Upanishads
उपनिषद्
The Philosophical Crown of the Vedas
The Upanishads form the culmination of Vedic thought — profound dialogues between teachers and seekers on the nature of Brahman, Atman, consciousness, and liberation. Explore these timeless philosophical texts with Sanskrit, transliteration, translations, and enrichment in 30 languages.
About the Upanishads
The Upanishads (literally "sitting near" a teacher) are the concluding portions of the Vedas, known as Vedanta — the "end of the Vedas." They contain the highest philosophical teachings of ancient India, exploring questions about the nature of the self (Atman), ultimate reality (Brahman), the relationship between the individual and the cosmos, and the path to liberation (Moksha). From the Mukhya (principal) Upanishads recognized by Adi Shankaracharya to the sectarian Yoga, Shaiva, Vaishnava, and Shakta Upanishads, each text offers a unique lens into the infinite.
Explore the Upanishads
(60 texts)
Adhwayataraka
अध्वयातारक-उपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा योगोपनिषत्सु गण्यमाना च, योगमार्गं ‘तारक-ज्ञान’पर्यवसानं वेदान्तदृष्ट्या निरूपयति। अत्र ‘अध्वा’ इति बाह्यकर्मादिभ्यः अन्तर्मुखतां प्रति गमनं, ‘तारक’ इति संसारसागरात् पारं नयति इति बोध्यते। प्राण-मनसोः सम्बन्धः, प्रत्याहार-ध्यान-समाधयः, तथा विवेकजन्य आत्मसाक्षात्कारः—एते मुख्याः विषयाः। योगसाधनानि अज्ञाननिवृत्त्यर्थं साधकानि; परमफलम् तु आत्मब्रह्मैक्यस्य स्वयम्प्रकाश-प्रत्यवमर्शः इति उपनिषत् सूचयति।
Adhyatma
अध्यात्मोपनिषत् यजुर्वेदसम्बद्धा संक्षिप्ता वेदान्तप्रकरणरूपा च, या बहिर्मुखकर्मणः पराङ्मुखीकरणं कृत्वा आत्मविद्यायाः प्रत्यक्षबोधं प्रतिपादयति। अस्याः मुख्योऽर्थः—आत्मा ब्रह्मैव; देह-इन्द्रिय-मनः-प्रपञ्चेषु अध्यास एव बन्धः, तदपगमे ज्ञानमेव मोक्षः। उपनिषत् विवेक-वैराग्याभ्यां साधकं साक्षिचैतन्ये प्रतिष्ठापयति। ‘नेति नेति’प्रकारेण दृश्यजातस्य निराकरणं, पञ्चकोशविवेचनं, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्त्यवस्थात्रयविचारश्च आत्मस्वरूपप्रकाशाय उपदिश्यते। कर्मकाण्डस्य बाह्ययज्ञादीनां अध्यात्मयज्ञत्वेन पुनर्व्याख्या दृश्यते—अहङ्कारकामादीनां ज्ञानाग्नौ होमः, कर्तृत्वभोक्तृत्वत्यागश्च। शमदमादिसाधनचतुष्टयसम्पत्त्या श्रवण-मनन-निदिध्यासनपरिपाकेन जीवन्मुक्तेः सिद्धिः प्रतिपाद्यते।
Aitreya
ऐतरेयोपनिषत् ऋग्वेदसम्बद्धा मुख्योपनिषत्, या ऐतरेयारण्यके निहिता। अस्याः प्रधानं वैशिष्ट्यं सृष्टिकथनस्य माध्यमेन आत्मतत्त्वस्य प्रकाशनम्—आत्मैव आदौ, ततः लोकपालादीनां तथा मनुष्यदेहस्य प्रादुर्भावः, अन्ते च प्रज्ञानस्य ब्रह्मत्वप्रतिपादनम्। “प्रज्ञानं ब्रह्म” इति महावाक्येन ब्रह्म न वस्तुविशेषः, किन्तु सर्वानुभवप्रकाशकं चैतन्यमिति निश्चीयते। इन्द्रिय-प्राण-मनः-प्रज्ञानभेदेन देहस्थव्यवहारस्य आधारः साक्षीचैतन्यमिति दर्श्यते। मोक्षः कर्मफलविशेषः न, अपि तु आत्मब्रह्मैक्यविद्यया अविद्यानिवृत्तिरूपः इति अस्याः उपनिषदोऽभिप्रायः।
Akshamalika
अक्षामालिकोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा शैवोपनिषत्सु लघ्वी, किन्तु साधनदृष्ट्या गम्भीरा च। अस्यां जपस्य साधनभूताया अक्षामालायाः (रुद्राक्षमालायाः) पवित्रत्वं, विधिः, तथा तस्याः प्रतीकात्मकः अर्थः निरूप्यते। बाह्यगणना न केवलं क्रिया, अपि तु मनोवृत्तिनिग्रहाय स्मरणाय च उपकारकं साधनम् इति प्रतिपाद्यते। ऐतिहासिकतया एषा उपनिषत् उत्तरकालीनोपनिषदां प्रवाहे दृश्यते, यत्र मन्त्रयोगः, भक्तिः, तथा उपनिषदां मोक्षविद्या एकत्र समन्वीयन्ते। अथर्वणपरम्परायाः मन्त्रप्रधानता अत्र शैवपरमेश्वरस्मरणे नियोज्यते। दार्शनिकतया माला सूक्ष्मब्रह्माण्डरूपेण व्याख्यायते—मालायाः परिभ्रमणं संसारचक्रस्य, सूत्रस्य अविच्छिन्नता चैतन्यधारायाः, मेरुबिन्दोः अ-गणनीयत्वं परतत्त्वस्य सूचनम्। एवं जपः शुद्धिवर्धनः, एकाग्रताजनकः, शिवतत्त्वे अन्तर्मुखीकरणस्य उपायः च भवति।
