Sukta 123
Sukta 1.123
Uṣas (Dawn) / Dakṣiṇā (opening image), with dawn-emergence motif
अयं सूक्तः उषसं (प्रभातदेवीं) स्तौति—या तमसः उदेति, जगत् प्रकाशयति, च ऋतेन (विश्वनियमेन) मनुष्यजीवनं पुनः प्रवर्तयति। अत्र रात्र्याः उषसश्च परस्परं पर्यायशक्तित्वं (क्रमेण आगमन-गमनम्) विरोधेन दर्श्यते। उपासकः प्रार्थयते यत् उषसः आगमनं तस्मिन् शुभं सम्यग्दिशं क्रतुम्, सह समृद्ध्या दाक्षिण्येन च, प्रतिष्ठापयतु।
Mantras
Mantra 1
पृथू रथो दक्षिणाया अयोज्यैनं देवासो अमृतासो अस्थुः । कृष्णादुदस्थादर्या विहायाश्चिकित्सन्ती मानुषाय क्षयाय ॥
पृथू रथो दिव्यायाः दक्षिणायाः; तम् अमृताः देवाः समारूढाः। कृष्णात् तमस उदस्थात् सा आर्या विहायाः—मानुषाय क्षयाय चेतसा विविच्य।
Mantra 2
पूर्वा विश्वस्माद्भुवनादबोधि जयन्ती वाजं बृहती सनुत्री । उच्चा व्यख्यद्युवतिः पुनर्भूरोषा अगन्प्रथमा पूर्वहूतौ ॥
पूर्वा विश्वस्माद् भुवनाद् अबोधि—जयन्ती वाजं बृहती सनुत्री। उच्चा व्यख्यद् युवतिः पुनर्भूः; उषा अगात् प्रथमा पूर्वहूतौ।
Mantra 3
यदद्य भागं विभजासि नृभ्य उषो देवि मर्त्यत्रा सुजाते । देवो नो अत्र सविता दमूना अनागसो वोचति सूर्याय ॥
यदद्य भागं विभजासि नृभ्यः, उषो देवि सुजाते मर्त्यत्रा—तदा नोऽत्र देवः सविता दमूना, सूर्याय अनागसो वोचति—उच्चज्योतिषे पात्रान्।
Mantra 4
गृहंगृहमहना यात्यच्छा दिवेदिवे अधि नामा दधाना । सिषासन्ती द्योतना शश्वदागादग्रमग्रमिद्भजते वसूनाम् ॥
गृहं गृहं उषा अहना दिवे दिवे अस्मान् प्रति यत्यच्छा, नवे नवे नाम अधि दधानाऽऽत्मनि। सिषासन्ती प्रबोधयितुं द्योतयितुं च सा शश्वदागात्; अग्रं अग्रं पदे पदे वसूनां विभागं भजते—प्रत्यग्रगमने सत्ताया ऐश्वर्यस्य नवो भागोऽभिव्यज्यते।
Mantra 5
भगस्य स्वसा वरुणस्य जामिरुषः सूनृते प्रथमा जरस्व । पश्चा स दघ्या यो अघस्य धाता जयेम तं दक्षिणया रथेन ॥
हे उषः सूनृते, भगस्य स्वसा वरुणस्य जामिः, अग्रे प्रथमं जरोस्व प्रकाशस्व। ततः पश्यात् अघस्य प्रतिधातारं यं धातृबलं, तं स्थापयित्वा वयं जयेय; दक्षिणया—दक्षिणादायिन्या शक्त्या—ऋतस्य रथेन च तं विजयेम।
Mantra 6
उदीरतां सूनृता उत्पुरंधीरुदग्नयः शुशुचानासो अस्थुः । स्पार्हा वसूनि तमसापगूळ्हाविष्कृण्वन्त्युषसो विभातीः ॥
उदीरतां सूनृता; उत्पुरंधीरुदीरताम्; शुशुचानासोऽग्नयः प्रकाशे समुत्तिष्ठन्तु। उषसो विभातीर्द्योतनाः तमसाऽपगूळ्हानि स्पार्हा वसूनि आविष्कुर्वन्ति।
Mantra 7
अपान्यदेत्यभ्यन्यदेति विषुरूपे अहनी सं चरेते । परिक्षितोस्तमो अन्या गुहाकरद्यौदुषाः शोशुचता रथेन ॥
