Mandala 1
मण्डल 1
The Grand Opening
प्रथमं मण्डलं ऋग्वेदस्य कार्यक्रमरूपेण यज्ञदृष्टिं प्रवर्तयति—अग्निः आहूतः पुरोहितः, सोमः दीक्षापेयम्, इन्द्रश्च जयशक्तिः यः ज्योतिर् आपो धनं च प्रापयति। उत्तरवैदिककाले संकलितं विविधस्रोतसमुद्भवं चैतत् मण्डलं नानर्षिवंशानां वाचः (विशेषतः मधुच्छन्दसः, गोतमस्य, काण्वस्य) समाहारयति; अत्र आह्वानस्तोत्राणि युगलदेवताभ्यः हविर्दानानि च आरभ्य विश्वचिन्तनं शुभाशंसनं च यावत् क्रमः दृश्यते। अस्य सूक्तेषु यज्ञसिद्धिः ऋतेन (विश्वव्यवस्थया) पुनःपुनः संबध्यते, देवधर्मस्य बन्धमोक्षशक्तिः, समुदायस्य कल्याणरक्षा च प्रख्याप्यते।
Suktas in Mandala 1
Sukta 1
Sukta 1.1
ऋग्वेदस्य प्रथमं सूक्तम् अग्निं यज्ञस्य पुरोहितं प्रथमतया आह्वयति—स देवदूतः, यो देवान् यज्ञे आनयति, समृद्धिं च प्रतिष्ठापयति। नवभिः गायत्रीच्छन्दोभिः अग्निः स्तूयते—ऋषिचोदितः, सत्यवाहः, ‘रत्नानां’ श्रेष्ठदातृ च; अन्ते च उपासकस्य कल्याणाय स पितेव सुलभः स्यात् इति स्नेहपूर्णा प्रार्थना क्रियते।
Sukta 2
Sukta 1.2
ऋग्वेदस्य १.२ सूक्तं प्रातःसोमयागस्य प्राचीनं स्तोत्रम्। अत्र प्रथमं शीघ्रः प्राणस्वरूपो वायुः यज्ञं प्रति आगत्य सुसंस्कृतं सोमं पातुम् आमन्त्र्यते। ततः आवाहनं युग्मदेवतासु विस्तार्यते—वायुः इन्द्रेण सह, अन्ते च मित्रावरुणौ—येन प्रेरितं बलम्, विजयी वीर्यम्, तथा यथाविधि पवित्रकर्मणि साधकं विवेकयुक्तं दक्षं च प्रार्थ्यते।
Sukta 3
Sukta 1.3
ऋग्वेदस्य १.३ सूक्तं प्राचीनं गायत्रीच्छन्दः-युक्तं आमन्त्रण-स्वागत-रूपं स्तोत्रम्। अत्र शीघ्रगामिनौ उषसः सहचरौ रक्षण-प्रदौ अश्विनौ यज्ञं प्रति आहूयन्ते—हविर्ग्रहणाय, बल-हर्ष-समृद्धि-प्रदाय च। स्तुतिः पश्चात् विश्वे देवान् अपि आवाहयति, अन्ते च सरस्वतीं धियः (प्रेरित-प्रज्ञायाः) प्रबोधयित्रीं दीप्त्या अभ्युपगच्छति; यथा यज्ञः बाह्य-हविःप्रदानं च अन्तःकरणे स्पष्टता-जागरणं च भवति।
Sukta 4
Sukta 1.4
अयं गायत्रीस्तोत्रः यज्ञं सफलं कुर्वन्तीं दिव्यां शक्तिम् आह्वयति—अग्निं सुशुक्लं सुसंस्कृतं च हविर्-आकाङ्क्षयोः अखण्डं बलम्—यः प्रतिदिनं रक्षणाय वर्धनाय च आहूयते। अथ सोमपेष्टुः महत्सहायं शान्ति-स्थापकं च इन्द्रं प्रति अपि प्रवर्तते, सुकृतिं कीर्तिं पूर्णतां च, विघ्नेभ्यः परं सुरक्षितं गमनं च याचमानः। एवं स्तोत्रं प्रातर्वैदिकं कर्म अन्तर्बाह्यरूपेण निरूपयति—इच्छाशक्तेः प्रज्वालनम् (अग्निः) तथा जयिन्या रक्षया प्रतिग्रहणम् (इन्द्रः)।
Sukta 5
Sukta 1.5
ऋग्वेदस्य १.५ सूक्ते इन्द्रं यज्ञं प्रति आगन्तुं यज्ञे उपवेष्टुं च नवपीडितं सोमं पातुं च आह्वयति, यत्र सखायः स्तोमं (स्तुतिं) उद्गायन्ति। तत्र इन्द्रस्य सद्यः परिपक्वं महाबलं स्तूयते—सोमार्थं प्रभुत्वार्थं च जातम्। अन्ते च प्रार्थ्यते यत् शत्रवो मर्त्याः पूजकान् न हिंस्युः, इन्द्रश्च विनाशप्रहारं दूरं नयतु।
Sukta 6
Sukta 1.6
ऋग्वेदस्य १.६ सूक्तं गायत्रीच्छन्दसि इन्द्रस्तुतिः। अत्र इन्द्रस्य जयशक्तिः सौर्या ‘रोचना’ इति दीप्त्या सह संबध्यते; सा दीप्तिः युज्यते प्रवर्त्यते च, यया स विश्वकर्मणि प्रवृत्तो भवति। कवयः प्रेरितया वाचा इन्द्रं उपसर्पन्ति, दिवः पृथिव्याः विस्तीर्णानां च अन्तरिक्षाणां सर्वेभ्यः स्तरैः ‘सातिं’ (जयम्/विजयलाभम्) याचन्ते, यथा जयशक्तिः तेषां जीवने यज्ञकर्मणि च सन्निहिता भवेत्।
Sukta 7
Sukta 1.7
ऋग्वेदस्य १.७ सूक्तं संक्षिप्तं गायत्रीछन्दः; अत्र गायकाः कवयश्च इन्द्रमेव स्तुत्यं मुख्यं मन्यन्ते, दीप्तैः स्तोमैः प्रेरितया च वाचा स तेषां बलं वर्धयति। सर्वदातारं वृषभमिन्द्रं प्रार्थयते—आहुतस्य सारं विस्तारेत्, उपासकानां जयाय रक्षायै वृद्धये च स्वामखण्डितं बलं तेषु अभिमुखं करोतु।
Sukta 8
Sukta 1.8
ऋग्वेदस्य १.८ सूक्तं गायत्रीच्छन्दसि इन्द्राय समर्पितम्। अस्मिन् सूक्ते विजयी च निरन्तरवर्धमानो रयिः (समृद्धिधनं/परिपूर्णबलम्) याच्यते, तथा च सामूहिके यज्ञे इन्द्रस्य रक्षणं प्रार्थ्यते। तत् संग्रहस्य, प्रेरितधियः, तथा ‘तोक’ (सन्तान)–लाभस्य चित्रैः क्रमशः प्रवहति, अन्ते सोमपायिनं इन्द्रं प्रति स्तुतिकर्मणि परिसमाप्यते—येन बलं च आनन्दश्च सुनिश्चितौ भवतः।
Sukta 9
Sukta 1.9
ऋग्वेदस्य १.९ सूक्तं संक्षिप्तं गायत्री-छन्दोमयं, यत्र सोमाभिषवाय इन्द्रः आहूयते। कविः तं मदकरं सोमरससारं पातुं प्रेरयति, यजमानान् च जयबलसम्पन्नान् कर्तुं प्रार्थयते। अस्मिन् सूक्ते इन्द्रस्य सन्निधिः पुनःपुनः वृद्ध्या सह संबध्यते—ओजसः, द्युम्नस्य, रायसश्च—येन यजमानाः सिद्धिं कीर्तिं च प्रति प्रेरिताः स्युः।
Sukta 10
Sukta 1.10
अयं सूक्तः शतक्रतुं इन्द्रं स्तौति—यः प्रेरितेन स्तोत्रेण बृंह्यते, स च प्रत्युपकारेण जयशक्तिं कीर्तिं च बहुधनं च ददाति। यत् स्तुत्या दण्ड इव इन्द्रः समुन्नीयते, तेन कविर् निहिताः “गावः” (दीप्तयः/निधयः) उद्घाटयितुं, पन्थानं विस्तर्तुं, यजमानानां कृते राधांसि (पूर्णतां) प्रकटयितुं च तम् आह्वयति।
Sukta 11
Sukta 1.11
ऋग्वेदस्य १.११ सूक्तं संक्षिप्तं त्रिष्टुभं च; स्तुत्या इन्द्रं महिमानं करोति, तस्य निर्णायकान् वीरकर्माणि स्मारयति—विशेषतः वलस्य गुहां भित्त्वा दीप्तीनां “गवाम्” (रश्मीनां/धनस्य) विमोचनम्। तत् सूक्तम् इन्द्रस्य जयशक्तिं रक्षणं च बहूनि दानानि च याचते, तथा च प्रतिपादयति यत् सत्यमनस्कैः स्तोतृभिः आहूते तस्य दानशीलता सर्वगणनातीतैव।
Sukta 12
Sukta 1.12
अयं गायत्रीयः सूक्तः अग्निं देवानां दूतं होतारं च वृणुते—यः यजमानस्य स्तुतिं हविर्भिश्च देवेभ्यः वहति, तेषां च प्रसादान् पुनर् आहरति। अग्निं सर्वज्ञं सत्यप्रतिष्ठं च, अन्तर्दुःखहरं च स्तौति; तं यज्ञं सफलं कर्तुं प्रार्थयते, तथा दीप्त्या ज्वाला अन्त्यं स्तोमं प्रतिगृह्णातु इति।
Sukta 13
Sukta 1.13
ऋग्वेदस्य १.१३ सूक्तं संक्षिप्तं निमन्त्रणात्मकं स्तोत्रम् अस्ति। अत्र अग्निः होतृरूपेण दूतत्वेन च प्रदीप्यते, यजमानः तं याचते यत् स देवान् यज्ञं प्रति आनयतु, हविः च सफलं करोतु। मन्त्राः क्रमेण विधिवत् नामग्रहणरूपेण प्रवर्तन्ते—रात्रिं उषसं च सहितान् प्रमुखान् देवशक्तीन् बर्हिषि उपवेशनाय आह्वयन्ति, हविर्भागं भोक्तुं च। अन्ते गृह्ययज्ञः स्वाहाकारैः सुसज्जितः, यथा देवाः समागच्छेयुः यजमानं च बलयेरन्।
Sukta 14
Sukta 1.14
ऋग्वेदस्य १.१४ सूक्तं गायत्रीच्छन्दसि अग्न्याह्वानात्मकम्। कण्वऋषिः अग्निं विश्वैर्देवैः सह सोमपानाय यज्ञाय च आगन्तुं प्रार्थयते, स च निर्दोषो होतृरूपेण यज्ञं निर्वहति। सूक्ते पुनःपुनः अग्नेः आह्वातृ-वाहकत्वं प्रतिपाद्यते—देवान् ‘इह’ आनयन्, ऋतं प्रतिष्ठापयन्, मधुमत्सोमस्य (मधोः) आस्वादो यथाविधि सम्यग् उपभुज्यत इति साधयन्।
Sukta 15
Sukta 1.15
ऋग्वेदस्य १.१५ सूक्तं गायत्रीछन्दसि विरचितम्। अत्र इन्द्रः सोमपानाय ऋतस्य सहचर्येण आहूयते, यथा यजमानस्य बलं रक्षणं च प्रादुर्भवेत्। सूक्तं सोमाभिषवस्य वातावरणं—अद्रयः, ऋत्विजः, तथा द्रविणोदा इति धनप्रदा शक्तिः—इत्येतैः क्रमशः सञ्चरति; अन्ते च गार्हपत्याग्नौ कर्म प्रतिष्ठाप्य, यज्ञस्य ऋतनेता अग्निः इति समाप्यते।
Sukta 16
Sukta 1.16
मेद्हातिथेः काण्वस्यायं गायत्रीस्तोत्रः इन्द्रं शीघ्रम् आह्वयति—हरिभिः अश्वैः सह सोमपेषणं प्रति आगत्य सोमं पिबतु। कविः स्तोमं देवस्य आसनरूपेण उपहरति, तृषितवृषभ इव सोमेन हृष्यतु इति याचते, अन्ते च शतक्रतुम् इन्द्रं गो-अश्व-विजयबलैः सह उपासकानां कामं पूरयतु इति प्रार्थयते।
Sukta 17
Sukta 1.17
अयं सूक्तः इन्द्रावरुणौ युगपत् द्वौ “सम्राजौ” इव आह्वयति—यौ रक्षतः, आशीर्भिः अनुगृह्णीतः, च मानुषं जीवनं ऋते धर्मे च सम्यक् नियच्छतः। उपासकः इन्द्रस्य बलं वरुणस्य सत्य-ऋत-धर्मसमन्वितं च अनुग्रहं याचते, येन तस्य क्रतुः प्रेरितस्तुत्यै साधुः स्यात् कर्म च सफलं भवेत्। अन्त्येषु मन्त्रेषु सुश्लिष्टा स्तुतिः उभौ देवौ प्राप्नुयात्, सा च सहभूता सामुदायिकी गीः इव वर्धताम् इति प्रतिपाद्यते।
Sukta 18
Sukta 1.18
अयं सूक्तो ब्रह्मणस्पतिं—वाचः पवित्रस्य स्वामिनं याज्ञिकस्य च तेजसः—आह्वयति, यत् स सोमं हिरण्यवर्णं करोतु, ऋषिं च प्रेरितवाच्यै यज्ञस्य च साधनाय योग्यं विधत्ताम्। अपि च सोमेन सह, इन्द्रेण, दक्षिणया च धर्मदायिन्या शक्त्या सह, पापात् प्रमादात् संहतेश्च रक्षणं याचते, येन कर्म ज्योतिर्मयं स्वर्गसदृशं स्तुतिनिवासं भवेत्।
Sukta 19
Sukta 1.19
ऋग्वेदस्य १.१९ सूक्तं संक्षिप्तं गायत्रीछन्दोमयं, यत्र अग्निं पुनःपुनः “मरुद्भिः सह” सुशोभने सुव्यवस्थिते यज्ञे आगन्तुं, तं गोपीथाय रक्षितुं, कर्म च बलवत्तरं कर्तुं निमन्त्रयति। मरुतः दीप्ताः अपि भीषणाः, धर्म्ये राज्ये बलिनः, अहितनाशकाः इति स्तूयन्ते; तेषां वात्याशक्तिः अग्नेः ज्वाला च संयुक्ते विघ्नान् अपाकुर्वतः प्रेरितां क्रियाम् उद्दीपयतः। अन्ते सोमाहुतिमोतिफ़ः—ऋत्विजः मधुमन्तं सोमं अग्नेः प्रथमपानाय सिञ्चति, एवं वह्नि-प्राणवात-हविषां सख्यं संमुद्रयति।
Sukta 20
Sukta 1.20
अयं गायत्रीस्तोत्रः स्तोमं रचयति येन यज्ञे च मानुषे पात्रे च इन्द्रस्य ‘जननम्’ अथवा प्रादुर्भावः आहूयते, स च निधीनां श्रेष्ठो निधापकः। ततः आह्वानं विस्तीर्य इन्द्रस्य मरुद्भिः सह तथा राजभिरादित्यैः सह समन्वितं आगमनं वर्णयति; अपि च ऋभूणां ‘सम्यक्-कार्यम्’ (सुकृतं कर्म) स्मारयति, येन ते देवानां मध्ये यज्ञभागे मान्यं स्थानं लेभिरे।
Sukta 21
Sukta 1.21
अयं संक्षिप्तः इन्द्राग्नी-सूक्तः उभय-आह्वानरूपः; सोमाभिषवम् उपसर्पताम् इन्द्राग्नी इति, तयोः संयुक्तं स्तुतिं गृह्णीताम् इति च। अत्र तयोः सह-वीर्यं, यज्ञं प्रति शीघ्रागमन-तत्परता, तथा च उपासकं सत्ये जागरयितुं, रक्षणात्मकं शर्म च दातुं समर्थता प्रकाश्यते।
Sukta 22
Sukta 1.22
अयं सूक्तः प्रातःकालेऽश्विनोः प्रातराह्वानेनारभ्यते। शीघ्रगामिनौ नासत्यौ भिषजौ सोमपानायागच्छतामिति प्रार्थ्येते; ते प्रबोधनं रक्षां च प्रभाववन्तं सामर्थ्यं च ददतु। अनन्तरं प्रार्थना समर्थयितॄणि दिव्यानि बलानि प्रति विस्तरति—देवीगणोऽपि धारयित्रीः “राज्ञीः” इव स्मृतः। अन्ते च विष्णोः “परमं पदम्” इति प्रसिद्धं दर्शनं समाप्यते—यत् जाग्रद्भिः ऋषिभिः प्रज्वालितं परमं स्थानम्।
Sukta 23
Sukta 1.23
ऋग्वेदस्य १.२३ सूक्तं सोमाह्वानरूपेणारभ्यते। तत्र वायुम् आह्वयति—स शीघ्रम् आगत्य बर्हिषि निहितं नवप्रसुतं तीव्रं सोमं पिबतु। सूक्तस्य प्रवाहे तु स्तुतिर् विस्तरति; पूष्णम् अग्निं चादीन् देवतान् अपि सहाह्वयति। तेषां प्रसादेन मार्गदर्शनं, नष्टस्य पुनर्लाभः, तथा तेजः-प्रजा-दीर्घायुषां समन्विताः शुभाशिषो याच्यन्ते; देवाश्च यजमानस्याभिलाषस्य साक्षिणो भवन्ति।
Sukta 24
Sukta 1.24
ऋग्वेदस्य १.२४ सूक्तं गम्भीरप्रश्नेनारभते—“कस्यामरस्य रमणीयं नाम धारयेम?”—ततः शीघ्रमेव आदित्यस्य वरुणस्य महिम्नि अदितेर्विस्तारे च समवायं गच्छति। सूक्तं वरुणस्य ऋत-शासनं स्तौति, यत् सूर्यं स्वपथे नियोजयति; अन्ते च प्रायश्चित्त-याचना भवति—वरुणो बन्धान् पाशांश्च विमुञ्चतु, यथा उपासकः अदितेः अनन्तस्वातन्त्र्यं निरपराधत्वं च पुनराप्नुयात्।
