Matsya Purana in Sanskrit

सूतो मनोः प्रश्नान् मधुसूदनं प्रति निवेदयति—अन्तरक्षयप्रलयस्य कालः, प्रजानां रक्षणं, पुनर्मिलनं च। मत्स्यः प्रलयक्रमं वर्णयति—दीर्घा अनावृष्टिः क्षुधा च, सूर्यतापवृद्धिः, लोकदाहकवह्नयः, ततः सप्त प्रलयमेघाः वर्षन्ति यावत् समुद्राः एकस्मिन् महाजले लीयन्ते।

मनुः पप्रच्छ—कथं ब्रह्मा स्वसन्ततिमुपागच्छत्, सगोत्रसम्बन्धाः विवाहबन्धाश्च कथं प्रवृत्ताः इति। मत्स्य उवाच—आद्यसृष्टिः दिव्या सूक्ष्मा च, मानुषनैतिकविभागैर्न निश्चेयाः; देवा एव देवानां मार्गान् जानन्ति।

अस्मिन्नध्याये सूतः कश्यपस्य बहुपत्नीसुतान् पौत्रांश्च वर्णयितुम् आरभते। आदितेः द्वादशादित्यान् मन्वन्तरेषु स्मृतान् निर्दिश्य, दितेः दैत्यवंशं—हिरण्यकशिपुं हिरण्याक्षं तयोः सन्ततिं च—विस्तरेण कथयति। दन्वाः दानवगणान् प्रमुखनामभिः सह विवाहसम्बन्धान् च निरूपयति।

ऋषयः सर्गं श्रुत्वा सूतं प्रतिसर्गं तथा प्रत्येककल्पे अधिपतिनियुक्तिं पृच्छन्ति। सूतः पृथोः सार्वभौमाभिषेकं वर्णयति—चन्द्र-नक्षत्र-भूत-देव-पातालाद्यधिकारिणः, पर्वत-जल-गन्धर्वाद्याः, नाग-पक्षि-अश्वादयः, पशु-वृक्षाणां च आद्यनायकाः क्रमशः नियोजिताः।

प्रलयचक्रं विष्णुसायुज्यं च स्मारयित्वा ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—पृथिव्याः संज्ञा, भूमेः गौश्च नाम्नोः कारणं, तथा राज्ञां ‘भूपतित्व’न्यायः कः इति। सूतः स्वायम्भुवमन्वन्तरे वंशं कथयति—प्रजापतिरङ्गः मृत्युदुहितरं सुनीथां परिणीय वेनं जनयामास; स तु अधार्मिकः बलवान्।

सूतो वदति—मनोरपुत्रा इक्ष्वाकुप्रमुखाः शरावणसमीपे राजानं मृगयन्तः चन्द्रप्रभां अश्वीरूपेण परिवर्तितां ददृशुः। ते स्वपुरोहितं मैत्रावरुणिं (वसिष्ठं) पप्रच्छुः; स च पार्वत्याः शरावणविधिं व्याचष्टे—यः कश्चित् पुरुषः तत्र प्रविशति स स्त्री भवति।

सूतो मरिचेः सन्तानसम्बद्धान् सोमपथलोकान् पितृलोकं च वर्णयति। तत्र अग्निष्वात्तपितृभिः सम्बन्धिनी मनसिजा नदी-कन्या ‘अच्छोदा’ तथा पितृभिः कृतं प्राचीनं सरः प्रसिद्धम्। पितरः घोरतपसा तुष्टा वरं दातुम् आगच्छन्ति; किन्तु कामाविष्टा सा योगनियमात् पतिता, तस्मात् कर्मविपाकः प्रवर्तते।

सूतेन कथ्यते—पूर्वोपदेशान् श्रुत्वा मनुः केशवं/मत्स्यं श्राद्धस्य कालं, भेदान्, योग्याह्वानान्, वर्ज्यान्, तथा पितृभ्यः हविर्भोजनस्य प्रापणं पप्रच्छ।

सूतोऽनुशास्ति—चक्रपाणेर्विष्णोः उपदेशं प्रतिपादयन् एकोद्दिष्टश्राद्धविधिं पितृमरणोत्तरं पुत्रकर्तव्यं च वर्णयति। वर्णानुसारं विशेषावस्थाश्च आशौचकालनिर्णयः, द्वादशाहं प्रेतावस्था पिण्डदानादि-शान्तिकर्मभिः पोषिता इति च कथ्यते।

ऋषयः कौशिकवंशस्योत्तमयोगप्राप्तिं तथा पञ्चजन्मसम्बन्धेन कर्मक्षयस्य रहस्यं पृच्छन्ति। सूतः कथयति—कौशिकस्य सप्त पुत्राः गर्गशिष्याः दुर्भिक्षे कपिलां धेनुं हत्वा भक्षयन्ति; लघुः तदनिवार्यहिंसां श्राद्धरूपेण कर्तुं मन्यते, पितृवर्ती देवपितृभ्यः विभागं कृत्वा श्राद्धं करोति।

