Adhyaya 3

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । सप्तकल्पक्षया घोरास्त्वया दृष्टा महामुने । न चापीहास्ति भगवन्दीर्घायुरिह कश्चन

युधिष्ठिर म्हणाला: हे महामुने, तुम्ही सात कल्पांचे भयानक प्रलय-क्षय पाहिले आहेत. तरीही हे भगवन्, येथे कोणीही दीर्घायुषी नाही.

Verse 2

त्वया ह्येकार्णवे सुप्तः पद्मनाभः सुरारिहा । दृष्टः सहस्रचरणः सहस्रनयनोदरः

तू एकमेव महाजलार्णवावर शयन करणारा पद्मनाभ—देवशत्रूंचा संहारक—यास पाहिलेस; तो सहस्र चरणांचा व सहस्र नेत्रांनी युक्त देहधारी आहे.

Verse 3

। अध्याय

अध्याय. (पाठचिन्ह)

Verse 4

किं त्वयाश्चर्यभूतं हि दृष्टं च भ्रमतानघ । एतदाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे

हे निष्पाप! भ्रमण करताना तू कोणते अद्भुत दृश्य पाहिले? हे भगवन् ऋषी, ते मला सांग; माझे कौतूहल अत्यंत मोठे आहे.

Verse 5

सम्प्राप्ते च महाघोरे युगस्यान्ते महाक्षये । अनावृष्टिहते लोके पुरा वर्षशताधिके

युगाचा अत्यंत भयंकर अंत—महाक्षय—आल्यावर, प्राचीन काळी शंभर वर्षांहून अधिक काळ अनावृष्टीने जगत् पीडित झाले.

Verse 6

औषधीनां क्षये घोरे देवदानववर्जिते । निर्वीर्ये निर्वषट्कारे कलिना दूषिते भृशम्

त्या घोर काळी, औषधींचा क्षय झाला, देव-दानवही नव्हते, सामर्थ्य नष्ट झाले आणि वैदिक ‘वषट्’ कर्म थांबले—कलियुगाने सर्व काही अत्यंत दूषित केले.

Verse 7

सरित्सरस्तडागेषु पल्वलोपवनेषु च । संशुष्केषु तदा ब्रह्मन्निराकारे युगक्षये

जेव्हा नद्या, सरोवरे, तळी, दलदली व उपवने सर्व कोरडी पडली, तेव्हा हे ब्राह्मण! युगाच्या निराकार अंतकाळी।

Verse 8

जनं प्राप्ते महर्लोके ब्रह्मक्षत्रविशादयः । ऋषयश्च महात्मानो दिव्यतेजःसमन्विताः

जेव्हा लोक महर्लोकास पोहोचले—ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य इत्यादी—तेव्हा दिव्य तेजाने युक्त महात्मे ऋषीही तेथे होते।

Verse 9

स्थितानि कानि भूतानि गतान्येव महामुने । एतत्सर्वं महाभाग कथयस्व पृथक्पृथक्

हे महामुने! कोणती भुते स्थिर आहेत आणि कोणती निघून गेली? हे महाभाग! हे सर्व मला वेगवेगळे करून स्पष्ट सांगा।

Verse 10

भूतानि कानि विप्रेन्द्र कथं सिद्धिमवाप्नुयात् । ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राणां काले प्राप्ते सुदारुणे

हे विप्रेन्द्र! ती भुते कोणती, आणि सिद्धी कशी प्राप्त होईल? विशेषतः ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र व रुद्र यांनाही अत्यंत दारुण काळ येऊन ठेपला असता।

Verse 11

एवमुक्तस्ततः सोऽथ धर्मराजेन धीमता । मार्कण्डः प्रत्युवाचेदमृषिसंघैः समावृतः

धर्मराजाने बुद्धिमत्तेने असे म्हटल्यावर, ऋषिसंघांनी वेढलेला मार्कंडेय तेव्हा असे उत्तर देऊ लागला।