Sukta 25
Sukta 1.25
अयं सूक्तो वरुणाय स्वापराधस्वीकारः क्षमायाचनं च। यद्यपि मनुष्याः पुनःपुनरस्य ऋतं (विश्व-नैतिकव्यवस्था) न पालयन्ति, तथापि कविः क्षमां पुनःस्थापनं च याचते। सर्वदर्शिनं पालकं वरुणं स्तौति—यः कृतं चाकृतं च वेत्ति। अन्ते च प्रसिद्धा याचना—वरुणस्य पाशेभ्यो मोक्षः, यथा जीवनं स्वातन्त्र्ये सत्ये च प्रवर्तेत।
Sukta 26
Sukta 1.26
ऋग्वेदस्य १.२६ सूक्तं अग्निसूक्तम्। अत्र यज्ञाग्निं आह्वयति—स सुदृढैः बलैः स्वं तनुं परिधत्ताम्, अध्वरं च ऋजुं साधुं च प्रवर्तयतु। अस्य वैशिष्ट्यं प्रतिपाद्यते—अग्निरेव विश्वस्य मुखं मध्यस्थश्च; यं देवं यजते, तस्य हविः वास्तवतोऽग्नौ एव प्रज्वलति, स च तत् सर्वेभ्यो देवेभ्यः वहति। अन्ते प्रार्थ्यते—अग्निः सर्वासु मूर्तिषु यज्ञं धियं च धारयतु, येन हविः जय्यं फलवच्च भवेत्।
Sukta 27
Sukta 1.27
अयं सूक्तः मुख्यतया अग्निं स्तौति—स प्रियः, धनदः, यज्ञाग्निः, योऽध्वरस्य नायकः पथप्रदर्शकश्च, सम्यग्गतिं सफलां च हविर्दानं साधयति। उपासकस्य संघर्षेषु बलजयेषु च साहाय्यं याचते, येन स्थिरा इषः समृद्धिश्च वश्यीभवेत्। अन्त्यऋचि सर्वदेवताभ्यः नमस्कारं विस्तारयति, प्रार्थयति च यत् मानुषगायकात् परैः शक्तिभिः स्तुतिः स्पृहा च न छिद्येताम्।
Sukta 28
Sukta 1.28
अस्मिन् सूक्ते सोमाभिषवः सजीव इव नादमयः कर्मविधिः परिकल्प्यते। अभिषवशिलाऽऽखलः पात्राणि च चलनी च आहूयन्ते—ते इन्द्रं प्रबोधयन्ति, हविर्दानं च सफलं कुर्वन्ति। मर्दनाभिषवयोः श्रुतिलयः जयघोषवत् पवित्रं घोषं पवित्रीकरोति। अन्ते सोमस्य सावधानं संक्रमणं पावनं च वर्ण्यते, यथा परिशुद्धः पानार्थः रसः देवाय सम्यगुपस्थाप्यते।
Sukta 29
Sukta 1.29
अयं इन्द्रसूक्तः (पुनःपुनरुक्त-प्रत्यावर्तनयुक्तः) सोमपानं सत्यधारिणं वीरं प्रार्थयते यत् कवीनां स्तुतिं सफलां कुर्यात्, तथा च गो-अश्वादि प्रत्यक्षं समृद्धिं दद्यात्—“दीप्तं सहस्रगुणं” बहुलं धनम्। अपि च विघ्नकरान् बलान् शत्रूणां कलकलं च भिन्द्यात्, येन दानानि च सम्यगुक्तिः च प्रबुध्येरन्, प्रबलाः स्युः।
Sukta 30
Sukta 1.30
अयं सूक्तः मुख्यतः इन्द्रस्याह्वानम्—स शीघ्रं सोमपेषणं प्रति आगच्छतु, आहुतं सोमं पिबतु, च जयम् बलं च दीप्तिमन्तं रयिं च ददातु इति। वज्रभृतं शतशक्तिं सखायं स्तौति—यः विघ्नान् भिनत्ति, यजमानान् समृद्धान् करोति। ततः सहाय्यं रक्षणं च यज्ञस्य सफलपरिपूर्तिं च प्रार्थयन् क्रमशः निवेदयति।
Sukta 31
Sukta 1.31
ऋग्वेदस्य १.३१ सूक्तं त्रिष्टुभ्छन्दसि अग्निदेवताकम्। अङ्गिरसां मध्ये तम् आद्यं द्रष्टारं, देवानां मनुष्याणां च शिवं सखायं, ऋतस्य (विश्वव्यवस्थायाः) ध्रुवं गोप्तारं च स्तौति। अग्निं प्रार्थयते—स धर्म्यं कर्म धर्म्यां धियं च प्रज्वालयतु, बहु धनं वीर्यं च आनयतु, तथा च संयुक्तेन सौभाग्ययुक्तेन मनसा यजमानान् ‘वस्यः’ (श्रेष्ठतरम्) प्रति नयतु।
Sukta 32
Sukta 1.32
अयं सूक्तः इन्द्रस्य आद्यं वीरकर्म स्तौति—वृत्रस्य (अहेर्) वधं, येनापः निरुद्धाः आसन्, तासां च जीवनदायिनीनां सरितां विमोचनम्। अत्र इन्द्रस्य अजेयस्य वज्रबलस्य वर्णनं, गिरिदुर्गभेदनं, तथा ऋतस्य पुनःस्थापनं मनुष्याणां च समृद्धेः प्रतिपादनं क्रियते। सूक्तं स्तुत्याह्वानरूपेण इन्द्रस्य शक्तिं महत्त्वयति, यथा स पुनरपि विघ्नान् अपाकरोतु, जयम्, वृष्टिं, स्थैर्यं च ददातु।
Sukta 33
Sukta 1.33
ऋग्वेदस्य १.३३ सूक्तं त्रिष्टुभ्छन्दसा इन्द्रं स्तौति। अस्मिन् सूक्ते बलाधिपतिं देवं “गवां” (दीप्तेः, धनस्य, सम्यग्दिशश्च) अन्वेष्टारं पुनःस्थापयितारं च याचते, यत् सः स्वां पूर्णतां यजमानान् प्रति प्रवर्तयेत्। इन्द्रस्य अनतिक्रमणीयं सामर्थ्यं प्रशंस्यते—यत् सौरैः प्रहरिभिः परिगुप्तं परिमण्डितं च—तथा च संग्रामेषु सहाय्यं, क्षेत्रजयः, धर्म्यलाभरक्षणं च इत्यादीनि तस्य प्रत्यक्षोपकारकर्माणि स्मार्यन्ते। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनम् प्रतिस्पर्धायां विघ्नेषु च विजयाय, दीप्तिमतीं समृद्धिं, स्थिरां विवेकबुद्धिं च प्राप्तुं इन्द्रस्य आवाहनम्।
Sukta 34
Sukta 1.34
अयं सूक्तोऽश्विनौ नासत्यौ त्रिरद्य पुनः पुनर् अहन्यहनि शीघ्ररथेनागन्तुं प्रार्थयते। नूतनां नूतनाम् प्रेरणां रक्षां च प्राणधारणं सहाय्यं च वहन्तौ इति स्तौति। तयोर्विश्वतो गमनं काले काले रक्षणशक्तिं च प्रशंसति, सुवीर्यसमृद्धं धनं दातुं समर्थौ इति च। अन्ते बललाभे वर्धनं जयश्च याचते।
Sukta 35
Sukta 1.35
ऋग्वेदस्य १.३५ सूक्तं सवितृदेवताकं; आरम्भेऽग्निं मित्रावरुणौ च रात्रिं च रक्षार्थं सहायकदेवतारूपेण आह्वयति, ततः सवितारं देवानां प्रेरकं प्रति प्रवर्तते—यः प्रजाः सुसंस्कृतैः सुरक्षितैः पथोभिः नयति। अस्मिन् सूक्ते सवितुः विश्वव्यवस्थापनं चिन्त्यते—लोकानां मध्ये तस्य स्थानानि, यमान्तकस्यापि लोकं स्पृशन्ति—तथा रक्षणं, सम्यग्दिशा, अन्तःस्थं ‘वाच्य’ मार्गदर्शनं च याच्यते, यत् तमसः स्पष्टदर्शनं प्रति नयति।
Sukta 36
Sukta 1.36
ऋग्वेदस्य १.३६ सूक्तं काण्वानामग्निसूक्तम्। अत्र दिव्यः अग्निः महाबलः सर्वैः पूज्यः होतृरूपेण आहूयते, यः मानुषीं वाचं हविश्च देवान् प्रति वहति। ऋतस्याधि प्रज्वलितं तमग्निं स्तौति, स्तोत्रेणैव तस्य वर्धनं याचते, अन्ते च रक्षोभ्यः तथा सर्वेभ्यः शत्रुभ्यः कुटिलद्रोहिभ्यश्च रक्षणार्थं प्रार्थयते—यत् तस्य घोराः शिखाः रक्षांसि च सर्वान् प्रतिकूलान् कुटिलान् बलान् दहन्तु।
Sukta 37
Sukta 1.37
अयं सूक्तः मरुतां स्तुतिमयः। ते तूर्णवेगाः, दीप्तै रथैः शोभमानाः, महता प्रभावेण पृथिवीमपि कम्पयन्तः प्रशस्यन्ते। कण्वऋषिः तान् अनुशासितेन तेजसा सह आगन्तुं आह्वयति, यजमानानां बलं हर्षं च सम्यग्गामिनं प्रेरणां च प्रबोधयितुम्। अन्ते मरुद्भिः सख्यभावस्य दृढीकरणं, तेषां हर्षोत्कर्षबलसमर्थितं पूर्णायुषः जीवनं च प्रार्थ्यते।
Sukta 38
Sukta 1.38
अयं सूक्तः मरुतां गणं शीघ्रगामिनं स्तनयित्नुनादिनं इन्द्रस्य सखायः इति आह्वयति; कः प्रीतिर् एतान् आकर्षति इति पृच्छति, सुसंस्कृतं हविर् उपगन्तुं गृह्णन्तु च इति प्रेरयति। तेषां तूफानीं दीप्तिं—विद्युतं वृष्टिं च गर्जितबलं च—प्रशंसति; उपासकेभ्यः रक्षां वृद्धिं च अन्तःकरणबलवर्धनं च याचते। अन्ते मरुतः स्तोतुं प्रत्यक्षं आह्वानं करोति, तेषां तेजो बलं च ‘अत्रास्मासु अन्तः वर्धताम्’ इति प्रार्थयति।
Sukta 39
Sukta 1.39
अयं सूक्तः मरुतः आह्वयति—ते दूरदेशेभ्यः दीप्त्या सह वेगेन आगच्छन्ति; केन प्रेरिताः सञ्चरन्ति, कं सहाय्यं कर्तुं वा कं हन्तुं वा अभिप्रयन्ति इति पृच्छति। तेषां नादवन्तः रथाः, भूमिकम्पकरः आगमनवेगः, अनिवार्यं बलं च सजीवम् उपवर्ण्यते; तथा च शत्रुभ्यः—विशेषतः ऋषिदृष्टिविरोधिभ्यः—अस्मान् रक्षन्तु इति तेषां संरक्षणं याचते।
Sukta 40
Sukta 1.40
अयं सूक्तः ब्रह्मणस्पतिं पवित्रवाक्पतिं प्रार्थयति—स उदेति यज्ञं नयतु, यथा मन्त्रः सिद्धः रक्षको भवेत्। मरुतोऽपि स्व-उदार-शक्त्या पुरःसराः प्रचोदिताः स्युः। इन्द्रश्च शीघ्रप्रेरकः अजेयबलः च भवतु, यः भय-कलहयोर्मध्येऽपि दृढं क्षेमं प्रतिष्ठापयति।
Sukta 41
Sukta 1.41
अयं सूक्तः आदित्यान्—वरुणं मित्रम् अर्यमाणं च—ऋतस्य (विश्व-नैतिक-व्यवस्थायाः) दूरदर्शिनः पालकान् आह्वयति। पराजयात् प्रमादात् शत्रूणां दुष्ट-योजनाभ्यश्च रक्षणं याचते। तान् ‘ऋजु-पथे’ यज्ञस्य नेतॄन् दर्शयति, ये सम्यक्-चिन्तनं सामाजिक-सामञ्जस्यं च स्थापयन्ति, आपद्भ्यः सुरक्षितं गमनं च ददति। अन्ते नीत्यात्मकः स्वरः—उदार-प्रतीतिष्वपि जनासु विवेकः कर्तव्यः, हानिकर-वाक्येषु च न आकर्षितव्यं।
Sukta 42
Sukta 1.42
अयं सूक्तः पूषणं प्रति यात्राप्रार्थना-रूपः। उपासकः तं याचते यत् स पथि पुरतः गच्छेत्, दुःखं भयञ्च अपहरेत्, इष्टं देशं प्रति सुरक्षितं नयेत्। पूषणस्य रक्षणे सम्यगर्जितं सम्यगुपभुक्तं च सौभाग्यं समृद्धिं च प्रार्थयते। अन्ते कलहं विहाय शान्त्या स्तुतिं समर्पयति, चिरस्थायिनः धनसमृद्धेः प्रार्थनां च करोति।
Sukta 43
Sukta 1.43
ऋग्वेदस्य १.४३ सूक्तं रुद्राय संक्षिप्तं गायत्रीस्तोत्रम्। अस्मिन् सूक्ते हृदयशमं सम्यक् स्तुतिवचनं याच्यते—येन भीषणोऽपि देवः शान्तेः, रक्षणस्य, कल्याणस्य च स्रोतः स्यात्। रुद्रस्य हितकरं दीप्तिमद्रूपं (सूर्य इव, हिरण्य इव च) प्रकाश्यते; तस्य महिमभयङ्करशक्तिं च सूच्यते। उपासकस्य समुदायस्य च आरोग्यं शिवत्वं च प्रार्थ्यते।
Sukta 44
Sukta 1.44
ऋग्वेदस्य १.४४ सूक्तं प्रातःसम्बद्धम् अग्निसूक्तम् अस्ति। तत्र पवित्रो वह्निर्दिव्यो दूतः समिध्यते; उषसि प्रबुद्धान् देवान् आनयतु इति तं प्रार्थयन्ति, तथा दातारं यजमानं प्रति “नानावर्णां” समृद्धिं ददातु इति। स्तुतौ प्रवर्धमानायां प्रातःकाले व्यापकदेवतामण्डले अग्निराहूयते—सविता, उषाः, अश्विनौ, भगः, मरुतः, वरुणश्च—यथा कर्म सोमयज्ञे ऋतस्य च व्यवस्थायां दिव्यशक्तीनां समन्वितं स्वागतं भवति।
Sukta 45
Sukta 1.45
अयं सूक्तोऽग्निं होतारं समाह्वातारं च स्तौति, यः वसून् रुद्रान् आदित्यान् च मनुष्ययज्ञे समानीय यज्ञं सूपथं (सु-अध्वरम्) करोति। पुनःपुनरस्य प्रार्थना क्रियते यत् स हविर्नयतु, उपासकस्य संकल्पं च ऊर्ध्वं वहतु, येन मानुषी मनोः प्रजा ऋतेन विश्वेन समन्विता भवेत्। अन्तेऽग्नेः यजनं सोमस्य सन्निधिना दृढं संबध्यते; देवाः पिबन्तु इति आह्वानं कृत्वा, यज्ञः साधारणकालात् अतिक्रम्य प्रवर्तताम् इति भावः।
Sukta 46
Sukta 1.46
ऋग्वेदस्य १.४६ सूक्तं प्रातःकाले आह्वानरूपं यत् उषसः प्रादुर्भावेन अश्विनौ उपनयति। तत्र दिव्यौ अश्विनौ शीघ्रौ त्रातारौ भिषजौ च स्तूयेताम्, ये तेजस्विना रथेन आगच्छतः। सूक्ते तौ “नदीः” इव संसारमार्गान् तरितुम्, सोमं गृह्णीतुम्, यजमानाय समुदायाय च रक्षणं स्वस्तिं च अविघ्नं सहाय्यं च दातुम् प्रार्थ्येते।
Sukta 47
Sukta 1.47
अयं कण्वस्य सूक्तः अश्विनौ आह्वयति—युवां शीघ्रं स्वदीप्तेन रथेन आगच्छतं, युवाभ्यां सुस्वादु सोमोऽभिषुतः पिबतम्; ऋतं वर्धयन्तौ कल्याणं पुनः स्थापयतम्। पुनःपुनः युगलौ भिषजौ उदारयजमानाय रत्नानि रयिं च दातुम् प्रार्थ्येते—भूमेर्गर्भात् दिवो विस्तारेभ्यश्च सर्वेभ्यः लोकेभ्यः आहृत्य। अन्ते सूक्तं कण्वानां यज्ञसत्रैः सह अश्विनोः चिरपरिचयम् पुनः प्रतिपादयति, तेनाह्वानं व्यक्तिगतं परम्परागतं च भवति।
Sukta 48
Sukta 1.48
अयं सूक्तः उषसः प्रातःप्रार्थना-रूपः। तां मधुरेण भावेन, विस्तीर्णेन प्रकाशेन, उदारैश्च धनैः सह उदेहि इति याचते; सा मनुष्यजीवनं प्रसादयित्वा स्पष्टतायां सत्कर्मणि च प्रबोधयतु। सर्वासु ऋचासु उषाः स्तूयते—या तमो नाशयति, प्रकाशं प्रकटयति, शुभत्वं बलं च जनयति, उपासकं च पूर्णतया, श्रीया, पोषण-धारण-शक्तिभिश्च समन्वयति।
Sukta 49
Sukta 1.49
अयं संक्षिप्त उषसः सूक्तः देवीं उषसं ज्योतिष्मद्भ्यः उच्चैः प्रदेशेभ्यः स्वैः शुभैः शक्तिभिः सह आगन्तुं निमन्त्रयति। सा प्रबोधनं नियमं च जीवनस्य सम्यग्-लयान् वहति। तस्या रश्मिभिः सर्वं रोचमानं जगद् आलोक्यते, तथा च पतत्रिणः द्विपादश्चतुष्पादाश्च सर्वे भूतगणाः ऋतस्य (विश्वसत्यस्य) अनुक्रमेण प्रवर्तन्ते। अन्ते काण्वाः प्रेरितया वाचा ताम् स्पष्टं आह्वयन्ति, सत्यं रयिं च अन्तःप्रसादं च याचन्ते।