ऋषयः त्रयः प्रश्नान् पृच्छन्ति—(१) श्राद्धस्य अक्षयफलप्रदं कालं कः, (२) कस्यां दिवाभागे कर्तुः युक्तिः, (३) केषु तीर्थेषु श्राद्धं बहुपुण्यकरम्।

सूतो वदति—तारायाः सोमसम्भोगात् बुधस्योत्पत्तिः, सोमेन तस्य स्वीकारो नामकरणं च, तथा राजाभिषेकः। इलायाः गर्भे बुधात् पुरूरवाः जातः; स महायज्ञान् अकरोत्, जनार्दनं समर्च्य धर्मेण पृथिवीं पालयामास, कीर्तिमान् अभवत्।

शौनकः कथयति—व्रतसमाप्तौ गुरुणा विसृष्टः कचः त्रयस्त्रिंशद्देव-लोकं प्रति प्रस्थितः। देवयानी प्रथमं कचस्य शीलं विद्यां च प्रशंस्य मन्त्रविधिना विवाहं याचते। कचः सविनयम् आह—सा गुरुदुहिता नित्यं पूज्या, अतः भार्याभावेन नोपगन्तव्या।

शुक्रः कथयति—कटुवचनसहिष्णुता क्रोधनिग्रहश्च देवयानं, यदन्तर्जयः महायज्ञेभ्योऽपि श्रेष्ठः। क्रोधं धावमानाश्ववत्, क्षमां सर्पस्य त्वक्परित्यागवत् दृष्टान्तैः दर्शयन् अक्रोधं पुनःपुनरश्वमेधादपि वरं मन्यते।

शौनकः कथयति—वसन्तकाले देवयानी सख्यः परिचारिकाभिः सह शर्मिष्ठया च वनं जगाम। मृगयायां गतः जलार्थी राजा ययातिः ताः दृष्ट्वा गोत्रनामानि पप्रच्छ। देवयानी स्वं शुक्राचार्यस्य दुहितरं निवेदयामास, शर्मिष्ठां च वृषपर्वणः दुहितरं स्वसेविकां परिचचक्षे।

शौनकः देवयानीं शर्मिष्ठायाः पुत्रश्रवणेन दुःखितां तया सह विवादं च वर्णयति। शर्मिष्ठा धर्मतः वेदविदा ऋषिणा दत्तं पुत्रं मन्यते, स्वकर्म धर्मानुगतं च ब्रूते; देवयानी तदङ्गीकरोति, किन्तु बाह्यगोत्रचिह्नात् परं सत्यद्विजलक्षणं किमिति पृच्छति।

शौनकः कथयति—ययातिः स्वपुत्रात् जराṃ स्वीकृत्य पुनर्यौवनं लब्ध्वा अपि धर्मराजवत् राज्यं चकार; यज्ञाञ्श्राद्धांश्च अकरोत्, दानानि ददौ, अतिथीन् पूजयामास, प्रजाः पालयामास, दुष्टान् निगृह्णाति स्म।

शौनकः ययातेः स्वर्गे सत्कारं ब्रह्मलोके च निवासं वर्णयति। अनन्तरं ययातिः इन्द्रं द्रष्टुं गच्छति; इन्द्रः पृच्छति—यदा पूरुः ययातेः रूपं धृत्वा जराṃ स्वीकृत्य राज्यं लेभे, तदा तस्मै किं उक्तम् इति।

अध्यायेऽस्मिन् शौनकः संवादरूपेण कथां निरूपयति। पुण्यक्षयात् देवलोकात् पतितो ययातिः यज्ञभूमिसमीपे अष्टकेन सह मिलित्वा स्वपरिचयं पतनकारणं च—भूतानां प्रति अवमाननम्—वदति।

अष्टकः पृच्छति—भिन्नोपदेशेषु चतुर्णामाश्रमाणां केन मार्गेण देवप्राप्तिः? ययातिः क्रमशः उपदिशति—ब्रह्मचारिणः शीलं वेदाध्ययनं च; गृहस्थस्य धर्म्यं वित्तोपार्जनं यज्ञदानातिथिसत्काराः; वानप्रस्थस्य अहिंसा नियमितजीवनं च; भिक्षोः परं वैराग्यं अनिकेतनता च।