अपान्यदेत्यभ्यन्यदेति विषुरूपे अहनी सं चरेते । परिक्षितस्तमोऽन्या गुहाकरद्यौर्दुषाः शोशुचता रथेन ॥
Mantra 8
सदृशीरद्य सदृशीरिदु श्वो दीर्घं सचन्ते वरुणस्य धाम । अनवद्यास्त्रिंशतं योजनान्येकैका क्रतुं परि यन्ति सद्यः ॥
सदृशीरद्य सदृशीरिदु श्वो दीर्घं सचन्ते वरुणस्य धाम । अनवद्यास्त्रिंशतं योजनान्येकैका क्रतुं परि यन्ति सद्यः ॥
Mantra 9
जानत्यह्नः प्रथमस्य नाम शुक्रा कृष्णादजनिष्ट श्वितीची । ऋतस्य योषा न मिनाति धामाहरहर्निष्कृतमाचरन्ती ॥
जानत्यह्नः प्रथमस्य नाम शुक्रा कृष्णादजनिष्ट श्वितीची । ऋतस्य योषा न मिनाति धामाहरहर्निष्कृतमाचरन्ती ॥
Mantra 10
कन्येव तन्वा शाशदानाँ एषि देवि देवमियक्षमाणम् । संस्मयमाना युवतिः पुरस्तादाविर्वक्षांसि कृणुषे विभाती ॥
कन्येव तन्वा शाशदानां देवि त्वं देवमियक्षमाणम् एषि। संस्मयमाना युवतिः पुरस्ताद् आविर्वक्षांसि कृणुषे विभाती—द्रष्टृचेतसे सत्तायाः निगूढं श्रीं प्रकाशयसि।
Mantra 11
सुसंकाशा मातृमृष्टेव योषाविस्तन्वं कृणुषे दृशे कम् । भद्रा त्वमुषो वितरं व्युच्छ न तत्ते अन्या उषसो नशन्त ॥
सुसंकाशा मातृमृष्टेव योषा त्वं दृशे तन्वम् अविस्तं कृणुषे। भद्रे उषः, वितरं व्युच्छ; न ते यद् स्वं दानं प्रकाशरूपं तदन्या उषसो नशन्ति।
Mantra 12
अश्वावतीर्गोमतीर्विश्ववारा यतमाना रश्मिभिः सूर्यस्य । परा च यन्ति पुनरा च यन्ति भद्रा नाम वहमाना उषासः ॥
अश्वावतीर्गोमतीर्विश्ववाराः सूर्यस्य रश्मिभिर्यतमानाः उषासः परा यन्ति पुनराच यन्ति। ‘भद्रा’ नाम वहमानाः, शीघ्रबलं दीप्तज्ञानशक्तिं च अस्माकं क्षेत्रे पुनरावहन्ति।
Mantra 13
ऋतस्य रश्मिमनुयच्छमाना भद्रम्भद्रं क्रतुमस्मासु धेहि । उषो नो अद्य सुहवा व्युच्छास्मासु रायो मघवत्सु च स्युः ॥
ऋतस्य रश्मिमनुयच्छमाना भद्रं भद्रं क्रतुमस्मासु धेहि। उषो नो अद्य सुहवा व्युच्छास्मासु रायो मघवत्सु च स्युः॥
Frequently Asked Questions
The hymn primarily praises Uṣas (Dawn). The first verse also brings in Dakṣiṇā as an auspicious opening image connected with the right, favorable movement of the rite.
Dawn is the daily power that drives away darkness, reveals the world, and restores order. The hymn asks that this same ‘dawning’ establish right intention (kratu) and prosperity in the worshipper.
It highlights their lawful alternation: one departs as the other arrives. This contrast teaches that darkness can be a covering, while dawn is the revealing force that brings clarity, activity, and direction.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.