Sukta 50
Sukta 1.50
ऋग्वेदस्य १.५० सूक्तं सूर्यस्य जातवेदसः—सर्वज्ञस्य सर्वप्रकाशकस्य—दीप्तं स्तुतिम् आह। तस्य रश्मयः सर्वेषां भूतानां पुरतः तम् उद्यन्तं दृश्यं कुर्वन्ति। सूक्ते तस्य नित्यं प्रातरारोहणं दिवोऽन्तरिक्षस्य च विस्तीर्णं पन्थानं निरूप्यते; स कालमापकः, जन्मनां साक्षी, चेतनाप्रबोधकश्च इति चित्र्यते। अन्ते रक्षार्थं प्रार्थना—यथा आदित्यः सर्ववीर्येण उदेति, तथा स शत्रून् अभिभूय यजमानं द्वेष्टुः शक्तेः पालयतु।
Sukta 51
Sukta 1.51
ऋग्वेदस्य १.५१ सूक्तं तेजस्वि इन्द्रस्तुतिः। तत्र इन्द्रः धनसमृद्धेः परिपूर्णः समुद्र इव, अजेयः वीरः, यस्य महिमा मानुषप्रमाणात् अतिवर्तते इति प्रशस्यते। कविः संग्रामे जनसमुदाये च प्रयत्नेषु इन्द्रस्य सहाय्यं याचते; स मित्रान् शत्रुभ्यः विविच्य ज्ञातुम्, अधर्मबलानि निग्रहितुम्, यजमानानां वीर्यं शौर्यं च दातुम्, रक्षां शरणं च प्रदातुम् प्रार्थयते।
Sukta 52
Sukta 1.52
ऋग्वेदस्य १.५२ सूक्तम् इन्द्रस्तुतिरस्ति। अत्र वृत्रवधविजयः स्तूयते, येन आपः विमोच्यन्ते तथा मनुष्यदृष्ट्यर्थं सूर्यः प्रतिष्ठाप्यते, ऋतस्य च व्यवस्था दृढीभवति। सुसंस्कृतया वाचा आहूतः स बलवान् शीघ्रगामी च वीरः, मरुद्भिः सहचरः, देवैश्च हृष्टः स्तूयते। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनम्—यजमानं प्रति इन्द्रं प्रवर्तयितुं, रक्षणाय, गातवे (मार्गप्राप्तये), तथा च तस्य निर्णायकयुद्धशक्त्या जितां समृद्धिं बहुलतां च प्रापयितुम्।
Sukta 53
Sukta 1.53
एषा त्रिष्टुभा विश्वामित्रस्य स्तुतिः इन्द्राय “नवां वाचम्” प्रब्रूते; यज्ञस्य दीप्ते सदसि तमाह्वयति, च सत्यं धनं निष्कपटेन प्रयत्नेनैव लभ्यते, न तु रिक्तस्तुत्या, इति प्रतिपादयति। सा वृत्रहत्यायाम् अवरोधभेदने च सोमजं तस्य बलं महिमानं च गृणाति, अन्ते च प्रार्थयते यत् उपासकाः इन्द्रस्य शिवाः सखायः स्युः—वीर्यसम्पन्नाः, दीर्घायुषः, जयशीलया अग्रगत्या युक्ताश्च।
Sukta 54
Sukta 1.54
अयं विश्वामित्रस्येन्द्रसूक्तः संग्रामसंकटे दुःखकाले च मघवनं प्रार्थयते—गायकान् मा परित्यजेत्; तस्य बलस्य न कश्चिदन्त इति च प्रतिपादयति। इन्द्रस्य लोककम्पनकर्माणि स्मारयति—नद्यः क्रोशन्ति, वनानि नदन्ति, दुर्गाणि भिद्यन्ते—एतानि स्मृतयः संरक्षणाय, जयशक्तये, समुदायस्य चिरस्थायिसमृद्धये च याचनारूपेण परिणमन्ति।
Sukta 55
Sukta 1.55
अयं सूक्तः इन्द्रस्य अपरिमितं महत्त्वं स्तौति—तादृशं यत् द्यावापृथिव्यौ अपि तं न धारयितुं न परिमातुं शक्नुतः—तथा च युद्धे तस्य भीषणं दीप्तिमत् पराक्रमं प्रशंसति। अत्र पुनःपुनः वज्रस्य (अशन्याः) निर्माणं तीक्षणीकरणं च निर्णायकं बलं इव स्मार्यते, यत् निरोधं विनाशयति, जनानां बलं रक्षां च, तथा अक्षयं धनं च सुनिश्चितं करोति।
Sukta 56
Sukta 1.56
अयं सूक्तः इन्द्रस्य अनिवार्यं प्रसरं स्तौति। स शीघ्राश्व इव उदेति, हरियुजेन रथेनाभिगच्छति, नदन् बलेन तमोऽपनुदति। स्वया तविष्या बलवन् स द्यावापृथिवी धारयति, सोममदे च वृत्रस्य बन्धान् भित्त्वा अपः सृजति। इदं सूक्तम् रक्षणाय, प्रकाशाय, समृद्ध्यै च इन्द्रस्य जयशक्तेः आवाहनरूपम्।
Sukta 57
Sukta 1.57
एषः षडृचः त्रिष्टुभः सूक्तः इन्द्रं स्तौति—स अपरिमितो दाता, यस्य “दुर्धर्षा” दानसमृद्धिः सर्वेभ्यो भूतैभ्यः प्रवहति। तस्य निर्णायकं विजयकर्म स्मार्यते—वज्रेण महापर्वतं विदार्य निहिताः आपो विमोचयत्, येन जगत् धार्यते। कविः समुदायं इन्द्रस्य आश्रितान् स्थापयति, तं च वाचं नः प्रतिगृह्णातु, अस्माकं आयुः बलं च वर्धयत्विति प्रेरयति।
Sukta 58
Sukta 1.58
ऋग्वेदस्य १.५८ सूक्ते अग्निः होतृरूपेण देवदूतश्च स्तूयते—यज्ञकर्मणा प्रेरितः स मध्याकाशं विचरन् देवान् हविषे आह्वयति। अस्मिन् सूक्ते अग्नेः हितकारी पौरोहित्यधर्मः वनमध्ये वातप्रेरितस्य ज्वलतः भयानकतेजसा सह मिश्र्यते; अन्ते च तस्मात् शरणं, दुःखात् परित्राणं, उषःप्रदां प्रेरणां च धनसमृद्धिं याचते।
Sukta 59
Sukta 1.59
अयं सूक्तोऽग्निं वैश्वानरं स्तौति—यत्र सर्वेऽन्येऽग्नयः प्रमोदन्ते—तथा मानुषाणां निवासानां “नाभिं” (मध्यबन्धं) यः जनान् धर्मेण सम्यक् संयुनक्ति। अत्राग्निः प्रेरितो होताऽभिधीयते, यः प्राचीनान् महतः स्तोमान् हविषश्च देवेभ्यो वहति, भरद्वाजवंशाय सर्वेभ्यश्च जनैः बलं श्रीं सुव्यवस्थितं च जीवनं ददाति।
Sukta 60
Sukta 1.60
अयं लघुस्त्रिष्टुभः सूक्तोऽग्निं स्तौति—स भास्वरः सभायाः केतुरिव, शीघ्रदूतो यजने यस्य कर्म तत्क्षणफलप्रदम्। अत्र मातरिश्वना भृगुभ्यः पुरा नीतस्याग्नेः पौराणिकं चरितं स्मार्यते, तच्च आद्यदानं मनुष्याणां पुनःपुनर्हृदयात् यज्ञभूमितश्चाग्निप्रदीपनकर्मणा संयोज्यते। अन्ते कविः अग्निं रयिपतिं घोषयति, उषसि च शीघ्रागमनाय अन्तर्ज्योतिःप्रबोधनाय च प्रार्थयते।
Sukta 61
Sukta 1.61
ऋग्वेदस्य १.६१ सूक्तं त्रिष्टुभ्छन्दसि गौतमैः कृतं, इन्द्रदेवताकम्। अस्मिन् सूक्ते गौतमाः इन्द्राय प्रभाववत् स्तोत्रं समर्पयन्ति—यस्य अतिप्रवृद्धा महिमा द्यावापृथिव्योरन्तरिक्षे च व्याप्नोति, यस्य च अजेया रणशक्तिः ज्योतिषो जयस्य च लाभं जनयति। स्तुतिः पुनःपुनः ‘दत्तिः’ इव (ब्रह्माणि) निरूप्यते, या इन्द्रं बृंहयति; तथा कविषु धियः/दृष्टेः प्रेरितां शक्तिं निधातुं, शीघ्रां उषसोजातां समृद्धिं मेधां च आनयितुं तम् प्रार्थयन्ते।
Sukta 62
Sukta 1.62
अयं त्रिष्टुभः सूक्तः इन्द्राय नवं कृतं ब्रह्म समर्पयति, आङ्गिरसविधिना तं स्तौति—श्रुततमं धिषणापतिं वृष्ण्यबलस्य जयिनं च। अत्र आङ्गिरसवंशीयं रूपकं प्रतीयते—ऋषिप्रशस्तिः, द्यावापृथिव्योः विश्वधारणं, इन्द्रस्य रश्मिमतां रथयुगानां च प्रभा—येन यजमानाः सम्यग्नेतृत्वं रक्षणं चोषसि जातां प्रेरणां च प्राप्नुयुः।
Sukta 63
Sukta 1.63
एषा त्रिष्टुभा स्तुतिः इन्द्रं ‘महान्तम्’ इति स्तौति—यस्य वीर्येण द्यावापृथिव्यौ स्थिर्यं याते, यस्य भीत्या पर्वताः अपि दृढं तिष्ठन्ति। स एनान् उपासकान् शत्रुभ्यः पातु, प्रतिरोधं भिनत्तु, सुसंस्थितं बलं जयम् च धिषणां च ददातु—विशेषतः उषसि गोतमानाṃ ब्रह्मणा (पवित्रवचसा) प्रेरितां वसुं।
Sukta 64
Sukta 1.64
अस्मिन् मरुत्सूक्ते नोधा गौतमः सुश्लिष्टं स्तोमं रचयन् रुद्रस्य गणान् स्तौति—तेषां सिंहनादं, दीप्तिमन्तं रूपं, एकतां च, या विघ्नान् भिनत्ति तमश्च अपहन्ति। सूक्तं सावधानकाव्याह्वानात् आरभ्य सजीवयुद्धचित्रणं प्रति प्रवर्तते, अन्ते च ऋतस्यानुगुणां प्रेरितां शक्तिं च वीरप्रसूां ध्रुवां च वसु-समृद्धिं याचते।
Sukta 65
Sukta 1.65
ऋग्वेदस्य १.६५ सूक्ते अग्निः स्तूयते—स गूढोऽपि सुलभः ज्वालः, गुहायां मृग इव अन्वेष्यः; स्तोत्रेण युज्यते, हव्यानि च देवेभ्यो वहति। अस्य अनिवार्यः वेगः प्रशस्यते—मुक्ताश्व इव, पूर्णनदीप्रवाह इव—तं च दूरदीप्तिं विद्वांसं ‘ऋताज्जातम्’ इति निरूप्य, उपासकान् तमसः प्राक्तनात् प्रकाशमानं ऋतक्रमं प्रति नयति।
Sukta 66
Sukta 1.66
ऋग्वेदस्य १.६६ सूक्ते अग्निः बहुतेजाः सर्वदृक् च स्तूयते—स धनं सूर्यः प्राणः च, “सनातनः पुत्रः” इव, यः जीवनं धारयति अन्तःशक्तिं च प्रबोधयति। सूक्ते जनानां मध्ये तस्य दीप्तिमदुदयः, संग्रामार्हं बलं, तथा तमसः प्रवाहान् अग्रे नयित्वा यथा दीप्तयः “गावः” (रश्मयः/प्रज्ञाः) दिवो दर्शनानुगुणा भवन्ति, इति सामर्थ्यं वर्ण्यते।
Sukta 67
Sukta 1.67
अयं सूक्तोऽग्निं स्तौति—अरण्ये शीघ्रजातं ज्वलनं, मनुष्येषु च मित्रवद् अन्तःस्थितं सखायं, यः सम्यक्श्रवणेन ऋतस्य स्वेच्छानुवर्तनैश्च जनसमुदायं समन्वयति। स गुहासु निहितानां दीप्तानां “गोसमूहानां” अन्वेष्टा रक्षिता च निरूप्यते। अन्ते चापां सदने प्रतिष्ठिता प्रबुद्धा चित्तिः प्रदर्श्यते, यत्र धीरा एकभावं सौहार्दं च सह निर्मिमते।
Sukta 68
Sukta 1.68
अयं सूक्तः अग्निं नित्यप्रबुद्धं वह्निं स्तौति, यः स्वर्गं प्रति उदेति, चरस्थावरयोः पथः सम्यक् नियच्छति, रात्र्यः च “विवृणोति”—येन प्रकाशाय ज्ञानाय धर्म्याय कर्मणे च अवकाशः भवति। स चित्संविदः ज्ञाता गृहपतिश्च अग्निः, ये हविषा यजन्ति ये च तस्मात् उपदेशं शिक्षां च इच्छन्ति, तेषां कृते रायसः समृद्धेः द्वाराणि विस्तीर्णानि करोतु इति प्रार्थ्यते।
Sukta 69
Sukta 1.69
अयं अग्निस्तुतिः अग्निं तेजस्विनं द्युलोकसदृशं प्रकाशं स्तौति—यः दक्षिणेन पथा चरति, उषसः प्रिय इव यज्ञं प्रबोधयति। अत्र अग्निः संयुक्तैर्मानवैर्जनैः आहूयमानो दिव्यः शक्तिरूपेण निरूप्यते, यः समृद्धेः रक्षणस्य च द्वाराणि विवृणोति, स्वर्लोकस्य (स्वरस्य) दर्शनं च ददाति। अस्य स्तोत्रस्य प्रयोजनं अग्निं बहिरन्तश्च प्रज्वालयितुं, स हव्यानि वहतु सर्वांश्च सिद्धीन् ददातु इति।
Sukta 70
Sukta 1.70
ऋग्वेदस्य १.७० सूक्तम् अग्निसूक्तम्। अस्मिन् सूक्ते आर्य-मनीषया प्राचीनाḥ पूर्णाḥ (प्राचीनाḥ समृद्धयः) जिगीष्यन्ते, तथा च अग्निं सर्वेषां सिद्धीनां साधकं रक्षकं च प्रार्थयते। अग्निं चेतनं ज्ञातारं, यज्ञस्य जीवनस्य च विस्तीर्णानां प्रतिष्ठानां गोप्तारं निरूपयति; स देवानां मर्त्यानां च जन्मानि अवगच्छति, साधकं च अन्तर्बाह्येषु संघर्षेषु नयन् सम्यगुद्भवाय जयाय च प्रापयति।
Sukta 71
Sukta 1.71
अयं सूक्तः अग्निं काम्यं ज्वलनं स्तौति—यः कामेन जागर्यते—तं च उषसा सह अन्तर्गुम्फयति, या नाना-वर्णा प्रभाते सर्वाः शक्तीः पुरतः नयति। गूढाग्नेः प्रबोधनात् आरभ्य, उषसः अनुयायिन्यः सहोदरीव बलसमूहाः च, ततः स्थिर-प्राणबलाय, देवपथे सम्यग्गत्यै, तथा पैतृक-सम्बन्धानां हिंसाया दुष्टवाचश्च रक्षणाय प्रार्थना क्रियते।
Sukta 72
Sukta 1.72
अयं सूक्तोऽग्निं स्तौति—स नित्यकर्मा दिव्यस्तक्षन्, यः प्रेरितानि काव्यानि धारयति निक्षिपति च, धनानाम् अमृतानां च शक्तीनां प्रभुः भवति। अत्र विश्वरचनायाः प्रतिमाः संयोज्यन्ते—गूढरहस्यानि, द्यावापृथिव्योः ‘द्वे अक्षिणी’ इव निर्माणम्, नदीनाṃ मोचनं च—यत्र यज्ञतत्त्वेऽग्निरमृतं पालयति, यजमानस्य वर्धनं ध्रुवतां च रक्षति, तस्य च प्रवासं गमनं च सुरक्षितं करोति।
Sukta 73
Sukta 1.73
ऋग्वेदस्य १.७३ सूक्ते सुसंनयिता होतारम् अग्निम् आह्वयति—यः यजमानस्य सद्मानं शुभाशिषां समृद्धेः च ऋतस्य च क्षेत्रं विस्तरयति। अस्मिन् सूक्ते अग्नेः प्रज्ञावन्तं नेतृत्वं (सुप्रणीति) स्तूयते, ऋतस्य प्रवाहं विमोचयितुं तस्य सामर्थ्यं च—गोभिरिव नदीभिरिव च निरुद्धं भित्त्वा प्रवहणम्। अन्ते कविः प्रार्थयते यत् तस्य वाचः प्रीयन्ताम्, च सुयुजितेन अग्नेः शासननेन धनं देवदत्तं यशश्च लभ्यताम्।
Sukta 74
Sukta 1.74
अयं सूक्तः यज्ञस्य सदासन्नं होतारम् अग्निम् उपसर्प्य प्रार्थयते—सः गायकेभ्यः दूरेभ्यः अपि अत्र च यज्ञे शृणोतु। अग्निः सुसमिद्धः देवो महाबलः सुसंस्थितो बर्हिषि इति विशेषणैः स्तूयते। स एव हविर्दत्तयजमानाय देवेभ्यश्च तेजस्वि वीर्यं समृद्धिं च प्रकाशयति।
Sukta 75
Sukta 1.75