Verse 12

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वया सह नरेश्वर । महत्पुराणं पूर्वोक्तं शंभुना वायुदैवते

श्री मार्कंडेय म्हणाले—हे नरेश्वर, तुझ्यासह सर्व ऋषींनी ऐकावे। हे महापुराण पूर्वी शंभूंनी देवस्वरूप वायूस सांगितले होते।

Verse 13

वायोः सकाशात्स्कन्देन श्रुतमेतत्पुरातनम् । वसिष्ठः श्रुतवांस्तस्मात्पराशरस्ततः परम्

हे पुरातन पुराण स्कंदाने वायूकडून ऐकले। त्याच्याकडून वसिष्ठांनी ऐकले आणि पुढे पराशरांनीही (परंपरेने) ऐकले।

Verse 14

तस्माच्च जातूकर्ण्येन तस्माच्चैव महर्षिभिः । एवं परम्पराप्रोक्तं शतसंख्यैर्द्विजोत्तमैः

त्यांच्याकडून जातूकर्ण्यांनी हे प्राप्त केले आणि त्यांच्याकडून पुन्हा महर्षींनी। अशा रीतीने परंपरेने शेकडो श्रेष्ठ द्विजांनी हे सांगितले आहे।

Verse 15

संहिता शतसाहस्री पुरोक्ता शंभुना किल । आलोड्य सर्वशास्त्राणि वदार्थं तत्त्वतः पुरा

खरोखर शंभूंनी पूर्वी लक्ष श्लोकांची संहिता सांगितली होती. सर्व शास्त्रे मंथन करून त्यांनी तत्त्वतः त्यांचा सारार्थ तेव्हा प्रकट केला.

Verse 16

युगरूपेण सा पश्चाच्चतुर्धा विनियोजिता । मदप्रज्ञानुसारेण नराणां तु महर्षिभिः

नंतर युगांच्या स्वरूपानुसार महर्षींनी ती चार भागांत विभागली—मानवांच्या बुद्धिक्षमतेच्या भेदानुसार।

Verse 17

आराध्य पशुभर्तारं मया पूर्वं महेश्वरम् । पुराणं श्रुतमेतद्धि तत्ते वक्ष्याम्यशेषतः

मी पूर्वी पशुपती महेश्वराची आराधना करून हे पुराण श्रवण केले आहे; म्हणून आता ते तुला काहीही न सोडता संपूर्ण सांगतो।

Verse 18

यच्छ्रुत्वा मुच्यते जन्तुः सर्वपापैर्नरेश्वर । मानसैः कर्मजैश्चैव सप्तजन्मसु संचितैः

हे नरेश्वर! ज्याचे श्रवण केल्याने प्राणी सात जन्मांत साठलेल्या मनोविकारजन्य व कर्मजन्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 19

सप्तकल्पक्षया घोरा मया दृष्टाः पुनःपुनः । प्रसादाद्देवदेवस्य विष्णोश्च परमेष्ठिनः

देवदेव परमेष्ठी विष्णूच्या प्रसादाने मी सात कल्पांच्या अंतकाळी होणारे भयंकर प्रलय वारंवार पाहिले आहेत।

Verse 20

द्वादशादित्यनिर्दग्धे जगत्येकार्णवीकृते । श्रान्तोऽहं विभ्रमंस्तत्र तरन्बाहुभिरर्णवम्

जेव्हा बारा आदित्यांनी जगत जाळून ते एकच महासागर केले, तेव्हा मी थकून तिथे भटकत, बाहूंनी त्या जलराशीमध्ये पोहत राहिलो।

Verse 21

अथाहं सलिले राजन्नादित्यसमरूपिणम् । पुरा पुरुषमद्राक्षमनादिनिधनं प्रभुम्

मग, हे राजन्! त्या जलामध्ये मी सूर्यसम तेजस्वी आदिपुरुष—अनादि अनंत प्रभूचे दर्शन घेतले।

Verse 22

शृङ्गं चैवाद्रिराजस्य भासयन्तं दिशो दश । द्वितीयोऽन्यो मनुर्दृष्टः पुत्रपौत्रसमन्वितः