वसुमान् ययातिं क्षेत्रज्ञं धर्मविदं च मत्वा स्वर्गगतिं पृच्छति; ययातिः तस्मै प्रतिष्ठितान् लोकान् आशीर्भिः प्रददाति। वसुमान् स्वलोकान् ययातये दातुमिच्छन् ‘क्रय’मिव अल्पं प्रतिग्रहदोषपरीक्षार्थं प्रस्तावयति; ययातिः कपटव्यवहारं लोभजन्यनवत्वं च निरस्यति।

ऋषयः अर्जुनस्य रक्षककीर्तेः तपोवनदाहस्य च विरोधं पृच्छन्ति।

सूतो वंशानुकीर्तनं प्रवर्तयति—ऐक्ष्वाक्याः शूरः, तस्य भोजपुत्राश्च। वसुदेवः पूर्वनाम्ना आनकदुन्दुभिरिति निर्दिश्यते; तस्मात् देवमार्गः, देवश्रवाश्च वंशक्रमेण। अनाधृष्टिः, शिनिः, नन्दः, ससृञ्जयः, श्यामः, शमीकः, संयूप इत्यादयः प्रमुखाः कथ्यन्ते।

सूतो वंशानुकीर्तनं प्रवर्तयति। ययातेर्जरासंक्रान्तिवृत्तान्तेन तुर्वसुवंशः पौरवकुले समन्वीयते; ततः क्रमशः नृपान् तेषां देशांश्च निर्दिश्य द्रुह्युसन्ततौ गान्धारं, आरट्टाश्वप्रसिद्धिं च, अनुवंशे च उशीनरं शिबिं च प्राप्य शिबेः पुत्राणां राज्यप्रदेशान् कथयति।

सूतो वंशानुकीर्तनं प्रवर्तयति—अजमीढः→नीलः→सुशान्तिः→पुरुजानुः→पृथुः→भद्राश्वः; तस्य पञ्च पाञ्चालराजाः, मुद्गलस्य मौद्गल्य/काण्ववंशश्च। विन्ध्याश्व–मेनकयोः यमलौ दिवोदासः अहल्या च; अहल्या–शरद्वत्सन्ततिः, ततः दिवोदासस्य राजवंशः।

ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—विष्णोः पूर्वोपदिष्टं धर्माधर्मयोः विस्तरं कथयेत् इति। सूतः कथां निरूपयति—मत्स्यरूपेण जनार्दनः मनुं सृष्टि-प्रतिसृष्टि-विषये, कर्मयोग-सांख्ययोश्च उपदिदेश। पुनः प्रेरितः सूतः कर्मयोगं लक्षयति—विवेकयुक्तेन सम्यगाचरणेन ज्ञानं जायते इति।

सूतो दानधर्मव्रतोपवाससंयुक्तं महादेव–नारदसंवादरूपं यथार्थवृत्तान्तं प्रवर्तयति, यतः धर्मार्थकामाः सिध्यन्ति। कैलासे नारदः शिवं पृच्छति—येन विष्णुभक्तिः सुदृढा, स्त्रीणां (सधवाविधवानां) च शुभलौकिकफलैः सह मोक्षः स्यात्।

भगवान् उपदिशति—कृष्णाष्टमी-व्रतं परमं पावनम्। मासानुसारं शिवस्य विशिष्ट-नामभिः पूजनं निर्दिश्यते; ब्राह्मण-सत्कारः, शिवभक्त-पोषणार्थं दानं च विधीयते। पञ्चगव्यादिभिः शुद्धिः, रात्रौ पूजाक्रमः, तदनुषङ्गिक-द्रव्याणि च कथ्यन्ते।

सूतो जलाशयेषु विष्णोः निवासं प्रतिपादयति। पृच्छकः देवायतनप्रतिष्ठायाः विधिं—कः ऋत्विजः, कीदृशी वेदी, कालदेशौ, आचार्यलक्षणानि, द्रव्याणि च—पृच्छति।

अस्मिन्नध्याये मत्स्यः ‘सौभाग्यशयन’नाम व्रतमुपदिशति।

मनुः जनार्दनं पृच्छति—येनैकेन व्रतेन सौभाग्यमारोग्यं च, परलोकाक्षयपुण्यं तथा भुक्तिमुक्ती लभ्येते। मत्स्यः कैलासे उमां प्रति ईश्वरस्य उपदेशं प्रमाणीकृत्य अनन्ततृतीयाव्रतविधानं कथयति—निर्दिष्टमासेषु शुक्लतृतीयाकाले स्नानतिलकादि, आचारनियमाः, क्रमबद्धपूजाविधिः।

अस्याध्याये भगवान् लोकप्रसिद्धं ‘आर्द्रानन्दकरी’ नाम तृतीयाव्रतं प्रवदति। शुक्लपक्षे तृतीयायां केषुचित् नक्षत्रेषु तस्य विशेषबलं निर्दिश्यते। कुशगन्धोदकैः स्नानं, श्वेतवस्त्रधारणं, माल्यगन्धानुलेपनं कृत्वा श्वेतपुष्पैर्भवानीपूजनं, महादेवसहितां तां उपविष्टां ध्यायेत्।