अयं संक्षिप्तोऽग्निसूक्तः कवेरतिविस्तीर्णां प्रेरितां वाचमग्निं प्रतिग्रहीतुं यजमानस्य वेद्यां च हविषां प्रतिग्राहकमुखत्वेनोपवेष्टुं निमन्त्रयति। ततः स मानुषं बान्धव्यमस्य परीक्षते—कः खलु तस्य सखा, पोषकः, यज्ञसहचरश्चेति—अन्ते च याचते यदग्निरस्माकं कृते मित्रावरुणयोः देवेषु च यजेत, ‘ऋतं बृहत्’ इति महत्सत्यरूपेण, तान् स्वगृहे स्वधाम्नि च आनयन्।
Sukta 76
Sukta 1.76
गौतमैः कृतं लघु त्रिष्टुभ्-सूक्तमिदम् अग्निं सत्यं होतारं अन्तर्यजमानं च स्तौति, तं प्रति केन सम्यग्-मानसोपायेन केन च प्रेरितया धिया सम्यक् प्राप्यते इति पृच्छति। अग्नेः रक्षात्मकं पावनं च तेजः प्रार्थ्यते—यत् रक्षांसि शत्रून् च दह्यात्, तथा च सोमपतिं (प्रायः इन्द्रम्) हविर्भ्यः आनीय यज्ञं नयेत्। अन्ते अग्नेः प्राचीनं ऋषित्वं स्मारयित्वा, अद्य ‘हृष्टया स्रुचा’—स्वेच्छया हर्षयुक्तया च भावनया—यजस्व इति प्रेरयति।
Sukta 77
Sukta 1.77
गौतमैः कृतं लघु त्रिष्टुभं सूक्तम्—यत् किम् उचितं देवस्वीकृतं वाक्यं तेजस्विनं होतारम् अग्निं यथार्थतः स्तोतुं शक्नोति, इति पृच्छति; यज्ञे देवान् उपस्थितान् करोति इति च। ततः अग्निं ऋतावानं (ऋतस्य धारयितारं), अन्तःसंकल्परूपं सम्यग्-नेतृत्वं च, तथा उपासकस्य यशः बलं पोषणं च वर्धयन्तीं शक्तिं स्तौति।
Sukta 78
Sukta 1.78
अयं संक्षिप्तो गायत्रीस्तोत्रः जातवेदसं अग्निं आह्वयति—स प्रेरितया वाचा दीप्त्या च शक्तिभिः (द्युम्नैः) बलवद् दीप्यतां प्रचोद्यतां च। गोतमवंश्या ऋषयः (रहूगणाश्च नामतः) तम् उरुचक्षसं वाजजित्तमं जयिष्ठं च स्तुवन्ति, यथा स वाजं—प्राणबलं पूर्णतां च—अवाप्य अस्मासु यजमानेषु स्वप्रकाशं तेजश्च अन्तर् विधत्ते।
Sukta 79
Sukta 1.79
अयं सूक्तोऽग्निं स्तौति—स तेजस्वी शीघ्रगामी, उषःप्रभः वातसदृशश्च, योऽन्तरिक्षे व्याप्त्वा प्रेरितं कर्म जागरयति। कवीनां धिषणासु स्तोमेषु च स रक्षोघ्नैः पालयितृभिरुपायैश्च सह अवतरतु इति प्रार्थ्यते; रक्षांसि निरपोह्य यज्ञं प्रसादे सत्ये च प्रतिष्ठापयतु।
Sukta 80
Sukta 1.80
ऋग्वेदस्य १.८० सूक्तं त्रिष्टुभ्छन्दसि इन्द्रसूक्तम्। अत्र सोममदः प्रेरितं ब्रह्मोक्तं च इन्द्रस्य वीर्यं वर्धयतः, तेन स अहिं वृत्रं च अवरुणद्धारिणं जघान इति स्तूयते। कवयः बहुभिः स्वरैः स्तोभैश्च सह सामूहिकं यज्ञीयं स्तोत्रं निरूपयन्ति, इन्द्रस्य स्वराज्यं (स्वसाम्राज्यं) अनुगच्छन्तः। एषा प्रेरणा प्राचीनैः ऋषिभिः—अथर्वणा मनुना दध्यञ्चा च—निबद्धा इति मूलं दर्श्यते। सूक्तस्य प्रयोजनं स्तुतिः शक्तिवर्धनं च—इन्द्रं यज्ञं प्रति आह्वातुं, गीतैः तं बलीयांसं कर्तुं, उपासकेभ्यः शक्तेः वृष्टेः समृद्धेश्च विमोचनं साधयितुं च।
Sukta 81
Sukta 1.81
ऋग्वेदस्य १.८१ सूक्तं इन्द्रस्य स्तुतिरूपं सूक्तम्। अत्र इन्द्रः नित्यं वर्धमानः पराक्रमः, संग्रामेषु जयप्रदः, लोकान् धारयिता, महत्सु च लघुषु च संकटेषु स्वयजमानान् रक्षिता च इति प्रशस्यते। तस्य अनुपमं बलं महत्त्वेन वर्ण्यते—यत् पृथिवीं पूरयति, द्यां च व्याप्नोति। तथा च व्यावहारिकं सहाय्यम् अपि प्रार्थ्यते—विजयः, संरक्षणं, तथा शत्रुषु वा अयज्वसु (अदक्षिणेषु) जनासु विवेकः।
Sukta 82
Sukta 1.82
एषः षडृचः सूक्तः इन्द्रं सत्यवचोभिः कविभिः शीघ्रम् आह्वयति—स सोमयागं शृणोतु, त्वरितं चागच्छतु। “हरितौ द्वाव् अश्वौ युङ्क्ताम्” इति पुनःपुनरुक्त्या तस्यागमनं परिबध्नाति—वृषभबलरथेणोपयाति, पूर्णं सोमपात्रं प्रत्यभिजानाति, पिष्टैः सोमपानैश्च प्रमोदते। अन्ते कविः ब्रह्मणा (पवित्रेण वचसा) इन्द्रस्याश्वौ युनक्ति, तं निषीदतु, आनन्दतु चेति प्रार्थयते; सहचररूपेण पूषापि स्मर्यते।
Sukta 83
Sukta 1.83
अयं संक्षिप्त इन्द्रसूक्तः तं मर्त्यं स्तौति यः इन्द्रसहाय्येन समृद्धिं गच्छति—अश्वान्, गावः (रश्मयः/धनम्), च बहुलं धनं लभते, यथा आपः नदीं पूरयन्ति। अङ्गिरसां–पणि/वलसम्बन्धिनं पुरावृत्तं स्मारयति, यत्र निगूढं धनं प्रकाशश्च सम्यक् समिधा-प्रदीपनात् प्रेरितात् प्रयत्नाच्च जय्यते। अन्ते च इन्द्रस्य प्रीतिं सुसम्पन्ने सोमयागे स्थापयति—यत्र स्तोत्रं, अधिषवणशिला, विस्तीर्णं बर्हिश्च सन्ति।
Sukta 84
Sukta 1.84
अयं सूक्तः सोमपेषणसमये इन्द्रस्याह्वानरूपः। अत्र ‘अतिशक्तिमन्तं’ देवं यज्ञं प्रति आह्वयति, तथा सूर्य इव रश्मिभिः अन्तरिक्षं पूरयन्, एवं जयशक्त्या (इन्द्रियेण) पूर्णः सन् आगच्छतु इति प्रार्थयते। वज्रहस्तस्येन्द्रस्य पराक्रमं स्तौति, मरुद्भिः सह तथा गो-शोमशक्तिभिः सह सख्यं वर्णयति ये पानार्थं सोमं संस्कुर्वन्ति। जनानां कृते अव्यभिचारिणीं रक्षां तथा मितं-विभक्तं धनं याचते।
Sukta 85
Sukta 1.85
अयं सूक्तः रुद्रस्य तूफानजाता मरुतः स्तौति—ते दीप्तिमन्तः, रणवीर्यसम्पन्नाः, लोकान् विवर्धयन्तः यज्ञं च प्रेरयन्ति। तेषां शीघ्रं शुचिमयं गमनं, दिवि विश्वरूपं महत्त्वं, तथा यज्ञासने सख्येन समीपागमनं च अत्र प्रशस्यते। अन्ते कविः तान् रक्षार्थं ‘शर्माणि’ आनयितुं, उपासकेभ्यः धनं वीर्यं च दातुं प्रार्थयते।
Sukta 86
Sukta 1.86
अयं सूक्तो मरुतः महाबलान् दिव्यचरान् रक्षिणः आह्वयति—ये पथः विस्तृण्वन्ति, यजमानं पालयन्ति, प्रयतमानान् जनान् धारयन्ति। ऋषिः तेषु चिरातनां भक्तिं स्मरन् तेषां सक्रियं सहाय्यम् याचते—गूढं तमः अपहन्तु, प्रकाशमयी स्पष्टता जयतु। समग्रतः एषा रक्षार्थं, सामूहिकबलार्थं, च बाधकशक्तीनां विरुद्धं ज्योतिषो विजयार्थं प्रार्थना।
Sukta 87
Sukta 1.87
ऋग्वेदस्य १.८७ सूक्ते मरुतः अनिवार्या युवतिगणा इव स्तूयन्ते—ऋजुगामिनः, अनम्याः, उषस इव दीप्ताः—येषां गमनं गीतं च तेजो वीर्यं च विवर्धयति। सूक्तं तेषां रक्षणं धियै प्रार्थयते, तथा तेषां सत्यं निर्भयत्वं च, अन्तःस्थं “धाम” इव बलं च, यत् उपासकं स्थिरीकरोति उन्नयति च, अभिवन्दति।
Sukta 88
Sukta 1.88
अयं सूक्तः मरुतां प्रति गतिशीलं निमन्त्रणम्—ते विद्युत्प्रभै रथैः शीघ्रमागच्छन्तु, यजमानस्य सदसि समृद्धिं वीर्यं च रक्षोबलं च सिञ्चन्तु। अत्र कवयः (गौतमा) प्रभाववद् ब्रह्म मन्त्रशक्तिं चोदयन्ति, यत् ‘आनन्दस्य स्रोतः’ उन्नयति; तेन मरुतः पिबन्तु, ततः समुदायं वृद्ध्या च ऋतुसंस्थितेन तेजसा च समन्वितं कुर्वन्तु।
Sukta 89
Sukta 1.89
अयं सूक्तः विश्वेभ्यो देवेभ्यः व्यापकं मङ्गलाशंसनं करोति। सर्वेभ्यः दिग्भ्यः भद्रान् क्रतून् आह्वयति, देवांश्च यजमानस्य प्राणबलं समृद्धिं च रक्षितुं शनैः शनैः वर्धयितुं प्रार्थयते। अत्र ‘स्वस्ति’मन्त्राः संरक्षणार्थं संयोज्यन्ते, तथा च सार्वत्रिकदृष्ट्या अदितिः देवानां लोकानां जन्मनश्च सर्वव्यापिनी आधारभूता इति प्रतिपाद्यते।
Sukta 90
Sukta 1.90
अयं सूक्तः समष्टीनाम् “अमृतानाम्” शक्तीनां प्रति प्रार्थना अस्ति—ये प्रायः आदित्याः तथा च ऋतस्य रक्षकाः इति मन्यन्ते—यत् ते स्वस्तिं, रक्षां, अन्तर्बहिः शान्तिं च दृढां दद्युḥ। अत्र याच्यते यत् शत्रवः दुरितं च दुष्टसंकल्पाश्च अपसार्यन्ताम्; तथा च रात्रिः, उषाः, पृथिव्यन्तरिक्षं, द्यौश्च “मधुमन्तः” भवन्तु—अर्थात् सामञ्जस्ययुक्ताः, शुभाः, ऋतधर्मानुकूलाः च।
Sukta 91
Sukta 1.91
अयं सूक्तः सोमम् (इन्दुम्) स्तौति—स प्रकाशमानो नेता यः साधकान् “राजपथे” नयति, यथा पुरा पितरः; स च देवेषु निधिं जयति इति दिव्यं बलम्। पुनःपुनः सोमं प्रार्थयते—प्राणबलं विस्तारेतु, व्याधिं वैषम्यं च अपाकरोतु, धनं पूर्णतां च वर्धयतु, उपासकस्य यथाभागं तेजस्विषु लाभेषु युध्यताम्।
Sukta 92
Sukta 1.92
ऋग्वेदस्य १.९२ सूक्तं प्रातःकालदेव्याः उषसः स्तुतिरूपम्। सा नित्यनव्या शक्तिः प्रकाशस्य ध्वजमिव उद्यच्छति, अरुणाभा गव इव रश्मीन् विमुञ्चति, जगत् च प्रवर्तयति। कविः तस्याः अव्यभिचारिणीं पुनरावृत्तिं, सौन्दर्यं हितकारितां च प्रशंसति; सा तमः शत्रुतां च अपहृत्य आयुः प्रलम्बयितुं समर्था। सूक्तं कर्मकाण्डस्य सिद्धिं प्रति अपि प्रवर्तते; अन्ते प्रातःप्रबुद्धाः सोमपानशक्तयः हविषे देवान् आनयन्तु इति आह्वानं समापयति।
Sukta 93
Sukta 1.93
अयं सूक्तः युग्मदेवतौ अग्नीषोमौ यज्ञस्यैकं समन्वितं बलं समाह्वयति—अग्निं वह्निं दीपनं च, सोमं च प्राणदं पानं प्रेरकं च। तौ कवेर् सुसंस्कृतं स्तोमं शृणुतां, विन्यस्तान् हविषो भागान् उपयच्छतां, यजमानाय च रक्षां बलं हर्षं च, सुस्रुतं सफलं च यज्ञं ददाताम्। भावः कर्मप्रधानो यज्ञकेन्द्रितश्च—“आगच्छतं, भुङ्क्तं, अस्मान् पालयतं, उपासके शं योश्च प्रतिष्ठापयतम्” इति।
Sukta 94
Sukta 1.94
अयं सूक्तो जातवेदसं अग्निं स्तौति—सर्वविदं वह्निं यः हव्यानि वहति, तथा समुदायस्य सुसंस्कृतां स्तुतिं सुसंयुज्य रथ इव वहति। अस्माकं रक्षणं तस्य सख्ये प्रार्थ्यते, सभायां यजमानस्य वाक् बलवती भवत्विति, तथा मित्रैः सह विश्वैः देवशक्तिभिः समर्थितं दीर्घायुः सौभाग्यं च याच्यते।
Sukta 95
Sukta 1.95
अयं सूक्तो ‘द्वे असदृशे रूपे’ इति वैदिकं प्रहेलिकां विवृणोति—ययोः युग्मयोः विश्वमातरौ (प्रायः उषा–रात्रिः वा द्यावा–पृथिवी) गूढं वत्सं/शिशुं पोषयतः। गो-दीप्ति-दीक्षा-रूपैः बहुस्तरीयैः प्रतीकैः सः गूढः वत्सः क्रमशः ऋतस्य कौशलस्य च अधिपतिरूपेण ‘दक्षः’ इव प्रादुर्भवति। अन्ते सूक्तं स्पष्टं प्रार्थनां करोति—अग्निः कीर्त्या सह प्रज्वलतु; मित्रावरुणाभ्यां, अदित्या, स्रवन्त्या सिन्ध्वा, द्यावापृथिवीभ्यां च समर्थितः।
Sukta 96
Sukta 1.96
ऋग्वेदस्य १.९६ सूक्तम् अग्निसूक्तम् अस्ति। अत्र अग्निः पुराणोऽपि नित्यनवजन्मा इव स्तूयते—देवैर्धृतः, आपः, मित्रः, धिषणा च प्रेरितबुद्ध्या सह तं तेजसा प्रतिष्ठापयन्ति। स च रात्र्युषसोरुभयोः संयुक्तपालितः “एकः शिशुः” इव निरूप्यते, द्यावापृथिव्योर्मध्ये हिरण्यवर्चसा विराजमानः। अन्ते प्रार्थ्यते यत् समिधा वर्धितोऽग्निः मित्रावरुणसमर्थितः, अदित्या, सिन्धुना, पृथिव्या, द्यौश्च सह, रश्मिमतीं कीर्तिं बहुं च धनं ददातु।
Sukta 97
Sukta 1.97
अयं लघ्वग्निसूक्तः पुनःपुनरुक्तया प्रार्थनया निर्मितः—“अस्मत्तोऽघं संलग्नं दह।” अग्निः सर्वतोमुखः सर्वतःपरिवेष्टिता शुद्धिकर्ता इहाहूयते; स न केवलं मलिनतां भस्मसात्करोति, अपि तु रयिं समिन्धते, उपासकं च प्लव इवापः पारयन् संकटात् तारयति। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनम् अपत्रासकं पुनरुत्थापकं च—पापदुर्भाग्यनिरसनं स्वस्तिस्थापनं च।
Sukta 98
Sukta 1.98
एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभ्-स्तोत्रः अग्निं वैश्वानरं—विश्वस्य वह्निं—स्तौति, यः सर्वेषु लोकेषु राजश्रियं इव अधिरूढः सूर्येण सह कर्म करोति। स द्यावापृथिव्योः प्रतिष्ठितः, ओषधीषु प्रविशन् भेषजशक्तिं जनयति; अहोरात्रयोः रक्षणं, सत्यं, चिरस्थायिनीं समृद्धिं च प्रार्थयते। अन्त्ये मन्त्रे मित्रावरुणौ, अदितिः, सिन्धुः, पृथिवी, द्यौश्च इत्यादयः सहायकाः विश्वदेवाः आहूयन्ते, येन उपासकस्य धनं पूर्णता च ‘संसक्ते’ भवेताम्।
Sukta 99
Sukta 1.99
एष एकऋचोऽयं सूक्तः जातवेदसं सर्ववेदिनमग्निमाह्वयति; च सोमो हविर्भावेन पिष्यते यज्ञस्य बलाय। अग्निं प्रार्थयन्ते यत् स शत्रुसङ्कल्पं दहत्व्, उपासकं च सर्वासु दुर्गतिषु नदीं नावेव तरयित्वा सुरक्षितं पारं नयतु—भयात् कुपथाच्च दूरम्।
Sukta 100
Sukta 1.100