मी पर्वतराजाच्या शिखरासही पाहिले, जे दहा दिशांना प्रकाशमान करीत होते; तसेच पुत्र-पौत्रांसह दुसरा एक मनूही मला दिसला।

Verse 23

अगाधे भ्रमते सोऽपि तमोभूते महार्णवे । अविश्रमन्मुहूर्तं तु चक्रारूढ इव भ्रमन्

तोही त्या अगाध, तमोमय महासागरात भटकत राहिला; क्षणभरही विसावा न घेता, जणू चक्रावर आरूढ होऊन फिरत होता।

Verse 24

अथाहं भयादुद्विग्नस्तरन्बाहुभिरर्णवम् । तत्रस्थोऽहं महामत्स्यमपश्यं मदसंयुतम्

मग भयाने व्याकुळ होऊन मी बाहूंच्या बळावर समुद्रात पोहत गेलो; तेथे मला अतिबलवान असा एक महामत्स्य दिसला।

Verse 25

ततोऽब्रवीत्स मां दृष्ट्वा एह्येहीति च भारत । परं प्रधानः सर्वेषां मत्स्यरूपो महेश्वरः

मग मला पाहून तो म्हणाला—‘ये, ये!’ हे भारत; सर्वांत श्रेष्ठ व प्रधान असा महेश्वर तेथे मत्स्यरूपाने स्थित होता।

Verse 26

ततोऽहं त्वरया गत्वा तन्मुखे मनुजेश्वर । सुश्रान्तो विगतज्ञानः परं निर्वेदमागतः

मग, हे मनुजेश्वरा, मी घाईघाईने त्याच्या मुखाकडे गेलो; अतिशय थकून, ज्ञानबुद्धी हरपून, मी परम निर्वेदास पोहोचलो।

Verse 27

ततोऽद्राक्षं समुद्रान्ते महदावर्तसंकुलाम् । उद्यत्तरंगसलिलां फेनपुञ्जाट्टहासिनीम्

तेव्हा मी समुद्रकाठी एक महान प्रवाह पाहिला, जो प्रचंड भोवऱ्यांनी गजबजलेला होता। उंच लाटा उसळत होत्या आणि फेसाचे ढिग जणू अट्टहास करत होते।

Verse 28

नदीं कामगमां पुण्यां झषमीनसमाकुलाम् । नद्यास्तस्यास्तु मध्यस्था प्रमदा कामरूपिणी

मी एक पुण्य नदी पाहिली, जी इच्छेनुसार वाहत होती आणि माशांनी भरलेली होती। त्या नदीच्या मध्यभागी एक तरुणी उभी होती, जी इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणारी होती।

Verse 29

नीलोत्पलदलश्यामा महत्प्रक्षोभवाहिनी । दिव्यहाटकचित्राङ्गी कनकोज्ज्वलशोभिता

ती निळ्या कमळाच्या पाकळीसारखी श्यामवर्णी होती आणि प्रचंड प्रक्षोभाच्या वेगाने चाललेली होती। दिव्य सुवर्णाने तिचे अंग अलंकृत होते; ती कांचनदीप्तीने उजळून निघाली होती।

Verse 30

द्वाभ्यां संगृह्य जानुभ्यां महत्पोतं व्यवस्थिता । तां मनुः प्रत्युवाचेदं का त्वं दिव्यवराङ्गने

ती दोन्ही गुडघ्यांनी महान नौका घट्ट धरून स्थिर उभी राहिली। तेव्हा मनू तिला म्हणाला—“हे दिव्य वरांगने, तू कोण आहेस?”

Verse 31

तिष्ठसे केन कार्येण त्वमत्र सुरसुन्दरि । सुरासुरगणे नष्टे भ्रमसे लीलयार्णवे

“हे सुरसुंदरी, तू इथे कोणत्या कार्यासाठी उभी आहेस? देव-दानवांचे गण नष्ट झाल्यावरही तू या समुद्रात लीलया का भ्रमण करतेस?”

