Adhyaya 31
मार्कण्डेय राजश्रोत्याला ब्रह्मावर्त नावाच्या प्रसिद्ध तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात; ते सर्व मलिनता व पाप दूर करणारे मानले आहे. तेथे ब्रह्मा सदैव उपस्थित असून कठोर तप, नियम-संयम आणि महेश्वराच्या ध्यानात तल्लीन असल्याचे वर्णन येते. विधिपूर्वक स्नान करावे, पितरांना व देवांना तर्पण द्यावे, आणि ईशान (शिव) किंवा विष्णू यांना परमेश्वर मानून पूजन करावे असा उपदेश आहे. या तीर्थाच्या प्रभावाने यथाविधि यज्ञ व दक्षिणासहित केलेल्या कर्माइतके पुण्यफळ प्राप्त होते. तसेच सांगितले आहे की मनुष्यांसाठी स्थाने आपोआप पवित्र होत नाहीत; दृढ संकल्प, सामर्थ्य व स्थैर्य यांमुळे सिद्धी मिळते, तर प्रमाद व लोभ पतनास कारणीभूत होतात. शेवटी निष्कर्ष—जिथे संयमी मुनि निवास करतो, ते स्थान कुरुक्षेत्र, नैमिष, पुष्कर यांसारख्या महाक्षेत्रांइतके पवित्र ठरते.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेच्च राजेन्द्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । ब्रह्मावर्तमिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम्
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे राजेन्द्र! त्रैलोक्यात विख्यात त्या तीर्थास जावे; जे ‘ब्रह्मावर्त’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।
Verse 2
तत्र संनिहितो ब्रह्मा नित्यसेवी युधिष्ठिर । ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बचकार भ्रमणं सदा
हे युधिष्ठिर! तेथे ब्रह्मा सदैव संनिहित असून नित्य सेवापरायण आहेत; ते ऊर्ध्वबाहु होऊन, कोणत्याही आधाराविना, सतत भ्रमण-तप करीत असत।
Verse 3
एकाहारवशेऽतिष्ठद्द्वादशाब्दं महाव्रती । अत्र तीर्थे विधानेन चिन्तयन् वै महेश्वरम्
महाव्रती तो येथे बारा वर्षे एकाहारावर राहिला. या तीर्थी विधिपूर्वक महेश्वराचे चिंतन करीत होता.
Verse 4
तेन तत्पुण्यमाख्यातं ब्रह्मावर्तमिति प्रभो । तत्र स्नात्वा विधानेन तर्पयेत्पितृदेवताः
म्हणून, हे प्रभो, याचे पुण्य ‘ब्रह्मावर्त’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. तेथे विधिपूर्वक स्नान करून पितर व देव यांचे तर्पण करावे.
Verse 5
अर्चयेद्देवमीशानं विष्णुं वा परमेश्वरम् । यत्फलं सर्वयज्ञानां विधिवद्दक्षिणावताम्
भक्तियुक्त होऊन देवेश ईशानाची—किंवा परमेश्वर विष्णूची—अर्चना करावी. विधिपूर्वक केलेल्या सर्व यज्ञांचे जे फळ—
Verse 6
तत्फलं समवाप्नोति तत्तीर्थस्य प्रभावतः । यस्मिंस्तीर्थे तु यो देवो दानवो वा द्विजोऽथ वा
—तेच फळ त्या तीर्थाच्या प्रभावाने प्राप्त होते. आणि ज्या तीर्थात देव, दानव किंवा द्विजही—
Verse 7
सिद्धस्तेनैव तन्नाम्ना ख्यातं लोके महच्च तत् । न जलं न स्थलं नाम क्षेत्रं वा ह्यूषराणि च
तेथे सिद्धी प्राप्त झाल्याने ते स्थान त्याच नावाने लोकात प्रसिद्ध झाले—आणि ते अत्यंत महान आहे. ते केवळ ‘जल’ नाही, केवळ ‘स्थल’ नाही, फक्त ‘क्षेत्र’ही नाही, किंवा निव्वळ ऊसर भूमीही नाही.
Verse 8
पवित्रत्वं लभन्त्येते पौरुषेण विना नृणाम् । सामर्थ्यान्निश्चयाद्धैर्यात्सिध्यन्ति पुरुषा नृप
मनुष्यांना पुरुषार्थाविना पवित्रता मिळत नाही. सामर्थ्य, दृढ निश्चय आणि धैर्य यांच्या बळावर, हे नृपा, लोक सिद्धी पावतात.
Verse 9
प्रमादात्तस्य लोभेन पतन्ति नरके ध्रुवम्
प्रमाद आणि लोभ यांमुळे मनुष्य निश्चयाने नरकात पडतो. म्हणून सावध राहून लोभाचा त्याग करावा.
Verse 10
संनिरुध्येन्द्रियग्रामं यत्र यत्र वसेन्मुनिः । तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
इंद्रियसमूह दृढपणे आवरून मुनि जिथे जिथे वास करतो, तिथे तिथे तोच प्रदेश कुरुक्षेत्र, नैमिष व पुष्करासारखा पवित्र तीर्थ होतो.
Verse 31
। अध्याय
“अध्याय”—हस्तलिखितात अध्याय-विभाग दर्शविणारा संकेत.