अयं सूक्तः इन्द्रं स्तौति—सूर्यसदृशं अनिवार्यं पदातिं वृत्रहणं च—पुनःपुनः “मरुद्भिः सह” इति आह्वयन्, यः सर्वेषु संग्रामेषु सर्वेषु च प्रयत्नेषु समुदायस्य सक्रियः रक्षकः। इन्द्रं याचते यत् स जयम्, धनम्, आपः, समृद्धं च प्रजाजननं ददातु; अन्ते च व्यापकं आशीर्वचनं करोति, यत् लब्धं शुभं मित्रावरुणाभ्याम्, अदित्या, सिन्धुना, पृथिव्या, द्यौश्च प्रसार्यताम्।
Sukta 101
Sukta 1.101
कुत्साङ्गिरसः कृतस्यास्य त्रिष्टुभः सूक्तस्य सारः—मरुद्भिः सहेन्द्रं हर्षयुक्तं संग्रामजयं तमः-निरोध-भेदकं च वाजं (विजयीं समृद्धिं) दातारं च आह्वयति। कविरिन्द्रस्य सख्यं सर्वासु अवस्थासु याचते—वीर्यप्रवृत्तौ, भयेषु, प्रयत्नेषु, जयेषु च—यथा गायकाः बाह्ये स्पर्धायां अन्तःसंघर्षे च विजयेयुः। अन्ते प्रार्थना विश्वधारण-परिधिं विस्तारयति—मित्रावरुणौ, अदितिः, सिन्धुः, पृथिवी, द्यौश्च।
Sukta 102
Sukta 1.102
अयं त्रिष्टुभः सूक्तः इन्द्रं स्तौति—स अनुत्तरः बहुसहायः शक्तिमान्, यो विघ्नान् भिनत्ति, रोचमानान् गोसमूहान् (गवां धनस्य वा) जयति, च यजमानं कर्मणः सर्वेषु वेगेषु पारयति। कविः प्रेरितां धियं स्तुतिरूपेण समर्पयति, इन्द्रस्य पुनःपुनः कृतिषु अजेयां महिमानं स्मरति, अन्ते च जयाय पूर्णत्वाय च (वाजाय) रक्षार्थं प्रार्थयते—मित्रावरुणयोः, अदितेः, सिन्धोः, पृथिव्याः, द्यावश्च सहाय्येन विस्तारिताम्।
Sukta 103
Sukta 1.103
अयं सूक्तः इन्द्रस्य परां दूरव्यापिनीं महिमानं स्तौति—या पृथिव्यां दिवि च एकं संयुक्तं लिङ्गमिव प्रवर्तते। इन्द्रस्य वीर्ये श्रद्धां जनयितुं तस्य हितकराणि आविष्कारकर्माणि स्मारयति—गवां अश्वानां ओषधीनां अपां वनानां च लब्धिं—तथा अवरोधकशत्रून् प्रति तस्य जयांश्च। अन्त्यऋचि तु आशीर्वादं विस्तरयति; मित्रं वरुणम् अदितिं सिन्धुं पृथिवीं द्यां च आहूय उपासकानां कृते प्राप्तं विजयम् अधिकं वर्धयति।
Sukta 104
Sukta 1.104
अयं सूक्तः इन्द्रं समीपम् आह्वयति—यज्ञे उपविशतु, नवपीडितं सोमं पिबतु—यथा तस्य बलं जागर्ति रक्षणाय जयाय च। सायं प्रातश्च देवाश्वान् विश्रमाय विमोच्य सख्येन स्वागतं करोति; तथा दास्यून्, कुटिलं द्वेषम्, उपासकानां स्वभागहरणं च निराकर्तुं त्वरितं प्रार्थयते।
Sukta 105
Sukta 1.105
ऋग्वेदस्य १.१०५ सूक्तं बहुदेवतात्मकं अन्वेषणपरं च; तत्र चन्द्रमसः, विद्युतः, द्यावापृथिव्योश्च (उभयोर्लोकयोः) निरीक्षणात् आरभ्य, अन्तःक्लेशस्य प्रायशः स्वीकृतिरूपां निजप्रार्थनां प्रति गच्छति—रक्षणं, प्रबोधं, सम्यग्वाचं च याचमानम्। एतत् सूक्तं प्रायः ‘त्रितस्य विलापः’ इति पठ्यते; यत्र आन्तरदुःखं तादृशं भाव्यते यत् केवलं देवा—विशेषतः इन्द्रः तथा ऋतस्य धारकाः विश्वव्यवस्थापालकाः शक्तयः—तत् अपहर्तुं शक्नुवन्ति। अन्ते मित्रावरुणयोः, अदितेः, द्यावापृथिव्योश्च प्रसारितरक्षणेन सह जयाय, बलाय, व्यापकाभयाय च प्रार्थना समाप्यते।
Sukta 106
Sukta 1.106
अयं सूक्तः विश्वेदेवान् समाह्वयति—इन्द्रं, मित्रावरुणौ, अग्निं, मरुतः, अदितिं च, तथा सहचरदेवताः—रक्षणं, वर्धनं, च दुःखसङ्कटेषु सुरक्षितं पारगमनं याचमानः। पुनःपुनः निवर्तते यत् वसवः दातारोऽनुग्राहकाः सन्तः यजमानं सर्वस्माद् ‘दुर्गमात्’ निष्कासयन्तु, यथा रथं संकुचितात् खण्डात् (गर्तात्) उद्धरन्ति। अन्त्येषु मन्त्रेषु रक्षणं विश्वाधारान् प्रति विस्तरति—अदितिं, सिन्धुं, पृथिवीं, द्यां च—येन यजमानः अविच्छिन्नरक्षणः स्यात्।
Sukta 107
Sukta 1.107
अयं लघुस्तोत्रः यज्ञो यदा तान् प्रति गच्छति तदा आदित्यानां तथा तेषां सहदेवानां प्रसादपूर्णं ध्यानम् आह्वयति। करुणां रक्षणं च याचते, अंहसः संकोचात् दूरं ‘उरुं लोकम्’ (विस्तीर्णं स्थानम्) च, महद्भिः विश्वशक्तिभिः प्रतिष्ठापितं शर्म (शान्तिं) च—इन्द्रेण मित्रावरुणाभ्यां अग्निना अर्यम्णा सवित्रा अदित्या द्यावापृथिवीभ्यां च।
Sukta 108
Sukta 1.108
अयं सूक्तः इन्द्राग्नी युगलौ आह्वयति—तौ सह तेजस्विना रथेन आगत्य नवपीडितं सोमं पिबताम्। यत्र यत्र तौ रमेताम्—गृहे, ब्रह्मणि (वाचि), राजन्ये बले वा—ततः तौ पुनःपुनः आह्वयति, यथा तौ जयम्, गोधनं/वसु, सर्वतोऽभ्युदयं च प्रयच्छेताम्। अन्त्याशिषि प्रार्थना अन्यान् धारकदेवान् च विश्वाधारान् च प्रसारयति—मित्रावरुणौ, अदितिं, सिन्धुम्, पृथिवीं द्यां च।
Sukta 109
Sukta 1.109
अयं सूक्तः इन्द्राग्नी नाम द्विदेवतां स्तौति—अनुपमं युगलं यौ सम्यग्दृष्टिं जयम् च धनस्य न्याय्यं भागं च प्रयच्छतः। कविः तौ यज्ञं प्रति आह्वयति, बर्हिषि उपविशतां सोमं च आस्वाद्य प्रमुदितां, तयोः प्रसिद्धं वृत्रहणं सामर्थ्यं स्मारयन्। अन्ते व्यापकं आशीर्वचनं करोति—मित्रावरुणौ, अदितिः, सिन्धुः, पृथिवी, द्यौश्च इत्यादीन् धारणदेवान् उपासकस्य वर्धनाय धारणाय च प्रार्थयन्।
Sukta 110
Sukta 1.110
अयं सूक्तः ऋभून्—दिव्यान् शिल्पिनो भ्रातॄन्—स्तौति; ये यज्ञकर्मणि परिशोधनं, प्रमाणनिर्णयं, पुनर्नवकरणं च कुर्वन्ति, तद् “मधु” इव प्रेरितं हविः सुसंस्कृतं भवन्ति। कृतपात्राणां, मितस्य देशस्य, स्वाहाकारसमये तेषां तुष्टेः च रूपकैः, ऋभून् (इन्द्रं च ऋभुमन्तं) प्रार्थयते यत् ते तेजस्विनो दानानि, यशः, पूर्णतां च दद्युḥ। अन्ते आशीर्वादः विश्वव्यापी भवति—मित्रावरुणौ, अदितिः, सिन्धुः, पृथिवी, द्यौश्च—इति सर्वैः समर्थितो यज्ञः सार्वत्रिकसमर्थनं लभते।
Sukta 111
Sukta 1.111
एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभ्-स्तोत्रः ऋभून् दिव्यान् तक्षकार-शक्तीन् स्तौति, ये ‘रचयन्ति’ परिपूर्णान् रूपान्—इन्द्रस्य रथं अश्वांश्च, पुनर्यौवनं, जीवनस्य च पुनःस्थापितां समतां। तेषां पौराणिकं कौशलं प्रार्थनारूपेण परिणमति—यजमानाय सातीं (जयलाभं), संग्रामे विजयम्, ध्रुवं रक्षणं च ते कल्पयन्तु; एतत् च मित्रावरुणौ, अदितिः, पृथिवी, द्यौश्च इव व्यापकाः विश्वपालकाः अनुमोदन्ताम्।
Sukta 112
Sukta 1.112
ऋग्वेदस्य १.११२ सूक्तं विस्तीर्णम् अश्विनोः स्तोत्रम् अस्ति, यत्र दिव्यौ नासत्यौ पुनःपुनः आहूयते—“ताभ्यां सहाय्यैः आगच्छतम्” इति—यैः सहाय्यैः पूर्वेषु युगेषु ऋषीन् नृपांश्च त्रातवन्तौ, आरोग्यं दत्तवन्तौ, समृद्धिं च प्रापितवन्तौ। आरम्भे द्यावापृथिव्यौ तथा अग्निं च यज्ञस्य विश्वाधारत्वेन उपह्वयति; ततः अश्विनोः उपकार-प्रसङ्गान् (शीघ्रयानम्, रक्षणम्, कल्याणस्य पुनःस्थापनम्) अनुक्रमेण निबध्नाति, येन त एव शक्तयः अस्मिन् वर्तमानयज्ञेऽपि सन्निहिताः स्युः। अन्ते व्यापकं शुभाशंसनं करोति—अहोरात्र-रक्षणं प्रार्थयन्—तथा मित्रावरुणाभ्याम्, अदित्या, सिन्धुना, पृथिव्या, द्यावा च वरस्य अधिकं दृढीकरणं याचते।
Sukta 113
Sukta 1.113
अयं सूक्तः उषसं स्तौति—सा “ज्योतिषां ज्योतिः” इव प्रतिदिनं नूतना जायते, रात्रिं निरस्य सर्वान् भूतान् गत्यै कर्मणे यज्ञाय च प्रबोधयति। मानुषजीवनस्य क्षणभङ्गुरतां चिन्तयति—पूर्वाः प्रजाः “अतिगताः”, तथापि सा एव उषाः पुनः पुनरागच्छति—इति कालेन प्रयत्नं सम्यगाशां च प्रेरयति। अन्ते च यत् शुभं दानं उषसः वहन्ति, तन्मित्रावरुणादिभिः विश्वदेवैः स्थिरीकृत्य वर्ध्यताम् इति प्रार्थयते।
Sukta 114
Sukta 1.114
ऋग्वेदस्य १.११४ सूक्तं रुद्रं प्रति प्रार्थना अस्ति—स महाबलः, भीषणः, तथापि परमोपकारी; तस्य शक्तिः हिंसायाः स्थाने भेषजाय कल्याणाय च प्रवर्ततामिति याच्यते। अस्माकं सर्वस्य समुदायस्य शान्तिं पूर्णतां च कामयते—द्विपदां मनुष्याणां, चतुष्पदां पशूनां, ग्रामस्य च पोषणं प्रजां क्षेमं च। अन्ते रुद्रः मरुद्भिः सह आह्वीयते यत् स आह्वानं शृणोतु; अन्ये च विश्वदेवाः/दैवी शक्तयः वरं धारयन्तु, रक्षन्तु च इति।
Sukta 115
Sukta 1.115
अयं सूक्तः सूर्यस्य नित्यं उदयम् स्तौति—देवानां दीप्तं “मुखम्” “चक्षुः” च इव सः, द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं च ऋतेन प्रकाशेन च पूरयन् दृश्यतां नियमं च स्थापयति। तस्य रथं रात्रेः दिवसस्य च संधिकालं च धर्म्यं विश्वस्य गमनम् इव वर्णयति; अनन्तरं तदेव विश्वकर्म प्रार्थनारूपेण परिणम्य, दुःखात् दोषाच्च विमोचनं ऋतस्य (सत्य-ऋत-नियमस्य) विस्तारं च याचते।
Sukta 116
Sukta 1.116
अयं सूक्तः अश्विनौ नासत्यौ प्रति स्तुत्याह्वानरूपः। तयोः शीघ्ररथं तथा च दंसांसि—येभ्यः ते रक्षन्ति, भिषज्यन्ति, अखण्डतां पुनः स्थापयन्ति—इति प्रशंसति। स्मृतोपकारान् अनुक्रमेण संनिबध्नाति—वध्वाः सुरक्षितं नयनम्, सुवर्णहस्तप्रदानं, अन्यांश्च बहून् सहायकार्यान्—येन इदानीं रक्षणाय, समृद्धये, दीर्घायुषे च, अनपगतमनोदृष्ट्या सह, तौ युगलौ समीपम् आह्वयति।
Sukta 117
Sukta 1.117
ऋग्वेदस्य १.११७ सूक्तं नासत्यावश्विनौ प्रति पूर्णोच्चैः आह्वानम्—शीघ्रगामिनौ दिव्यौ भिषजौ—सोमयागं प्रति आगच्छताम्, वाजं च वहताम्, यः जयकरः वर्धनशक्तिरूपः। अस्मिन् स्तोत्रे प्रसिद्धानि त्राणकर्माणि क्रमशः संनिबध्यन्ते—वृद्धस्य पुनर्जीवनम्, पीडितस्य रक्षणम्, समृद्धिदानम्, सुरक्षितमार्गप्रदानं च—एतानि युगलयोः विश्वसनीयतायाः प्रमाणत्वेन, अद्यतनसहाय्यस्य च कारणत्वेन उपन्यस्तानि। अस्य प्रयोजनं द्विविधम्—याज्ञिकम्, देवान् यज्ञे आकर्षयितुम्; व्यवहारिकं च, उपासकानां चिकित्सां रक्षां च पुष्टिं च बलं च साधयितुम्।
Sukta 118
Sukta 1.118
अयं सूक्तः अश्विनौ प्रति प्रातःकाले त्वरित-आह्वानरूपः। श्येनवद् वेगवता रथेन आगत्य सहाय्यं, भेषजं, सुरक्षितं च पन्थानं दातुम् इति प्रार्थयते। तयोः प्रसिद्धानि त्राणानि पुनरुत्थापनानि च स्तौति—पीडितान् उद्धरन्तौ, आपदि पतितान् रक्षन्तौ, आयुः-बल-तेजांसि च पुनर्नवयन्तौ—यथा यजमानः उषसः नित्यागमने रक्षणं समृद्धिं च लभेत।
Sukta 119
Sukta 1.119
अयं सूक्तः प्रातःकालेऽश्विनौ प्रति त्वरिताह्वानरूपः। बहुशक्तिं रथं यज्ञं प्रति शीघ्रमागन्तुं तौ प्रार्थयते, यत् स्तोतृजनो रक्षणेन दानैश्च ‘सत्यं जीवेत्’ इति। अत्र तयोः प्रसिद्धा उद्धाराः पुनःस्थापनानि च स्मर्यन्ते—रेभस्य परित्राणम्, अत्रेः शीतलीकरणम्, वन्दनस्य आयुषः प्रवर्धनम्। अन्ते पेदवे जयबलं ददाति, ख्यातेन श्वेताश्वेन ‘श्वेत’ इति; तेन यमौ शीघ्रभिषजौ, सहायौ, रणसहायौ च इति निरूप्येते।
Sukta 120
Sukta 1.120
अयं सूक्तः अश्विनौ प्रति साक्षात् अन्वेषणात्मकं आह्वानम्—किं हविः, का चान्तरिकी सिद्धता तयोः प्रीयते, येन तयोः सहाय्यं लभ्यते इति पृच्छति। तौ संकोचात् संकटाच्च भूतानि निष्कृष्य त्रातारौ इति स्तौति, तथा आलस्यं हिंसां च केवलं प्रमादसुखभोगं च अतिवर्तयितुं रक्षणं प्रबोधनशक्तिं च याचते।
Sukta 121
Sukta 1.121
ऋग्वेदस्य १.१२१ सूक्तं चिन्तनात्मकं सृष्टिसूक्तम् अस्ति, यत् प्रश्नैः जगतो मूलोत्पत्तिं परिपृच्छति, गुह्यं प्रभुं “कः” (“कः?”) इति संबोध्य परितः परिभ्रमति। तत् स्रष्टुः धारकशक्तिं स्तौति—यः जीवनस्य, प्राणस्य, ऋतस्य च दाता—एवं च एषा जिज्ञासा स्तुतिरूपं भजते, रक्षणाय समृद्धये च प्रार्थनां करोति।
Sukta 122
Sukta 1.122
अयं सूक्तः रुद्रं मरुद्भिः सह आह्वयति। सुगुप्तं सोमं यज्ञं च अग्रे नयत, भेषजं प्रसन्नं च शक्तिं प्रति—या वृष्ट्युद्गारिणं मरुत्गणं नियच्छति—इति प्रार्थयते। दिव्यस्य महिम्नः स्तुतिं संयोजयति—यः द्यावापृथिव्योर्मध्ये तिष्ठति—सह रक्षणाय, आयुष्ये, बलाय, जीवनयात्रायां जयवेगाय च याचनाभिः। भावः अद्भुतभयमिश्रितः सख्यभावश्च; भीषणं वन्यं रुद्रं विधिवत्कर्मणा मरुत्सामूहिकबलेन च उपसर्पति।