मनुः मधुसूदनं माधवं च पृच्छति—मधुरवाक्, लोकप्रियो भवेत्, अतिविद्या, दम्पत्य-स्वजनसौहार्दं, दीर्घायुः च कथं लभ्यते इति।

नारदः पृच्छति—अकस्माद्भयचित्तोद्वेगोत्पातादिषु का शान्तिः, अलक्ष्मीविनाशः कथं, विशेषतः मृतवत्साभिषेकादौ। भगवान् प्रत्याह—वर्तमानदुःखानि पूर्वकृतपापहेतुकानि; सर्वकल्याणकारिणी शान्तिरूपा सप्तमीस्नपनविधिः।

ब्रह्मा पण्यस्त्रीणां निश्चयधर्मं पप्रच्छ। भगवान् भविष्यसंबद्धां कथां निवेदयति—वासुदेवस्य स्त्रियो रागदोषेण लिप्ताः; शापेन चौरैः हरणं भविष्यतीति। यादववंशक्षये केशवप्रयाणानन्तरं तासां हरणं दास्यं च जातम्; शरणं याचन्त्यः योगिनं दाल्भ्यं प्राप्य वेश्याधर्मं पप्रच्छुः।

ईश्वरः द्वापरान्ते भविष्यदाख्यानं प्रवर्तयति। नैमिषारण्ये युधिष्ठिरः पिप्पलादं पृच्छति—आरोग्यं, ऐश्वर्यं, धर्मनिश्चयः, देहसम्पूर्णता, शिवविष्णुभक्तिश्च कथं सिध्येत्। पिप्पलादः अङ्गारव्रतं विधत्ते, प्राचीनसंवादं चोदाहरति।

ब्रह्मा भगवन्तं पृच्छति—येन प्राणिनः संसारं तरन्ति, स्वर्गमारोग्यसुखानि च लभन्ते, तादृशं व्रतं कथ्यताम्। भगवान् सौरसप्तमीव्रतानि निर्दिश्य कल्याणसप्तमीं (विशोकसप्तमीं) परमपुण्यतमाṃ वदति।

ईश्वरः फलसप्तमी-नाम नूतनं सप्तमीव्रतमुपदिशति। मार्गशीर्षे आरम्भः, उपवासक्रमः, सुवर्णपद्मनिर्माणं पश्चात् सुवर्णफलनिर्माणं च, ब्राह्मणेभ्यः शर्करा-वस्त्र-माल्यैः सह लघुसुवर्णरविप्रतिमादानं च मुख्यं कर्म।

ईश्वरः कमलासप्तमी-व्रतम् उद्घोषयति, केवलं जप-स्तुतिमात्रेणापि दिवाकरः प्रीयते इति वदति।

भगवान् अन्यं व्रतं “शुभसप्तमी” इति निरूप्य तस्य फलम् आरोग्यं शोकदुःखविनाशं च वदति। आश्वयुजे सप्तम्यां स्नान-जप-शौचाचारैः तथा ब्राह्मणस्वाध्यायपाठव्यवस्थया व्रतम् आरभ्यते।

मनुः गुडधेनुदानस्य विधिं रूपं मन्त्रांश्च पप्रच्छ। मत्स्यभगवान् भूमिसंस्कारं दिग्विन्यासं च निर्दिश्य, यथाशक्ति गुडेन धेनुं वत्सं च प्रमाणतः निर्मातुं, तयोः रूपालङ्कारैः पवित्रीकरणं च वर्णयति।

ईश्वरः पूर्वोक्तं दानविधानं प्रवर्त्य इदानीं परमं लवणाचलदानं निरूपयति। द्रोणमानेन त्रिविधं प्रमाणं निर्दिशति, अल्पसामर्थ्ये लघुकरणं अनुमन्यते, तथा तिर्यग्विस्तारस्य प्रक्षेपपर्वतभागानां च प्रमाणं अनुपाततः कथयति।

सम्वादरूपेण भगवान् धर्मकर्मविधिं प्रवर्तयन् नूतनं विषयं निगदति—पापहरं ‘कनकपर्वतदानम्’। स भारमानानुसारं दानस्य स्तरान् निर्दिशति, पुनश्च सर्वसमावेशिन्या नीत्या नियमं मृदुकरोति—यथाशक्ति दद्यात्, असूयारहितः।

ईश्वरः कार्पासाचलस्य परमं पुण्यं प्रब्रूते, कार्पासेन कृतं विशेषं ‘शैलेन्द्र-दानं’ च उपदिशति। भार-परिमाणेन उत्तम-मध्यम-अधम-मानानि निर्दिश्य दरिद्राणां कृते न्यूनदानमनुज्ञाति, स्वसामर्थ्ये सत्यवादित्वं च आवश्यकीकरोति।

