयम ठेवत असे।

Verse 28

ततो वर्षसहस्रान्ते पूर्णे देवो महेश्वरः । उमया सहितः काले तदा वचनमब्रवीत्

मग एक सहस्र वर्षे पूर्ण झाल्यावर, योग्य काळी उमा सहित देव महेश्वरांनी तेव्हा वचन उच्चारले।

Verse 29

ईश्वर उवाच । अहं ते वरदस्तात गौरी माता पिता ह्यहम् । वरं वृणीष्व यच्चेष्टं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्

ईश्वर म्हणाले—तात, मी तुझा वरदाता आहे; गौरी तुझी माता आणि मीच तुझा पिता. त्रैलोक्यात दुर्लभ असले तरी जे तुला अभिष्ट, तो वर माग।

Verse 30

षण्मुख उवाच । यदि तुष्टो महादेव उमया सह शङ्कर । वृणोमि मातापितरौ नान्या गतिर्मतिर्मम

षण्मुख म्हणाला—हे महादेव, उमा सहित शंकर, जर आपण प्रसन्न असाल तर मी तुम्हा दोघांनाच माता-पिता म्हणून वरण करतो; माझी अन्य गती नाही, अन्य मतीही नाही।

Verse 31

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पुत्रस्य वदनाच्च्युतम् । तथेत्युक्त्वा तु स्नेहेन प्रेम्णा तं परिषस्वजे

पुत्राच्या मुखातून निघालेले हे शुभ वचन ऐकून तो म्हणाला—“तथास्तु”; आणि स्नेह व प्रेमाने त्याला आलिंगन दिले।

Verse 32

ततस्तं मूर्ध्न्युपाघ्राय ह्युमयोवाच शङ्करः

त्यानंतर शंकरांनी उमेच्या संगतीने त्याच्या मस्तकावर स्नेहाने चुंबन (सूंघून) करून वचन उच्चारले।

Verse 33

ईश्वर उवाच । अक्षयश्चाव्ययश्चैव सेनानीस्त्वं भविष्यसि

ईश्वर म्हणाले—तू अक्षय व अव्यय राहशील; आणि देवसेनेचा सेनापती होशील।

Verse 34

शिखी च ते वाहनं दिव्यरूपो दत्तो मया शक्तिधरस्य संख्ये । सुरासुरादींश्च जयेति चोक्त्वा जगाम कैलासवरं महात्मा

दिव्यरूप मयूर हे तुझे वाहन मी शक्तिधराच्या संग्रामासाठी दिले आहे. ‘देव, असुर इत्यादींना जिंक’ असे सांगून तो महात्मा श्रेष्ठ कैलासास गेला।

Verse 35

गते चादर्शनं देवे तदा स शिखिवाहनः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम सुरसन्निधौ

देव निघून अदृश्य झाल्यावर, मयूरवाहनाने महादेवाची स्थापना करून देवांच्या सन्निधीत गेला।

Verse 36

तदाप्रभृति तत्तीर्थं स्कन्दतीर्थमिति श्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं मर्त्यानां भुवि दुर्लभम्

त्या वेळेपासून ते तीर्थ ‘स्कन्दतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले। ते परम पुण्यदायक, सर्व पापांचा नाश करणारे आणि पृथ्वीवर मर्त्यांना दुर्लभ आहे।

Verse 37

तत्र तीर्थे तु यो राजन्भक्त्या स्नात्वार्चयेच्छिवम् । गन्धमाल्याभिषेकैश्च याज्ञिकं स लभेत्फलम्

हे राजन्, जो त्या तीर्थात भक्तीने स्नान करून शिवाची पूजा करतो—गंध, माळा व अभिषेक अर्पण करतो—तो यज्ञासमान फल प्राप्त करतो।

Verse 38

स्कन्दतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः । तिलमिश्रेण तोयेन तस्य पुण्यफलं शृणु

स्कन्दतीर्थात जो स्नान करून तिळमिश्रित जलाने पितृदेवतांची पूजा करतो, त्याचे पुण्यफळ ऐका—ते महान् होते।

Verse 39

पिण्डदानेन चैकेन विधियुक्तेन भारत । द्वादशाब्दानि तुष्यन्ति पितरो नात्र संशयः

हे भारत, विधियुक्त एकाच पिंडदानाने पितर बारा वर्षे तृप्त राहतात—यात संशय नाही।

Verse 40

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र शुभं वा यादि वाशुभम् । इह लोके परे चैव तत्सर्वं जायतेऽक्षयम्

हे राजेन्द्र, त्या तीर्थात—शुभ असो वा अशुभ—त्याचे फळ इहलोकी व परलोकीही अक्षय व टिकून राहते।

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करिष्यति । शास्त्रयुक्तेन विधिना स गच्छेच्छिवमन्दिरम्

त्या तीर्थस्थानी जो कोणी शास्त्रोक्त विधीने प्राणत्याग करील, तो शिवमंदिर म्हणजेच शिवलोकास जाईल।

Verse 42

कल्पमेकं वसित्वा तु देवगन्धर्वपूजितः । अत्र भारतवर्षे तु जायते विमले कुले

एक कल्प वास करून देव-गंधर्वांनी पूजित झाल्यावर, तो पुढे या भारतवर्षात निर्मळ व श्रेष्ठ कुळात जन्म घेतो।

Verse 43

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वव्याधिविवर्जितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रसमन्वितः

तो वेद-वेदांगांचे तत्त्व जाणणारा, सर्व व्याधींविना, पुत्र-पौत्रांनी युक्त, शंभर वर्षांहून अधिक आयुष्य जगतो।

Verse 44

इदं ते कथितं राजन्स्कन्दतीर्थस्य सम्भवम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं देवदेवेन भाषितम्

हे राजन्, स्कंदतीर्थाची उत्पत्ती व महिमा मी तुला सांगितली. हे परम उत्तम—धन्यता, कीर्ती व आयुष्य देणारे, सर्व दुःख नाश करणारे, सर्व पाप हरून नेणारे पुण्य—देवाधिदेवांनी सांगितलेले आहे।

Verse 111

। अध्याय

अध्यायसमाप्ती—हा अध्याय समाप्त झाला।