Sukta 123
Sukta 1.123
अयं सूक्तः उषसं (प्रभातदेवीं) स्तौति—या तमसः उदेति, जगत् प्रकाशयति, च ऋतेन (विश्वनियमेन) मनुष्यजीवनं पुनः प्रवर्तयति। अत्र रात्र्याः उषसश्च परस्परं पर्यायशक्तित्वं (क्रमेण आगमन-गमनम्) विरोधेन दर्श्यते। उपासकः प्रार्थयते यत् उषसः आगमनं तस्मिन् शुभं सम्यग्दिशं क्रतुम्, सह समृद्ध्या दाक्षिण्येन च, प्रतिष्ठापयतु।
Sukta 124
Sukta 1.124
अयं उषसः सूक्तः प्रातःदेवीं स्तौति—या अग्निं प्रज्वालयति, सूर्यस्य विस्तीर्णं प्रकाशं प्रसारयति, तथा द्विपदान् चतुष्पदांश्च सर्वान् भूतान् सम्यग्गत्यै प्रयोजनाय च प्रवर्तयति। कविः स्त्रीरूपैः सजीवैः उपमानैः उषसं हितावहां प्रबोधयित्रीं वर्णयति—या जीवनापः शुद्धयति, धनं सौभाग्यं च आनयति, प्रतिदिनं जगतः ऋतं नवीकरोति। अन्ते च तस्याः रक्षणसहाय्यं तथा बहुलं वीर्यं समृद्धिं च याचते।
Sukta 125
Sukta 1.125
ऋग्वेदस्य १.१२५ सूक्ते दक्षिणा—दानस्य पवित्रा शक्तिः—स्तूयते। अत्र दर्श्यते यत् दानं च सम्यग्ग्रहणं च समृद्धिं जनयतः, आयुः प्रजां च वर्धयतः, पोषकान् समृद्धिधाराः आकर्षयतः। सूक्तं दानं ऋतस्य नियमत्वेन निरूपयति—उदाराः रक्ष्यन्ते समृद्ध्यन्ते च, अदाता तु शोकपरिवृतो भवति, सामाजिक-आध्यात्मिक-ह्रासं च प्राप्नोति।
Sukta 126
Sukta 1.126
ऋग्वेदस्य १.१२६ सूक्तं दानस्तुतिरूपम्। अत्र कक्षीवान् दैर्घतमसः सिन्धुतटे निवसन्तं राजानं स्वस्य दानशीलतां कीर्त्यर्थं च स्तौति—यः सोमपेषणानि प्रचुराणि “मिमीते” तथा धनानि बहूनि वितरति। सूक्ते सार्वजनिकस्तुतिः (स्थिरस्य श्रवसः, चिरस्थायिनः यशसः, प्रसारणाय) दानवर्णनस्य चित्रैः सह मिश्रिता—अश्वाः, पङ्क्तयः, बहुलता इत्यादि। अन्ते च कविः क्रीडया स्वयमेवोक्त्या बृहतीं दक्षिणां गर्वेण दर्शयति—न हि तस्य प्रतिदानं लघु।
Sukta 127
Sukta 1.127
अयं सूक्तो जातवेदसं अग्निं स्तौति—ऊर्ध्वनेता होतारं यः स्वज्वलनशिखया हव्यानि वहति यज्ञस्य च सम्यक्पन्थानं प्रकाशयति। स घोषवान् ध्वजवत् यज्ञचिह्नरूपेण आहूयते, यो देवान् समवेतान् करोति, क्लेशेषु मानुषं प्रयत्नं धत्ते, च गातृभ्यः समीपदर्शनं श्रीं च वीर्यं च ददाति।
Sukta 128
Sukta 1.128
ऋग्वेदस्य १.१२८ सूक्तम् अग्निसूक्तम् अस्ति। अत्र अग्निर्दोषरहितो होतृरूपेण प्रतिष्ठाप्यते—मनुष्येभ्यो जातः, इळायाः यज्ञासने निषण्णः, देवमानुषयोर्मध्ये हविर्वाहनाय मैत्रीवहनाय च सज्जः। तस्य ऋतपालनं (स्वधर्मनिष्ठा), धनकीर्त्यावहशक्तिः, बाह्योपद्रवेभ्यः—शत्रुवाक्येभ्यः, कुटिलहिंसायाः, पापाच्च—रक्षणं च स्तूयते। अन्ते समुदायेन अग्निः प्रियः विवेकी दूतः सर्वज्ञो द्रष्टा च इवाभिषिच्यते; यं देवाः अपि पवित्रैः स्तोत्रैः सहाय्यार्थं आह्वयन्ति।
Sukta 129
Sukta 1.129
अस्मिन् इन्द्रसूक्ते देवः प्रेर्यते यत् सः कवेर् धियः रथं युङ्क्त्वा नयतु, येन स्तोत्रं सत्यदर्शिवाक्यं भूत्वा शीघ्रं फलप्रदं भवेत्। पुनःपुनर् इन्द्रः रक्षो-हन् इति आहूयते—सः द्वेषं निन्दां वक्रप्रतिरोधांश्च अपहन्ति, प्रेरितं गायकं तस्य समुदायं च रक्षति। सूक्ते मन्त्रस्य प्रभावोत्पत्तिविषये काव्यात्मचिन्तनं, तथा रक्षणाय जयाय च याचना, दुष्टवाचः दुष्टसंकल्पस्य च निमज्जनं च समन्वितम्।
Sukta 130
Sukta 1.130
अयं सूक्तः सोमपेषणं प्रति दूराद् इन्द्रं शीघ्रम् आह्वयति—स उपासकेषु स्वगृहे राजेवोपविशेत्। इन्द्रः पुरभेत्ता बलस्य धनस्य च दाता इति स्तूयते; कवीनां संस्कृता वाक् रथ इव देवम् अध्वरं प्रति निर्माति वहति च। अस्य प्रयोजनं रक्षणं जयश्च—इन्द्रस्य शक्तिमत्या उपस्थित्या पालनेन च गोवित्तं धनवित्तं बलवित्तं च साधयितुम्।
Sukta 131
Sukta 1.131
अयं सूक्तः इन्द्रं सर्वेषां शक्तीनां अग्रण्यं स्तौति—यस्मै द्यावापृथिव्यौ नमन्ते, यं च देवाः सर्वस्य दैवकर्मणोऽग्रे निधधति। तस्य वीर्याणि स्मारयति—दुर्गाणि भित्त्वा, आपो विमोच्य—तं च याचते यत् स अयजमानं प्रतिद्वन्द्विनं दण्डयतु, उपासकस्य च पन्थानं द्वेषपूर्णात् शत्रुसंकल्पात् दुरिताच्च रक्षतु।
Sukta 132
Sukta 1.132
अयं लघुरिन्द्रसूक्तः प्रातःप्रबुद्धं ऋजुगामिनं तेजोमयं इन्द्रं ज्योतिष्मति लोके जयाय, युद्धे च स्पर्धायां च सिद्धये आह्वयति। अङ्गिरसां कृते वलसदृशं निगूढं संवरणं विदार्य मार्गं प्रकाशयामासेति, तथा निरोधकानां संचितान् “शिरांसि” निहत्य विघ्नान् अपाकरोतीति च तस्य आदर्शकर्माणि स्मारयति, येन तस्य दानानि यजमानं प्रति साक्षात् शुभानि च आगच्छेयुः। अपि च सम्यग्यज्ञं सोमाभिषवं च प्रशंसति, तथा विधिविरोधिनो निरृतिनः ये यज्ञं प्रतिरुध्यन्ति तान् इन्द्रं निग्रहितुं प्रार्थयते।
Sukta 133
Sukta 1.133
अयं सूक्तः इन्द्रं प्रति रक्षार्थं प्रार्थना—स ह्यप्रतिहतवीर्यो योधः शत्रून् विदारयति, विशेषतः यातु-शक्तीः (अभिचारान्, विपर्ययकरप्रभावान्) ये गुह्येषु स्थानेषु निलीयन्ते। कविरिन्द्रं याचते यत् स तान् तमसो व्यूहान् पद्भ्यां मृद्नीयात्, छिन्द्यात्, अप नुदेत्; उपासकस्य च “महतीं रक्षाम्” वर्धयेत्, स्वैः घोरैः आयुधैः त्रिःसप्त-शक्तिभिश्च सहागच्छेत्।
Sukta 134
Sukta 1.134
अयं सूक्तः शीघ्रं वायुम् आह्वयति यत् स सोमपेषणं प्रति प्रथमोऽगच्छेत्, प्रथमतमं च सोमपानं गृह्णीयात्, यज्ञे सूनृतां सत्योन्नतिं च, स्थिरां प्राज्ञां च मतिं वहन्। तस्य प्राणदं बलं स्तूयते यत् उषसः प्रभां विवृणोति, दुग्धदोहिनीव गामिव समृद्धिं विमुञ्चति, तथा मरुतां जन्मना दिवः रोचमानात् सम्बन्धं दर्शयति। अस्य प्रयोजनं द्विविधम्—याज्ञिकं, यत् प्रथमे सोमे वायोः सन्निधिं साधयेत्; आध्यात्मिकं च, यत् प्राणं गतिं च प्रसादं च मखस्य शक्त्या सह यज्ञे समन्वयेत्।
Sukta 135
Sukta 1.135
ऋग्वेदस्य १.१३५ सूक्तं सोमाह्वानात्मकम् अस्ति। अत्र वायुम्—इन्द्रवायू इति युग्मेन सह बहुधा—सुविस्तीर्णे बर्हिषि शीघ्रम् आगन्तुं प्रथमं सोमं च पातुम् आह्वयति। दीप्तानां शीघ्रस्रवणानां सोमधाराणां स्तुतिः क्रियते, यासां ऊर्णामयेन पवित्रेण परिशोधनं तथा प्रवाहः वर्ण्यते। वायोः सूर्यरश्मिसदृशाः अनिवार्याः शक्तयः अपि प्रशंस्यन्ते, याः केनापि निवारयितुं न शक्यन्ते। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं देवतायाः त्वरितागमनं, प्रथमपानं, तथा यजमानानां प्रति बलं, हर्षं, प्रभावी क्रतुम् (इच्छाशक्तिं) च प्रदातुं प्रार्थना इति।
Sukta 136
Sukta 1.136
ऋग्वेदस्य १.१३६ सूक्तं “द्वौ राजानौ” इति ख्यातौ मुख्यतः मित्रावरुणौ आदित्यौ स्तौति च याचते च; ययोः अजेयम् आधिपत्यं ऋतं (विश्वस्य नैतिकस्य च नियमम्) धारयति। कविः मनः (धियं) हविरिव समर्पयति, सोमं च मित्रावरुणयोः शान्तिदां भागं प्रतिपादयन् राज्ञोः उपासकस्य अभिप्रायान् सफलान् कर्तुं प्रार्थयते। अन्ते सूक्तं समष्ट्यर्थं विस्तरति—यज्ञकर्तॄणां शर्म (आश्रय-शान्ति) दातुं अग्निः मित्रः वरुणः (तथान्ये सहायकदेवाः) इति दैवीरक्षायै सामूहिकं याचनं भवति।
Sukta 137
Sukta 1.137
अयं संक्षिप्तः सूक्तः ऋतस्य दिवं स्पृशन्तौ राजानौ रक्षकौ मित्रावरुणौ समीपम् आह्वयति, यौ नवप्रसुतं सोमं पिबताम्। अत्र सोमः ग्रावभिः पीडितः, “गो”-तेजसा (प्रकाश-ज्ञानरूपेण) दध्ना च मिश्रितः, उषसः सूर्यरश्मिभिश्च सह हविः समन्वितं दर्श्यते। प्रयोजनं देवयोः सन्निधिं, हव्यस्य हर्षेण स्वीकारं, यजमानस्य क्षेत्रे ऋत-सत्यव्यवस्थायाः प्रतिष्ठां च साधयितुम्।
Sukta 138
Sukta 1.138
अयं लघुस्तोत्रः पूषणं स्तौति—स नित्यं श्रमहीनः, महाजन्मा, मार्गदर्शकः; यस्य बलं च स्तोतुः स्तुतिश्च कदाचन न शिथिल्यति। कविः सर्वासु स्पर्धासु सिद्ध्यर्थं धनार्थं च सुरक्षितसहचर्यायै च पूषणस्य “समीपसहाय्यं” याचते, यज्ञाय सर्वाणि मनांसि योजयन्तं देवं प्रति दृढं सख्यं प्रतिजानन्।
Sukta 139
Sukta 1.139
अयं सूक्तः यज्ञस्य प्रारम्भं करोति—प्रथमं मनसि वेद्यां च अग्निं प्रतिष्ठाप्य, ततः इन्द्रवायू आवाह्य, अन्ते धीत्या प्रेरितया वाचा सर्वान् देवान् समीपं नयति। एषा लिटुर्गिक-आवाहन-क्रमः—इन्द्राय सोमः पिष्यते, स्तुतयः समर्प्यन्ते, तथा विश्वे देवाः—विशेषतः त्रयस्त्रिंशत् (एकादशकत्रयम्)—यज्ञं स्वीकर्तुं तस्मिन् रमितुं च प्रार्थ्यन्ते।
Sukta 140
Sukta 1.140
ऋग्वेदस्य १.१४० सूक्तम् अग्निसूक्तम् अस्ति। अत्र वेद्यग्निं सुसंस्कृते योनौ निषीदयितुं निमन्त्रयति, स च शुद्धः तमोऽपहारी ज्योतिरथ इव दीप्तिं वितनोति। सूक्ते प्रज्वालन-वसन-हविर्दानादि यज्ञप्रतिमाः विश्वपुनर्जननेन सह विण्यस्ताः; अग्निं च ज्ञातारं शक्तिसंग्राहकं रूपाणां पुनर्नवकर्तारं देवाद्यौ (द्यावापृथिवी) सरितः प्रवहन्तीश्च संयोजयन्तं स्तोत्रप्रबोधनाय पोषणस्य वराणां च सिद्ध्यै वर्णयति।
Sukta 141
Sukta 1.141
अयं सूक्तोऽग्निं स्तौति—स बलसमुद्भूतं प्रत्यक्षं तेजः, पुरोगामी शक्तिः, या धियं यज्ञं च ऋतस्य सरित्सु वहति। स वातप्रेरितः शीघ्रः शुद्धजन्मा च वर्ण्यते, तथापि तमसि पदानि विक्रम्य लोकान्तराणि पन्थानः प्रकटयति। अन्ते च सामूहिकी कामना—दृढस्तुत्या सम्यगाहुत्या च वयं विस्तीर्णां प्रभुताम् आप्नुयाम, सूर्य इव निहारेणातिक्रम्य विघ्नान् अतिक्रामेम।
Sukta 142
Sukta 1.142
अयं सूक्तः मुख्यतः यज्ञारम्भेऽग्न्याह्वानरूपः। अग्निः प्रज्वाल्यते, स देवाञ् आहर्तुं प्रार्थ्यते, यज्ञस्य “पुरातनं तन्तुं” वितन्वीत, देवताः बर्हिषि उपवेशयेदिति। अनुष्ठाने प्रवर्धमाने ऋतस्य रक्षकौ रात्र्युषसौ च सहदेवतारूपेण स्वागतौ भवतः। अन्ते च स्वाहाकृतैः प्रभावितानां हविषां भोक्तृत्वाय मुख्यातिथीन् आमन्त्रयति।
Sukta 143
Sukta 1.143
अष्टर्चकं सूक्तमिदं यज्ञस्य नित्यनवीनं तेजोऽग्निं स्तौति—स पृथिव्यां ऋत्विजो निषण्णः, वसुभिरुपबृंहितः, ऋतं विधिं च प्रतिष्ठापयति। स आपां नपात् इति जलमर्मणि रहस्यरूपेणाहूयते, विघ्नानां घोरः प्रहर्ता वनानि च विशोधयन् इव, अन्ते चानिमिषो रक्षिता इव जनान् अव्यभिचारिभिः परिभिः पातुं प्रार्थ्यते।
Sukta 144
Sukta 1.144
अयं सूक्तः अग्निं होतारं स्तौति—यो यज्ञे प्रथमं प्रवर्तते, शुचिं दीप्तिमतीं च धियं समुद्धृत्य यज्ञं प्रतिष्ठापयति। अग्निः कालातीतः सदा युवैव इव, युग्मशक्तिभिः सेव्यमानः, दृश्यः सन्निधिः च निरूप्यते—यो समर्पितं वचः प्रति अभिमुखो भवति, हविर्फलवन्तं च करोति। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं बाह्यं (समिधा प्रज्वालनं, यथाविधि यजनक्रिया) च आन्तरं (इच्छाशक्तेः प्रबोधनं, स्पष्टतायाः, ऋतस्य प्रति सम्यगाभिमुख्यस्य च जागरणम्) इति।
Sukta 145
Sukta 1.145
अयं लघुस्त्रिष्टुभः सूक्तोऽग्निं सर्वज्ञं शक्तिमन्तं स्तौति—आहूतो यः शीघ्रमागच्छति, सर्वं वाक्यं शृणोति, स्वस्मिन्नेव च सत्याः आज्ञाः कर्मणः सिद्धयश्च अन्तर्निहिताः धारयति। स शीघ्रगामी जयशीलो यज्ञाय तेजांसि संहृत्य मर्त्येभ्यः ऋतेनानुगतानि गुह्यानि वयुनानि प्रकाशयति। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनम्—अग्निं विश्वसनीयमध्यस्थं अन्तःप्रेरकं च स्थापयितुं, यस्य ज्ञानात् यज्ञः प्रभावी सत्यवाहकश्च भवति।