दानोपदेशस्य प्रवाहे भगवान् नृपं प्रति रत्नाचलदानं निरूपयति—रत्नमयः प्रतीकपर्वतः, यस्य प्रमाणभेदाः तथा पार्श्वपर्वतानां यथोचितानुपातः कथ्यते। गन्धमादनस्य दिक्षु भिन्नरत्नविन्यासः निर्दिश्यते।

अस्मिन्नध्याये ईश्वरः शर्कराशैलदानविधिं धान्यपर्वतविधिवत् उपदिशति—भारपरिमाणेन शैलस्य भेदः, मध्ये मेरुस्थापनम्, तत्र त्रयः सुवर्णमयाः पवित्रवृक्षाः, पार्श्वयोः सुगन्धिवनरोपणम्, दिक्षु नियतदेवताचिह्नन्यासश्च।

अध्यायेऽस्मिन् शिवः उपदेशरूपेण नवग्रहाणां प्रतिमालक्षणानि निरूपयति। रविः शशी च आरभ्य मङ्गल-बुधौ, ततः बृहस्पति-शुक्रौ, पश्चात् शनिः राहुः तथा केतवः क्रमशः कथ्यन्ते। प्रत्येकस्य आसनं वर्णो वाहनम् आयुधं हस्तमुद्रा च निर्दिश्यन्ते।

नन्दिकेश्वरः नारदं प्रति कर्मफलत्यागेन लभ्यमानं परमं अव्ययं फलम् स्तौति। ततः मार्गशीर्षमासे शुक्लपक्षे तृतीयायां (वा द्वादश्यां/अष्टम्यां/चतुर्दश्यां) ब्राह्मणस्वाध्यायसहितं व्रतारम्भं विधत्ते।

अध्यायेऽस्मिन् नन्दिकेश्वरः नारदं प्रति संक्रान्तिव्रतस्य उद्यापनफलानि कथयति। अयन-विषुवकाले सूर्यस्य संक्रान्तिक्षणे विधेयकालः, पूर्वोपवासक्रमः च निर्दिश्यते।

नन्दिकेश्वरः नारदं प्रति पुष्पवाहनस्याख्यानं कथयति—ब्रह्मदत्तेन सुवर्णपद्मेन दिव्यगमनसमर्थः स राजा, असाधारणया राण्या कुलसमृद्ध्या च युक्तः। स प्राचेतसं पृच्छति—कस्मादिदं सौभाग्यं, पुनर्जन्मनिवृत्तये कः धर्मः।

सम्वादरूपे नन्दिकेश्वरः नित्यशौचक्रमं शिक्षयति—प्रथमं स्नानेन शौचं भावशुद्धिं च साधयेत्। “नमो नारायणाय” इति मूलमन्त्रेण स्नानतीर्थं संस्कृत्य, चतुरश्रं मण्डलं कृत्वा गङ्गां नामभिः आवाहयेत्।

युधिष्ठिरो ब्रह्मणा कथितं पूर्वकल्पवृत्तान्तं पृच्छति, ततः प्रयागस्य गमनविधिं सदाचारं, तत्र मरणस्य परलोकगतिं, स्नानफलम्, निवासिनां च पुरस्कारं जिज्ञासते।

युधिष्ठिरः प्रयागमाहात्म्यस्य पुनःपुनः श्रवणेन पापनाशं निश्चित्य, धर्मपरायणैः कथं प्रयागयात्रा कर्तव्या इति पृच्छति। मार्कण्डेयः आर्षं विधिक्रमं वदति—यात्रायाः पुण्यं संकल्पादेव आरभ्यते; देवैः जनैर्वा निरुत्साहनं कृतमपि संकल्पो न चलितव्यः।

पूर्वं प्रयागस्य स्तुतिं श्रुत्वा युधिष्ठिरः अनाशकव्रतस्य स्वरूपं फलं च पापशुद्ध्यनन्तरं प्राप्यलोकं च मार्कण्डेयात् पृच्छति। मार्कण्डेयः वदति—प्रयागे श्रद्धया दमेन च आचरितं व्रतं क्रमशः अश्वमेधफलप्रदं कुलोन्नतिकरं च।

सम्वादरूपे मārkaṇḍeyo युधिष्ठिरं प्रति प्रसिद्धतीर्थानां सूचीं पुनरुपन्यस्य प्रयागस्य परमोत्कर्षं वर्णयति। तत्र त्रयः अग्निकुण्डाः, मध्ये जाह्नवीप्रवाहः, तथा यमुनाया गङ्गायां सङ्गमः इति पुण्यभूगोलं निरूप्यते।