Verse 32

सरितः सागराः शैलाः क्षयं प्राप्ता ह्यनेकशः । त्वमेका तु कथं साध्वि तिष्ठसे कारणं महत् । श्रोतुमिच्छाम्यहं देवि कथयस्व ह्यशेषतः

नद्या, सागर आणि पर्वत—अनेकदा नाश पावले आहेत. पण हे साध्वी, तू एकटीच कशी टिकून आहेस? हे देवी, त्या महान कारणाचे मला पूर्णतः श्रवण करावयाचे आहे; तू सर्व सांग.

Verse 33

अबलोवाच । ईश्वराङ्गसमुद्भूता ह्यमृतानाम विश्रुता । सरित्पापहरा पुण्या मामाश्रित्य भयं कुतः

ती स्त्री म्हणाली—मी ईश्वराच्या अंगापासून उत्पन्न झाले असून अमरांमध्ये विख्यात आहे. मी पापहरिणी पुण्य सरिता आहे; माझा आश्रय घेतल्यावर भय कुठून येईल?

Verse 34

साहं पोतमिमं तुभ्यं गृहीत्वा ह्यागता द्विज । न ह्यस्य पोतस्य क्षयो यत्र तिष्ठति शंकरः

म्हणून, हे द्विज, ही नौका घेऊन मी तुझ्याकडे आले आहे. या नौकेचा नाश होत नाही; कारण जिथे ती उभी राहते तिथे शंकर विराजमान असतात.

Verse 35

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । मनुना सह राजेन्द्र पोतारूढो ह्यहं तदा

तिचे वचन ऐकून माझे डोळे विस्मयाने फुलून आले. तेव्हा, हे राजाधिराज, मीही मनूसह त्या नौकेत आरूढ झालो.

Verse 36

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रणम्य शिरसा विभुम् । व्यापिनं परमेशानमस्तौषमभयप्रदम्

मी अंजलीबद्ध हात करून, मस्तक नमवून त्या सर्वसमर्थ प्रभूला प्रणाम केला—जो सर्वव्यापी परमेशान आहे—आणि भय हरून अभय देणाऱ्या त्याचे स्तवन केले.

Verse 37

सद्योजाताय देवाय वामदेवाय वै नमः । भवे भवे नमस्तुभ्यं भक्तिगम्याय ते नमः

सद्योजात देवास नमस्कार, तसेच वामदेवासही नमस्कार। जन्मोजन्मी तुला प्रणाम; भक्तीने प्राप्त होणाऱ्या तुला नमस्कार।

Verse 38

भूर्भुवाय नमस्तुभ्यं रामज्येष्ठाय वै नमः । नमस्ते भद्रकालाय कलिरूपाय वै नमः

भूर्भुव रूपाने तुला नमस्कार; रामज्येष्ठ रूपानेही नमस्कार। भद्रकाळास नमस्कार; कलीरूप, म्हणजेच काळस्वरूप तुला नमस्कार।

Verse 39

अचिन्त्याव्यक्तरूपाय महादेवाय धामने । विद्महे देवदेवाय तन्नो रुद्र नमोनमः

अचिंत्य व अव्यक्त रूप, परम धाम असलेल्या महादेवाचे आम्ही ध्यान करतो। देवदेवाला आम्ही जाणतो; म्हणून हे रुद्र, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 40

जगत्सृष्टिविनाशानां कारणाय नमोनमः । एवं स्तुतो महादेवः पूर्वं सृष्टया मयानघ

जगाच्या सृष्टी-विनाशाचे कारण असणाऱ्यास पुनःपुन्हा नमस्कार। हे निष्पाप, सृष्टीच्या आरंभी मी अशा प्रकारे महादेवाची स्तुती केली होती।

Verse 41

प्रसन्नो मावदत्पश्चाद्वरं वरय सुव्रत

मग प्रसन्न होऊन ते मला म्हणाले—“हे सुव्रत, वर माग.”