Sukta 146
Sukta 1.146
अयं लघ्वग्निसूक्तः अग्निं विश्वरूपं ब्रह्माण्डीयं च स्तौति—त्रिशिरसं सप्तरेश्मिं च—यो द्वयोः पितृमातृयोः अङ्के जातः सन् दिवः रोचनानि पूरयति। अपि च समिधोः गुह्यं जन्म सूचयति, तथा ‘द्वे गावौ’ (युगलशक्ती) यौ एकं वत्सं परितः चरन्ति इति पोषणरूपं वर्णयन् यज्ञाग्नेः धारणाय युग्मबलयोः संकेतं ददाति, महतः ऋतस्य च नियतमार्गं प्रकाशयति।
Sukta 147
Sukta 1.147
अयं संक्षिप्तोऽग्निसूक्तः पृच्छति—शुद्धाः स्फूर्ताः उपासकाः कथं सम्यगग्नौ हविर्जुह्वति येन देवानाम् ऋतस्य (विश्वव्यवस्थायाः) स्तुतिः प्रतिध्वनति। अन्धकारेऽपि तिमिरेऽन्धीभूते ‘मामतेय’ सहायान् अग्निना रक्षितान् स्मारयति। ततः पापात्, शत्रुसङ्कल्पात्, मनुष्येषु च कपटद्वैधव्यवहारात् रक्षणं याचते। समग्रतः एषा रक्षात्मकाऽऽह्वानवाणी—यज्ञं, कुलपरम्परां, सदाचारं च अग्नेः पालनेन ऋतेन च समन्वयति।
Sukta 148
Sukta 1.148
अयं लघुरग्निसूक्तः मातरिश्वना मन्थितं प्रतिष्ठापितं च देवं वह्निं स्तौति—सर्वकुशलं होतारं मनुष्यकुलेषु निहितम्। स्तुतिभिः स यज्ञे गृहीत्वा पुरो नीयते, यथा रथाश्वा उत्सुकाः। तस्य चावध्यता प्रतिपाद्यते—नैनं कश्चिद् द्विषन् हिंसितुं शक्नोति, नित्यरक्षिणः तस्य प्रसरतः पन्थानं पालयन्ति।
Sukta 149
Sukta 1.149
अयं संक्षिप्तः सूक्तः अग्निं स्तौति—स सुमतिः समृद्धेः स्वामी, सोमपेषणे सति धनासनं प्रति आगच्छति; तस्य तेजो दीप्तं बलवद् दुर्गं भित्त्वा सत्त्वस्य निलयं “विवृणोति” इव प्रकाशयति। अग्निः अश्व इव शीघ्रः, सूर्य इव दीप्तिमान्, द्विजन्मा होतृ च इति कीर्त्यते—यः उदारयजमानाय इष्टान् वसूनि यशश्च विभजति।
Sukta 150
Sukta 1.150
अयं लघ्वग्निसूक्तः स्वाश्रयप्रार्थनारूपः। उपासकः पुनःपुनरग्निं “स्वजनम्” इव आह्वयन् तस्य विशालरक्षणशक्तौ शरणं याचते। अग्निः स्तूयते यत् सः शत्रून् कृपणान् च पथाद् विवृणोति, न कदाचन नास्तिकैः सह पक्षं गृह्णाति, तथा च स एव पुरोगामी ज्योतिः येन मर्त्याः प्रेरिताः सन्तो दिवि—उच्चचेतनायाः क्षेत्रे—वर्धन्ते।
Sukta 151
Sukta 1.151
अयं सूक्तः मित्रावरुणौ प्रियौ यमलौ प्रभू स्तौति, यौ ऋतं धारयतः, जात्याः प्रभृति भूतानि पालयतः, द्रष्टुः वचनेन प्रेरितौ रक्षां वर्धनं च ददातः। तयोः शक्तिः ‘विपुलानि द्वाराणि’ उद्घाटयति, शुद्धाः पोषकाः स्रवांसि विमुञ्चति, उषसं सूर्यप्रभां च प्रकाशे आविर्भावयति; अन्ते तयोः अनुपमं देवत्वं उदारं च दानं घोष्यते।
Sukta 152
Sukta 1.152
अयं सूक्तः मित्रावरुणौ ऋतस्य सम्यगनुगतौ पालकौ स्तौति—ययोः शक्तयः अखण्डाः, शासनं च सत्यं; तयोः सत्यधर्मेण यजमानोऽनृतात् परं नीयते। अत्र विरोध-रहस्योपमानैः (अपादं यत् पादवत् पुरस्तात् गच्छति; निगूढो गर्भो यः भारं वहति) लोकान् धारयन्तीं अदृश्यां नियामकबुद्धिं सूचयति। अथ च यज्ञपोषणं प्रेरितां वाचं चाभिमुखीकरोति; वयुनानि (विवेकान्) च अदितेः पूर्णत्वस्य विस्तीर्णं रक्षणं च याचते।
Sukta 153
Sukta 1.153
अयं संक्षिप्तः त्रिष्टुभः सूक्तः संयुक्तौ मित्रावरुणौ आह्वयति, यत् ते धिया नमसा च ऋत्विजो घृतपूर्णान् हविषः उपनयन्ति, तानि गृह्णीतामिति प्रार्थयते। तयोः सार्वभौमत्वं ऋतेन (ऋतस्य नियमेन) संबध्यते; अदितिं च पोषिणीं धेनुमिव वर्णयति, या सत्यनिष्ठानां जनानां समृद्धिं वर्धयति। अन्ते च प्राचीनस्य प्रभोः धारकं “दुग्धम्” आपश्च याचते—जीवनस्य, प्रसादस्य, ऋतस्य च प्रतीकान्।
Sukta 154
Sukta 1.154
अयं सूक्तो विष्णोर्वीर्याणि “विस्तीर्णानि पदानि” प्रख्यापयति, यैः स पृथिव्याः प्रदेशान् मिमीत, परं स्थानं स्थिरीकरोति, द्यावापृथिव्यौ च त्रिधा-प्रतिष्ठां कृत्वा धारयति। अन्ते विष्णोः “परमं पदम्” इति दर्शनं समाप्नोति—तत् तेजस्वि, अन्वेष्यं धाम, यत्र दीप्तयः “गावः” (रश्मयः/प्रज्ञाः) अनायासं चरन्ति, उपासकं तस्मिन् परमे ज्योतिषि आह्वयन्ति।
Sukta 155
Sukta 1.155
अयं सूक्तो विष्णुं स्तौति—स विश्वव्यापी, अजेयः, रक्षकः; यो धियं प्रेरयति, पर्वतशिखरेषु दृढं तिष्ठति। अस्य ‘विस्तीर्णाः पदत्रयः’ लोकान् मिमीत उपधारयति च; तस्य महिमा यज्ञस्य ऋतेन सह संबध्यते, संग्रामे च जयेन। कविः विष्णुं विश्वमापकं नित्ययुवानं च शक्तिं मन्यते, यः भक्तान् सहायार्थं अग्रे सरति।
Sukta 156
Sukta 1.156
एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभः सूक्तः विष्णुं स्तौति—सर्वव्यापिनं प्राचीनं च ऋतस्य धारयितारम्। स मित्रवत् प्रसन्नो भवतु इति प्रार्थ्यते, स्तोत्रं यज्ञं च सफलं करोतु इति च। विष्णोर्विस्तीर्णा व्याप्तिः प्रकाश्यते; यजमानं ‘ऋतस्य भागे’ प्रतिष्ठापयितृत्वं तस्योच्यते; इन्द्रेण सह तस्य दिव्यसख्यं च निर्दिश्यते, यत् सम्यक् कर्म तथा प्रज्ञां/दृष्टिं च बलयति।
Sukta 157
Sukta 1.157
अयं सूक्तोऽश्विनोः प्रातः-आह्वानरूपः। यत्राग्निः प्रबुध्यते, सूर्य उदेति, उषाः स्वप्रभां प्रसारयति, तत्र सवित्रा प्रवर्तितं जगतः सुव्यवस्थितं गतिचक्रं प्रकाशते। तत्र यजमानः तौ नासत्यौ शीघ्रं रथेनागच्छतामिति प्रार्थयते—प्राणबलं पोषणं च ददताम्, उपद्रवान् द्वेषं च परिशोधयताम्, भक्ताय यजमानाय बलं जयश्रियं च स्थापयतामिति।
Sukta 158
Sukta 1.158
दीर्घतमसः चक्रात् एषः संक्षिप्तः सूक्तः अश्विनौ इति युगलशक्ती आह्वयति। तौ रुद्रसदृशैः विशेषणैः स्तूयेताम्—दीप्तौ, बलिनौ, बहुमनस्कौ, सहायकरौ च। स्तुतितः रक्षणप्रार्थनां प्रति गच्छन्, ‘पक्षिणौ’ इव तौ यजमानं मा शोषयतां मा विकिरताम् इति याचते। अन्ते स्वात्मसन्दर्भे वाक्ये ब्रह्म (पवित्रो मन्त्रोऽन्तर्दृष्टिश्च) एव सारथिः भूत्वा अन्वेषकान् आपः प्रति नयति—यत्र गुह्यं लक्ष्यं निहितं, तदेव अन्वेषणस्य परं गन्तव्यम्।
Sukta 159
Sukta 1.159
एषः पञ्चर्चोऽयं सूक्तः द्यावापृथिव्यौ स्तौति—महान्तौ सत्यवर्धनौ जनकौ, यौ ऋतं धारयतः सभायां च यज्ञदृष्टिं सफलां कुर्वतः। तयोः जननीयोः प्रसवशक्तिः स्मार्यते—यथा द्वाभ्यां मातृभ्यां स्थैर्यगतिप्रतिष्ठापकाः शक्तयः प्रादुर्भवन्ति। अन्ते सवितुर्देवप्रेरणया सम्बद्धं सुसूचितं रयिं (समृद्धिं) प्रार्थयते।
Sukta 160
Sukta 1.160
अयं सूक्तं द्यावापृथिव्यौ स्तौति—विश्वस्य सत्यधारिण्यौ जनित्री, ये अन्तरिक्षं धारयतः, ऋतं च क्षेमं च स्थापयतः। तयोर्मध्ये सूर्यः शुचिर्धर्म्यः प्रवर्तक इव निरूप्यते; अपि च अन्तःस्थितं पावकं तेजोऽग्निबलं सूच्यते, यत् लोकान् पुनाति, दीप्तं पोषणं च जनयति। अन्ते द्रष्टा ताभ्यां बृहत्त्वं यशः क्षत्रं (रक्षणशक्तिं) च, समुदायाय च बलवर्धनीं अन्तःशक्तिं प्रार्थयते।
Sukta 161
Sukta 1.161
अयं सूक्तः ऋभूणां दिव्यानां तक्ष्णाम् परीक्षणं स्तुतिं च वर्णयति। अग्निर्दूतत्वेन उपनिबद्धेऽस्मिन् आख्याने एकस्य दारुमयस्य चमसस्य बहुधा सिद्धरूपेषु रूपान्तरणं प्रसिद्धं कथ्यते। प्रहेलिकाप्रश्नैः, यज्ञसंवादैः, सोमाभिषवस्मरणैश्च, कौशलं यत् पवित्रशक्तिरूपेण परिणमति तत् प्रशंस्यते—ऋतेन (ऋतस्य) अनुगुणं कर्म अमृतत्वं देवप्रसादं च लभते।
Sukta 162
Sukta 1.162
ऋग्वेदस्य १.१६२ सूक्तं अश्वमेधसम्बद्धं याज्ञिकसूक्तसमूहः। अत्र दीक्षितोऽश्वो देवजन्मा हविर्वाहकः, यशसः सार्वभौम्यस्य च वाहक इति वर्ण्यते, तस्य च पावनं संस्कार्यते। बहवो देवाः साक्षिणोऽभिहूयन्ते, यथा कश्चिद् देवबलः कर्मणि दोषं न पश्येत्; तथा च सिद्ध्यर्थं संस्कार-आहुत्यनुमत्यादि कर्माणि यथाविधि निर्दिश्यन्ते। अन्ते च अनागस्त्वाय, प्राणधारिणे धनाय, प्रजायै, तथा ‘अश्वबल’यागेन प्राप्ताय सम्यग्व्यवस्थिताय क्षत्रशक्तये प्रार्थनाः समाप्यन्ते।
Sukta 163
Sukta 1.163
ऋग्वेदस्य १.१६३ सूक्तं रहस्यमयम् अश्वं प्रति स्तुतिम् आह—स दीक्षितोऽश्वश्च, अथ च गभीरात् उद्गत्य परं पदं प्रति आरोहणशीलो दिव्यः प्राणशक्तिरपि। अस्य अद्भुतं जन्म, बलं, जययुक्तं च आरोहणं प्रशंसति; तथा च भोगमात्रानुसरणं मर्त्यं नयति अधरं पोषणं प्रति, न तु “गोः पदम्” (प्रकाश-रश्मि) प्रति—इति चेतयति। अन्ते सूक्ते अश्वः परमं सदनं प्राप्नोति; देवैः स स्वागतः, दात्रे च इष्टान् पूर्णान् समृद्धीः वितरति।
Sukta 164
Sukta 1.164
ऋग्वेदस्य १.१६४ सूक्तं दीर्घतमसः प्रसिद्धं “प्रहेलिका-सूक्तम्” इति, यत्र ऋतस्य (विश्वव्यवस्थायाः) स्वरूपं बहुभिः गूढार्थ-प्रश्नैः प्रकाश्यते। एकं सत् बहुधा वदन्तीति तत्त्वं, कालस्य चक्राणि, वाचः प्रवाहः, तथा यज्ञस्य विश्व-प्रतीकात्मकता—अग्निः, सूर्यः, आपः, गौश्च—इत्येतैः स्तरितैः संकेतैः निरूप्यते। एतत् न तु सरल-प्रार्थना, अपि तु ध्यानात्मकः नकाशः, यः विश्वदेवानां (सार्वभौमानां शक्तीनां) व्यापारं गूढ-उद्गमात् प्रकट-जीवनपर्यन्तं दर्शयति, श्रोतारं च नानात्वे एकत्व-दर्शनाय शिक्षयति।
Sukta 165
Sukta 1.165
ऋग्वेदस्य १.१६५ सूक्तं स्तुतिरूपेण नाट्यवत् इन्द्र–मरुत्संवादरूपम्। कविः मरुतां संयुक्तं तेजः पराक्रमं च पृच्छति; इन्द्रः तु वृत्रवधेन स्वातन्त्र्येण जयम्, मनुष्येभ्यः प्रदत्तान् उपकारांश्च प्रतिजानाति। अस्मिन् सूक्ते देवप्राधान्यं सख्यं च विनियुज्यते—कथं वृष्टिदेवाः वज्री च सह कर्म कुर्वन्ति। अन्ते मरुतां बलसमूहसहितं आगमनं निमन्त्र्यते, येन ते वीर्यं रक्षां च वर्धनं च दद्युḥ।
Sukta 166
Sukta 1.166
ऋग्वेदस्य १.१६६ सूक्तं मरुतां प्रति तीव्रं स्तोत्रम्। तेषाम् आवेगपूर्णं “जन्म”, स्तनयित्नु-निनादयुक्तं गमनं, तथा योद्धृसदृशं बलं स्मारयति—येन ते विघ्नान् अपाकुर्वन्ति प्रियं यजमानं च रक्षन्ति। अगस्त्यः तेषां दूरव्याप्तं महत्त्वं प्रशंसन् गृहं रक्षितुं याचते—विशेषतः प्रजां पुष्टिं च—जीवनस्य स्पर्धासु च जयाय बलं दातुम्। अन्ते स्तुतिगीतमेव हविरिव समर्प्य, मरुतोऽन्नेन पोषणेन च विजयी-शक्त्या सह आगन्तुं निमन्त्रयति।
Sukta 167
Sukta 1.167
अगस्त्यपरम्परायां स्थितं सूक्तमिदं सहस्रगुणैः शक्तिभिरिन्द्रं आह्वयति—सहाय्यं पोषणं धनं च, तथा विजयिनो ‘वाजाः’ (साधनशक्तयः) यैः उपासकानां प्रति समृद्धिः संरक्षणं च आकर्ष्यते। स्तुतौ प्रवर्धमानायां मरुतः (इन्द्रस्य तूर्णसखायः) सोमाभिषवयज्ञश्च प्रकाश्येते, यथा स्तोत्रं हविः प्रेरितं च गीतं समुदायस्य मध्ये बलं ‘प्रतिष्ठापयन्ति’ इति दर्शयन्। अन्ते सूक्तं मरुतां प्रति स्तोमस्य साक्षात् समर्पणेन परिसमाप्यते, देहगतं कल्याणं पृथुत्वं चिरस्थायिनीं च सिद्धिं प्रार्थयन्।
Sukta 168
Sukta 1.168
अयं सूक्तः मरुतो युगपत् एकसङ्घं शीघ्रगामिनं गणं आह्वयति—ये यज्ञाद् यज्ञं प्रति सञ्चरन्ति, धियः प्रेरयन्ति, उभयोर्लोकयोः सम्यग्गामिनीं प्रगतिं ददति। कविः तेषां विशालं विचरणं वृष्ट्यन्धसां च बलं विस्मयते—यत् सङ्घटितं भिनत्ति, मार्गान् विशोधयति, जीवनाय जयाय च शक्तीः विमोचयति। अन्ते सः कृतां स्तुतिं समर्प्य, मरुतोऽन्नेन पोषणेन च देहधारणाय बलवर्धनया ऊर्जया सह आगन्तुं निमन्त्रयति।
Sukta 169
Sukta 1.169
अयं सूक्तः इन्द्रं स्तौति—स महाविस्तीर्णः प्रभामयः पालयिता, विजयी च विघ्नभेत्ता, मरुद्भिः सह समन्वितः। अस्माकं प्रियं सुम्नं तस्य याचते, ऋतस्य पथि सम्यग्-नेतृत्वं च, तथा दृढदुर्गाणां भेदनं/उद्घाटनं यत् उपासकाः बलेन ज्योतिषा च वसुना च समृद्धाः प्रगच्छेयुः।