नन्दिकेश्वरः कथयति—युधिष्ठिरः पाण्डवैः सह ब्राह्मणान् गुरून् देवान् च पूजयति; श्रीकृष्णोऽपि आगत्य पूजितः, युधिष्ठिरश्च पुनः राज्ये प्रतिष्ठापितः। मार्कण्डेयः स्वस्तिवाचनं कृत्वा स्वाश्रमं प्रतिनिवर्तते; राजा महादानं दत्त्वा भ्रातृभिः सह वसति।

ऋषयः चतुर्दशमन्वन्तर-प्रजासृष्टिसन्दर्भे भारतवर्षस्य पुनर्व्याख्यानं याचन्ते। सूतः चिन्तयित्वा भारतं कर्मविधिप्रसिद्धं मध्यदेशं निर्दिशति, यत्र स्वर्गमोक्षौ साध्यौ।

सूतेन कथिते पुरूरवाः हिमवतः पुण्यसरित्स्थानं प्राप्य तां ददर्श। सा सरित् इन्द्रधनुरिव प्रभामयी, शीतला पवित्रा च; हंसक्रौञ्चैः पद्मैः आवर्तैः वृक्षैः काशतृणैश्च शोभिता।

सूतो वर्णयति—पुरूरवाः दैवयोगेन देवदेवस्य प्रसादेन च ऐरावत्याः स्रोतसि समीपे दुर्गमे रम्ये पर्वतप्रदेशे समुपैति।

पुरूरवसोपाख्यानस्य प्रवाहे सूतः कथयति—राजा वैराग्यतपसा युक्तः अप्सरसां गन्धर्वाणां पुष्पजलविहारं गीतवाद्यं सायंकालीनं जनार्दननृत्यपूजनं च पश्यति। दिव्यगणाः वरान् दातुमुपेत्य याच्यमानाः; स तु केवलं मधुसूदनप्रसादमेव वव्रे।

सूतः द्विजसमूहम् उद्दिश्य भुवनकोशवर्णनं प्रवर्तयति। प्रथमं शाकद्वीपस्य जम्बूद्वीपापेक्षया परिमाणं स्थापयित्वा तत्र पर्वतपद्धतिं, (युग्मनामभिः प्रसिद्धान्) वर्षनामानि, मध्ये स्थितं शाकवृक्षं तस्य दिव्यनिवासिनश्च, तथा गङ्गायाः सप्तधा रूपाणि इति नद्यः निर्दिशति।

सूतोऽध्यापनरूपेण सूर्यचन्द्रयोर्गतिं व्याचष्टे। मण्डलपर्यायमितिभिः पृथिव्यादि-खगोलस्य प्रमाणं निरूप्य सूर्यचन्द्रयोः परिमाणतुलनां करोति। मेरु-माणसोत्थरपरितः चतुर्दिक्षु इन्द्र-यम-वरुणादीनां पुरैः सह उदयास्तमय-मध्याह्न-मध्यरात्र्यादिकालानुभवस्य आधारं दर्शयति।

सूतोऽस्य विश्वरचनावर्णने मासऋतुषु सूर्यस्य सहचरान् क्रमशः निर्दिशति—प्रजापतीन्/आदित्यान्, ऋषीन्, गन्धर्वान्, अप्सरसः, नागान्, यक्षान्, राक्षसान्, यातुधानांश्च।

पूर्वोपदेशं श्रुत्वा मुनयः सूतं पृच्छन्ति—देवगृहाणि कथं निर्मेयानीति, ज्योतिषां च संनिवेशः कः। सूतः ब्रह्मणोऽव्यक्तात् सृष्टिं, अग्नेर्भेदं शुभलक्षणानि, सूर्याग्न्योः तेजोऽन्योन्यविनिमयं, अहोरात्रव्यवस्थां जलपरिणामं च वर्णयति।

सूतो मिथ्यक-शिल्पकथां प्रवर्तयन् दैत्यस्य दिव्योपायेन मनसा चलद्-दुर्गनगरं त्रिपुरं संकल्पितं, मायया तु तद् त्रिधा पुररूपेण निर्मितं वर्णयति।

सूतो वर्णयति—त्रिपुरस्य दानवाः त्रिलोकीं पीडयन्ति, देवस्थानानि मुन्याश्रमांश्च विध्वंसयन्ति, सर्वान् भयतमसा निमज्जयन्ति। आदित्यवसुसाध्यपितृमरुतः स्वर्णपद्मस्थितं ब्रह्माणं शरणं यान्ति।