Sukta 170
Sukta 1.170
एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभः सूक्तः संवादरूपेण इन्द्रमरुद्भ्यां मध्ये वैमनस्यस्य सामञ्जस्यस्य च नाट्यं दर्शयति, मध्ये चागस्त्यऋषिः मध्यस्थः। आरम्भे किं ज्ञेयम् इति नीतिवाक्यरूपा सन्देहभावना, परचित्तस्य चञ्चलता चोच्यते; ततः ऋतानुसारं यथा इन्द्रः मरुत्सहितो हविर्गृह्णीयात्, तथा सौहार्दस्य पुनःस्थापनाय प्रवर्तते। अस्य प्रयोजनं यज्ञीयं (मरुत्सहितेन्द्रस्य सहभागस्य साधनम्) तथा नैतिक-मानसिकं च (इच्छा-वाक्-मैत्रीणां सम्यग्विन्यासः)।
Sukta 171
Sukta 1.171
अयं सूक्तोऽगस्त्यस्य मरुतां प्रति त्वरितं शमनं चाह्वानं च—शीघ्राः स्तनयित्नवः—येषां क्रोधं विनिवर्तयितुं, अश्वान् विमोक्तुं, बलं च मङ्गलाय सहाय्याय परिवर्तयितुं प्रार्थयते। अत्र तनोति तिक्तो भावः—गायक इन्द्रस्यातिमहतीं शक्तिं भीतः कम्पते, इन्द्रमरुतोः सम्यगन्वयम् इच्छति, येन यज्ञो जनश्च रक्ष्येतां वर्ध्येतां च। एवं सूक्तं प्रार्थनया संयमेन सम्यगाहुत्या च उग्रं दैवं तेजः सुव्यवस्थिते हितकर्मणि नियोजयति।
Sukta 172
Sukta 1.172
एषः संक्षिप्तः गायत्रीस्तोत्रः मरुतः दीप्त्या शुभया चागत्यै तथा तेषां चित्राय रक्षिण्यै सहाय्याय च आह्वयति। तान् प्रार्थयते यत् शत्रूणां शरान् निहननप्रहारांश्च दूरं नयन्तु, पतितं तृणपुञ्जं यथा अपाकरोति तथा परितः प्रदेशं शोधयन्तु, येन यजमानः “ऊर्ध्वम्” जीवनं कल्याणं च अभ्युत्थातुम् अर्हति।
Sukta 173
Sukta 1.173
अयं सूक्तः इन्द्रस्तुतिरूपः। आदौ दिव्यं जातं स्तोमं गातुं प्रेरयति, स्तुत्या च दीप्तं ‘स्वर्’ (सौरं वैभवं विस्तीर्णता) प्रकटयितुं यतते। ततः संग्रामेषु पथिषु च अग्रगामी वीर इन्द्रः स्मर्यते; तस्मै समुदायस्य कृते सम्यक् गातुं (गातुम्), जयम्, शीघ्रदायि बहुलं धनं च दातुम् प्रार्थ्यते।
Sukta 174
Sukta 1.174
अयं सूक्तः देवानाम् अधिपतिं इन्द्रं प्रति तीव्रं प्रार्थनारूपं स्तवनम्—यत् स उपासकस्य मानुषं बलं (नृ) रक्षतु, च सर्वासु आपदासु सुरक्षितं पारं नयतु। इन्द्रः सत्पतिः सहोदा च इति प्रशस्यते—सत्यऋतस्य स्वामी, सहसः दाता—योऽदक्षिणान् पराजयति, सुलीनं वंशं, धैर्यं, च समरे जयम् अभिवर्धयति। अन्त्यप्रार्थनायां स इन्द्रः सर्वथा ‘अस्माकम्’ भवतु, वृकप्रतीकः परमः रक्षकः; चेष्टाप्रदा इषं, शीघ्रं च वसु ददातु येन वयं विजयेयाम।
Sukta 175
Sukta 1.175
एषः षडृचः त्रिष्टुभः सूक्तः सोमेन मदितं इन्द्रम् आह्वयति। तस्य मदस्य प्रचण्डवेगं स्तौति, येन स सहस्रजित् विजयी वीरः भवति, तथा यजमानानां कृते पुनर्विजयशक्तिं नवयितुं प्रार्थयते। इन्द्रस्य पौराणिकान् उद्धारान् स्मारयति—सूर्यस्य/ज्योतिषः पुनराहरणम्, शुष्णस्य वधम्, कुत्सस्य सहाय्यम्—यथा सा एव निर्णायिका शक्तिः वर्तमानविघ्नान् भिन्द्यात्, बलं लाभं च शीघ्रदानानि च दद्यात्।
Sukta 176
Sukta 1.176
एष षडृचोऽयं सूक्तः सोमम् (इन्दुम्) आह्वयति—यः वृषभवत् तेजस्वी बलप्रदः सन् इन्द्रं प्रविश्य तस्य वीर्यं युद्धेऽप्रतिहतं करोति, धनजयाय च प्रेरयति। अत्र प्रार्थ्यते यत् ये सोमं न पिषन्ति न यजन्ते ते निवार्यन्ताम्, तथा च यज्ञस्य लाभाः प्रीतयश्च सत्ययजमानान् प्रति प्रवहन्तु, यथा पुरातनानां ऋषीणां कृते प्रववुः।
Sukta 177
Sukta 1.177
एषः पञ्चर्चोऽयं सूक्तः जनानां वृषभराजं इन्द्रं शीघ्रम् आह्वयति—स स्तुतिभिः सुतसोमेन च प्रेरितः स्वेन रथेन द्वाभ्यां हरिभ्यां सह त्वरितं आगच्छतु। अत्र गायकस्य सहाय्ये इन्द्रस्य तत्परता, कीर्तेः बलस्य च प्रदाने, उपासकान् च उज्ज्वलां विजयिनीं अवस्थां (उषस इव नूतनतां) प्रति नेतुं तथा सफलसिद्धिं प्रापयितुं शक्तिः प्रतिपाद्यते।
Sukta 178
Sukta 1.178
अयं लघुरिन्द्रसूक्तः देवस्य “शृुष्टिं” प्रति प्रत्यक्षं प्रार्थनारूपः। कविरिन्द्रं याचते—उपासकस्य वर्धमानां स्पृहां मा परिहरेः, सर्वतोव्याप्तं धनं बलं च प्रयच्छ। इन्द्रः संग्रामजयी, गायकस्याह्वानं शृण्वन् सावधानः, उदारयजमानस्य रथं प्रचोदयन्, गर्वितशत्रुभ्यः भक्तान् रक्षन् इति स्तूयते। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं व्यावहारिकं भक्तिमयञ्च—स्तुत्या हविषा च रक्षणं जयम् चिरस्थायि समृद्धिं च साधयितुम्।
Sukta 179
Sukta 1.179
अयं संक्षिप्तः संवादसूक्तः अगस्त्यस्य दीर्घतपसः श्रमं लोपामुद्रायाश्च दाम्पत्यसंयोगं कामं च प्रजननपरिपूर्तिं प्रति आह्वानं च मध्ये उत्पन्नं तानावं निरूपयति। अत्र कामः केवलं भोगरूपः न, किन्तु यथाविधि विमुक्तः सन् सन्ततिं बलं च ऋषेः आशीर्वादानां प्रभावं च उपकरोति इति दर्श्यते। अन्ते अगस्त्यः तपसः शक्तिं प्रजननरूपे परिणम्य देवान् प्रति ‘सत्याः आशिषः’ इति यथार्थवरदानि समर्पयति।
Sukta 180
Sukta 1.180
अयं सूक्तोऽश्विनौ नासत्यौ शीघ्रौ दिव्यौ भिषजौ त्रातारौ च आह्वयति। तयोः सुवर्णचक्रं रथं स्तौति, यो लोकान् अनुवर्तते उषसम् च सह गच्छति। तौ स्वयुजं युगं युञ्जताम्, स्वधया स्वाभाविकशक्त्या च समृद्धिं विमुञ्चताम् इति प्रार्थयते; तथा नूतनां निरवरोधां सुवितां ददताम्, या जयाय पोषणाय क्षेमाय च नयति।
Sukta 181
Sukta 1.181
अयं सूक्तोऽश्विनौ शीघ्रौ प्रियौ सहायौ इति आह्वयति, ये उपासकान् “उत्थापयन्ति” पथांश्च विशदान् कुर्वन्ति, विशेषतः आपत्काले। तयोः लोकान्तरगमनस्य दीप्तिं, प्राणदायिनीः शक्तीः, तथा सुयजमानाय अच्युतां युवावस्थां स्तौति। कविः वरिवः (विस्तीर्णं स्थानम्), क्लेशानां जयेनातिक्रमणं, तथा तयोः कालेनागमनात् शीघ्रप्रदं रयिं कामयते।
Sukta 182
Sukta 1.182
अयं अश्विनोः सूक्तः तौ दिव्यौ भिषजौ शीघ्ररथेनागन्तुं आह्वयति, धियं प्रेरयितुं शुद्धेन तेजसा सह सुकृतं दातुं च। तयोः प्रसिद्धानि त्राणानि स्मारयति—विशेषतः तुग्र्यस्य सूनुं दुस्तरेषु अप्सु पारयित्वा रक्षितवन्तौ इति—तदेव स्मृतसहाय्यं वर्तमानयाच्ञायां परिवर्त्य पोषणं, दुःखात्/अंहसः जयम्, सोमसत्रे चिरस्थायि दानानि च प्रार्थयते।
Sukta 183
Sukta 1.183
अयं संक्षिप्तोऽश्विनोः सूक्तः दिव्यौ भिषजौ युगलौ आह्वयति—मनोजवेन सदृशं तयोः अद्भुतं रथं युञ्जताम्, यजमानस्य सुसंस्कृतं गृहं क्षेमेण आगच्छतामिति। कविः पथि रक्षणं याचते, तयोः नियतं भागं समर्पयति, तथा तयोः सहाय्येन तमसः परं पारं प्रति गमनं स्तौति—पोषणं, विघ्नानां निरसनं, शीघ्रदायित्वशक्तिं च प्रार्थयन्।
Sukta 184
Sukta 1.184
अयं सूक्तो नासत्यावश्विनौ दिव्यौ यमौ प्रातरागमनायाह्वयति—देवयानैः पथिभिरुषसि समायातामिति—मधुमन्ति च सहाय्योपचारसमृद्धिदानानि आनयताम्। कविः पुनः पुनरावाहयति, तमसः प्रतिबन्धाच्चातिक्रम्य सुरक्षितं पन्थानं प्रार्थयन्, यजमानानां पूर्णतां बलं सौभाग्यं चाभिवर्धयितुम्।
Sukta 185
Sukta 1.185
अयं सूक्तः अहनी (दिवा-नक्तयोः) परिभ्रमन्तीं परस्परपरिवर्तनरूपां गतिं, तदनुगुणं च जगत्-धारिणीं सुव्यवस्थितां द्वैतव्यवस्थां चिन्तयति। तयोः रहस्यमूलोत्पत्तिं विस्मयेन पश्यति, ऋतस्य (सत्य-नियमस्य) अधीनां तयोः विश्वस्थिरतां स्तौति, अन्ते च द्यावापृथिवी विश्वमातरौ पितरौ च यजमानं रक्षतां, पोषयतां, नयतां च—स्थिरसमृद्धिं सम्यग्भावनां च प्रापयन्त्विति प्रार्थयते।
Sukta 186
Sukta 1.186
अयं सूक्तः आह्वानात्मकः स्तोत्रक्रमः; यत्र सविता विश्वानररूपेण (सर्वव्यापी, सर्वेषु मनुष्येषु अन्तर्वर्ती) हविषां दीप्ताभिः स्रुतिभिः सह यज्ञं प्रविश्यताम् इति निमन्त्र्यते, तथा उपासकस्य प्रेरितां धियं विस्तारीकर्तुं यतते यया सा समग्रं चराचरं जगद् आलिङ्गेत्। स्तुतिविस्तारे तस्य सहदेवताः—विशेषतः त्वष्टा इन्द्रश्च वृत्रहा—सह ‘अभिपित्व’ (अन्तरङ्गनिवासः/सहवासः) इति साम्येन संयोगाय आहूयन्ते, येन वीर्यं ध्रुवा प्रतिष्ठा चिरस्थायिनो वसवश्च प्रदीयन्ते। अन्ते ‘दीधिति’ (दीप्तप्रज्वलनम्/अन्तर्ज्योतिः) इति प्रतिमा धारकसन्निधिरूपेण निरूप्यते; तया साधकः देवेषु श्रमं करोति, दृढं वरसमूहं च अवगच्छति।
Sukta 187
Sukta 1.187
अयं सूक्तः सोमं पितुं पवित्रं स्तौति—यः देवेषु धियं संनयति, तान् बलयति, च वृत्रह्यहिरूपेण निरुद्धं विघ्नं जयति। अत्र सोमस्य याज्ञिकस्वरूपं (अभिषुतः, आहुतः, सधमादे संविभक्तः) विश्वव्यापिना कार्येण सह संयुज्यते—स धर्मं पुनः स्थापयति, देवेषु यजमानेषु च शक्तिं तेजश्च विमोचयति।
Sukta 188
Sukta 1.188
अयं सूक्तः अन्तरिक्षे दीप्तिमन्तं राजानम् अग्निं समिध्यते, तम् च धियावान् दूतं कृत्वा सर्वेभ्यो देवेभ्यः हव्यानि वहन्तं आह्वयति। आह्वानानां क्रमेन—विशेषतः उषसः शक्तीः प्रति—श्रीं यज्ञे ऋतस्य सम्यग् व्यवस्थां च, तथा ‘स्वाहा’-कर्मणि सिद्धिं याचते, यत्र अग्निः दिव्यगणस्य नायकः सन् प्रकाशते।
Sukta 189
Sukta 1.189
अयं सूक्तोऽग्निं प्रार्थयते—स प्राज्ञो नेता यजमानं “सुपथे” नयतु, समृद्धिं च सम्यग्भावं च प्रापयतु; पुनःपुनरावर्तमानं पापं अन्तर्दोषं च अपहन्तु। अपि च स नो जनं द्वेष्टृभ्यः दुष्टचित्तेभ्यश्च शत्रुभ्यः परिपातु। अन्ते महते “मनसः सूनवे” सुशिक्षितां वाचं विश्वासेन समर्पयामः, ध्रुवां समृद्धिं जयशक्तिं च याचामहे।
Sukta 190
Sukta 1.190
अयं सूक्तो बृहस्पतिं स्तौति—स प्रेरितवाचः अनायासो वृषभः, यस्य दीप्ताः स्तुतयः देवैः मर्त्यैश्च पुनर्नवत्वकामैः श्रूयन्ते। अत्र प्रार्थ्यते यत् सत्यम् धनम्—वीर्यं, सम्यग्-नेतृत्वं, फलवती समृद्धिश्च—केवलं योग्येभ्यः प्रदीयताम्, न तु ये केवलं सुखलाभाय दिव्यं समीपयन्ति। एवं सूक्तं स्तुतिं (स्तुतिम्) अन्तःशुद्ध्या/अधिकारयोग्यतया च, तथा पवित्रवाचः सम्यगुपयोगेन सह संबध्नाति।
Sukta 191
Sukta 1.191
अयं सूक्तः अपोत्प्रतिकारकः (रक्षोघ्नः) मन्त्रः, येऽदृश्याः पीडका विषरोगदूताः शत्रवो वा ये च गूढोपद्रवाः पुरुषं प्रति उपसर्पन्ति तान् अपाकर्तुं प्रवर्तते। गूढदंशान् गूढविषाणि च नामग्रहणेन निरस्य शमयति। अनन्तरं उद्यन्तम् आदित्यं महाप्रकाशकं आह्वयति, यः यददृश्यं कर्म करोति तद् विनाशयति। अन्ते प्रतिविषात्मकः निश्चयात्मकश्च स्वरः—विषं ‘निरस्वादं’ कृतं, अर्थात् शक्तिहीनं भवति।
Frequently Asked Questions
Unlike the family books (Maṇḍalas 2–7) dominated by one lineage, Maṇḍala 1 compiles hymns from many ṛṣis and clans. Its breadth of styles, topics, and deity-address patterns reflects editorial gathering and liturgical expansion characteristic of later Rigvedic arrangement.
The hymns repeatedly present sacrifice as the engine of ṛta: Agni mediates the rite, Soma empowers gods and worshippers, and Indra’s victorious force releases waters and light. Prosperity, protection, and rightful sovereignty are portrayed as consequences of correct invocation and ordered ritual action.
RV 1.164 (attributed to Dīrghatamas) is renowned for brahmodya-style riddling that probes the hidden unity behind many divine names and forms. It is a key text for understanding Rigvedic symbolic thought about ṛta, speech, and the One reality.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.