सूतो वर्णयति—दैवबलानि समागच्छन्ति, नारदश्च शीघ्रं त्रिपुरं प्राप्नोति। दानवाः तं विधिवत् सत्कारैः पूजयन्ति। मयो नारदं पृच्छति—नगरं पीडयन्ति अपूर्वा उत्पाताः किमर्थम् इति। नारदः धर्मं परिभाषते—यो धारयति शुभफलप्रदश्च; अधर्मे प्रवृत्तिः नाशं निश्चयेन जनयति।

सूतो त्रिपुरोपाख्यानं प्रवर्तयति। मयोऽभिघातं कृत्वा त्रिपुरं प्रविश्य कालस्य प्रभावं चिन्तयति—दुर्गाणि नित्यं रक्षणसमर्थानि न भवन्ति। स महादेवस्यातुलं सार्वभौमत्वं स्तौति, ततः स्वामित्वस्य ‘फल’ दर्शयितुं संजीवनी-औषधिसंयुक्तामृतपूर्णां वापीं निर्मातुं प्रतिजानाति।

सूतो त्रिपुरवृत्तान्तं प्रवर्तयति। इन्द्रः लोकपालाश्च सैन्यं समाहूय रणतूर्यनिनादेन देवाः प्रस्थिताः; शिवागमनशङ्कया दैत्याः त्रस्ताः। घोरः संग्रामः प्रवृत्तः, महोत्पातैः सह; समुद्रोऽपि द्वितीयं रणाङ्गणं भवति, जलचराः पतितान् भक्षयन्ति परस्परं च युध्यन्ते।

सूतो वर्णयति—देवाḥ शिवगणाś्च घोरनिनादैः शकुनैश्च शस्त्रवृष्ट्या सह त्रिपुरं प्रति प्रस्थिताः। समुद्रतीरे दारुणो युद्धसमरः प्रवृत्तः; शरप्रहारैः समुद्रचराः अपि विनष्टाः।

ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—स्वायम्भुवमन्वन्तरस्य आदौ यथाक्रमं कति चतुर्युगाः प्रवर्तन्ते इति।

सूतो धर्म-विश्ववृत्तान्तं प्रवर्तयन् त्रेतायाः परं द्वापरस्य प्रवृत्तिं निवेदयति। तत्र सिद्धीनां ह्रासः, वर्णाश्रम-व्यतिकरः, श्रुति-स्मृत्योर्व्याख्या-भेदाश्च वर्ण्यन्ते।

ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—मत्स्येन महातारकवधकथा कदा कथं चोक्ता इति। सूतः कथां मनोर्मत्स्यप्रश्नसन्दर्भे स्थापयति—शरवणे षण्मुखदेवस्य जन्मवृत्तान्तं ज्ञातुम्। मत्स्यः कथयति—वज्राङ्गपुत्रेण तारकेण देवा निर्जिताः; ब्रह्मणा भविष्यद्वाणी—शिवस्य सुत एव तं हनिष्यति।

तारकः समागतान् असुरान् सम्बोध्य देवैः सह पैतृकं वैरं प्रतिपादयति, तपसा बलं लब्ध्वा स्वर्गजयाय यत्नं कर्तुमिति निश्चिनोति। स पारियात्रपर्वते गुहायां घोरं तपः करोति; ब्रह्मा प्रादुर्भूय वरं ददाति।

सूतो रणवृत्तान्तं वर्णयति। (१) यमः (अन्तकः/कृतान्तः) ग्रासनं सह शरैः, गदया, दण्डेन, मल्लयुद्धेन च युयुधे; अन्ते यमः निर्जीव इव पपात, ग्रासनश्च यमकिङ्करान् अभ्यद्रवत्।

ग्रसनस्य निधनानन्तरं दानवाः शस्त्रवर्षं मुमुचुः; विष्णुः तेषामस्त्राणि स्वीयैः श्रेष्ठैः प्रत्यस्त्रैः शमयामास। स गरुडं सम्बोध्य मथनस्य रथं प्रति प्रेषयित्वा श्रमात् क्षणं निवर्तितुमनुज्ञातवान्। विष्णुर्मथनेन सह द्वन्द्वं कृत्वा गदया तं चूर्णयामास।

सूतो वदति—(१) दैत्यबलैर्देवाः पराभूताः अपमानिताश्च; मुक्ताः सन्तो ब्रह्माणं गत्वा विश्वतत्त्वमयैः स्तोत्रैः स्तुवन्ति। (२) ब्रह्मा संकटकारणं व्याचष्टे—तारकस्य वरदानात् स अवध्यः; शिवसम्बद्धः सप्तदिनजातः कुमार एव तं हन्यात्, किन्तु शिवोऽधुना पत्नीविहीनः।

सूतो वदति—कुसुममोदिनी गिरिजामुपगम्य आलिङ्ग्य पृच्छति—क्व गच्छसि? गिरिजा शङ्करक्रोधकारणं निवेद्य रहस्यादेशं ददाति—परस्त्रीसङ्गप्रवेशाद् सर्वथा रक्षणीयम्; शिवगिरिगुह्याश्रमे प्रविष्टायाः कुसुममोदिनीं प्रति गुह्योपदेशं प्रेषयितुं च याचते। सा प्रतिज्ञाय निर्गता।

सूतोऽनुवर्णयति—वीरकः प्रवेशं निरुणद्धि। देवी ‘न स्त्री’ इति कथनस्य विरोधं मनसि ज्ञात्वा क्रोधशापं शोकयति; स्वपरिचयं प्रकाशयति, ब्रह्मणो वरात् गौरवर्णरूपं कथयति, तथापि शापफलम् अवश्यं भविष्यति—वीरकः पुनर्मानुषभावं कामयुक्तं प्राप्स्यति।

सूतो वर्णयति—ब्रह्मणा पूर्वोक्तं “बालो हनिष्यति” इति स्मृत्वा तारकः सन्त्रस्तः। कालनेमिः सह दैत्यैः सैन्यं समाह्वयति। तारकः कुमारं बालमिति परिहासयति; कुमारः प्रत्याह—युद्धे शास्त्रस्य प्रमाणं, यौवनाभावो न दुर्बलतां सूचयति; सूर्यं लघुमन्त्रांश्च दृष्टान्तीकृत्य।

सूतो वर्णयति—नरसिंहो कालस्वरूप इव नरसिंहवेषेण दैत्यान् स्तम्भयन् समागच्छत्।

नरसिंहस्य माहात्म्यं श्रुत्वा मुनयः पुनरपि तदेव विस्तरेण श्रोतुमिच्छन्ति—पद्ममहाकल्पे पद्मनाभस्य जलशयने योगनिद्रा, पद्मोत्पत्तिः, तत्र देवानां ऋषीणां च प्रादुर्भावः, जगतः हिरण्यमयत्वं च। सूतः केशवं प्रति पुनः प्रश्नप्रवृत्तिं निरूपयति।

मत्स्य उवाच—युगान्ते नारायणस्य सौरतेजसा सर्वा आपः (स्थूलाः, भूमिगताः, देहस्थाश्च) शुष्यन्ति, लीयन्ते च। ततः हर्यधीनो वायुः प्रवर्धते, प्राणापानसमानादीन् अन्तर्वायून् संहरति।

मत्स्यभगवान् सृष्टिविचारं प्रवर्तयन् आदौ जलप्रधानं लीनं जगदवस्थां वर्णयति। सूक्ष्मपूर्वविदीर्णता व्यक्तीभूय शब्दस्य प्रादुर्भावं करोति, ततो वायुः समुद्रं क्षोभयति। मन्थनघर्षणात् वैश्वानराग्निः प्रकट्य जलानि शोषयति, आकाशविस्तारं च प्रकाशयति।

मत्स्य उवाच—तपसि क्षोभसमुत्थौ महाबलौ मधुकैटभौ एकार्णवे विचरन्तौ जगद्व्यवस्थां कम्पयामासतुः। तौ नारायणाज्ञया लोकान् प्रजान् च सृजन्तं विश्वतोमुखं ब्रह्माणं दृष्ट्वा युद्धायाह्वयताम्, तस्य स्वरूपाधिकारौ च पप्रच्छतुः।

मत्स्य उवाच—राजानं प्रति प्रथमं युगभेदेषु लोकेषु च विष्णोर्नामरूपपरिचयान् (हरिः, वैकुण्ठः, कृष्णः इत्यादीन्) निरूपयति। भगवतः कर्मणां गाम्भीर्यं प्रकाश्य, नारायणं अव्यक्तं कारणं सन् व्यक्तलक्षणेषु स्थित इति कथयति।

मत्स्यः युद्धवृत्तान्तं प्रवर्तयति। दैत्यबलं पूर्वं निरूप्य, इदानीं देवानां वैष्णवसैन्यं क्रमशः गणयति। देवाः पङ्क्तिशः समायान्ति; इन्द्रः दिव्यपरिवारैः सह गगने शुभाशुभनिमित्तैश्च अग्रे सरति।

मत्स्य उवाच—हृष्टः शक्रः सोमं प्रथमतः संग्रामे प्रेषयति, शिशिरायुधेन दैत्य-मायानाशाय। स रुद्रसहाय्यं देवानां जयाय च प्रेरयन् सोमं स्तौति—दीप्तिमतां मध्ये श्रेष्ठं, रसत्वेन सर्वव्यापिनं, क्षयवृद्धिभ्यां काल-नियन्तारं; शशाङ्कचिह्नस्य रहस्यं, सूर्यपथातीतस्थितिं च स्मारयति।