Akshi
अक्ष्युपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा उत्तरकालीनोपनिषत्सु गण्या। अस्याः मुख्यं प्रतिपाद्यं ‘अक्षि’ इति प्रतीकेन द्रष्टृ-स्वरूपस्य विवेचनम्—यत् सर्वं दृश्यं परिवर्तनशीलं, द्रष्टा तु नित्यः स्वयम्प्रकाशः। इन्द्रियाणां बहिर्मुखप्रवृत्तिः संसारस्य कारणमिव निरूप्यते, अन्तर्मुखता तु ज्ञानमार्गः। अत्र दृष्य-द्रष्टृ-विवेकः, आत्मज्योतिः, मनः-प्राण-इन्द्रियसंयमः, तथा आत्मब्रह्मैक्यबोधः इत्येते विषयाः प्रमुखाः। मोक्षः नूतनवस्तुलाभः न, किन्तु नित्यसिद्धस्य आत्मस्वरूपस्य अविद्यानिवृत्त्या प्रत्यक्षीकरणम् इति वेदान्तदृष्ट्या प्रतिपाद्यते।
Amritbindu
अमृतबिन्दूपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा योगोपनिषत्सु लघ्वी, मनोनिग्रहस्य मोक्षहेतुतां संक्षेपेण प्रतिपादयति। अस्याः मुख्योऽभिप्रायः—मन एव बन्धमोक्षयोः कारणम्; विषयासक्तं मनो बध्नाति, निवृत्तं तु विमोचयति। ‘बिन्दु’ इति एकाग्रतासूचकः प्रतीकः, यत्र चित्तं सूक्ष्मबिन्दौ संहृत्य शान्तिं, अभयत्वं, अद्वैतानुभवं च प्राप्नोति। वैराग्याभ्यासाभ्यां मनः प्रशाम्यति, तदा आत्मा स्वयम्प्रकाशः साक्षीभावेन अवभासते।
Amritnada
अमृतनादोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा योगोपनिषत्सु गणिता, या नादयोगस्य साधनमार्गं संक्षेपेण निरूपयति। अस्याः केन्द्रीयो भावः—अन्तर्मुखीकरणेन सूक्ष्मनादस्य (अनाहतनादस्य) श्रवणं, तदनुसन्धानं च, येन मनः स्थिरीभवति समाधौ च प्रविशति। अत्र योगः केवलं देहव्यायामः न, किन्तु आत्मविद्यायाः प्रत्यक्षोपायः इति प्रतिपाद्यते। उपनिषत् प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणादीनां क्रमिकं विधानं सूचयति, यत्र इन्द्रियवृत्तयः बहिर्मुखत्वात् निवर्त्य अन्तःप्रवृत्ताः क्रियन्ते। नादः साधनचिह्नरूपेण उपदिश्यते—स्थूलश्रवणात् सूक्ष्मानुभवपर्यन्तं, अन्ते तु नादातीत-शान्तौ चित्तस्य लयः। दार्शनिकदृष्ट्या मन एव बन्धमोक्षयोः कारणम्; तस्य निग्रहः, एकाग्रता, तथा आत्मस्वरूपे अवस्थानं मोक्षलक्षणम्। नादोपासना अन्ततः अद्वैतबोधस्य सहकारी—शब्दं उपलभ्य शब्दातीतं ब्रह्मानुभवं प्रति नेतुम्।
Arunika
आruṇikोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदसम्बद्धा संन्यासोपनिषत्सु लघ्वी, किन्तु तात्त्विकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णा। अस्याः संक्षिप्तवाक्येषु संन्यासस्य स्वरूपं, तस्य ब्रह्मविद्यायाः साधनत्वं, तथा च आत्मब्रह्मैक्यदर्शनस्य प्रधानता निरूप्यते। कर्मकाण्डस्य परित्यागः वेदनिन्दार्थं न, अपि तु वेदस्य परमार्थपर्यवसानं ज्ञान इति दर्शयितुं प्रतिपाद्यते। अस्याः उपनिषदो मुख्यो भावः—बाह्यलिङ्गात् अधिकं अन्तःसंन्यासः। अपरिग्रहः, समदर्शनम्, शान्तिः, निर्भयता, तथा साक्षिभावेन आत्मन्यवस्थानम् इति गुणाः संन्यासिनः लक्षणत्वेन सूच्यन्ते। मोक्षः फलरूपेण न केवलं परलोकगतः, किन्तु ज्ञानसम्पत्त्या इहैव अनुभूयमानः स्वातन्त्र्यभावः इति वेदान्तपरम्परायां यथावत् प्रतिपाद्यते।
Atharvashiras
अथर्वशिर उपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा शैवोपनिषत्, या रुद्रं शिवं च परं ब्रह्मेति प्रतिपादयति। अस्याः संक्षिप्तरचनायां रुद्रस्य सर्वव्यापकत्वं, आत्मत्वं, तथा एकमेवाद्वितीयत्वं प्रतिपद्यते। एषा उपनिषत् वैदिकरुद्रस्तुतिं उपनिषदां ब्रह्मविद्यया संयोजयति—यत्र देवता न केवलं उपास्यः, किन्तु सर्वेषां भूतानां अन्तरात्मा इति दर्श्यते। ओंकारस्य (प्रणवस्य) ध्यानोपायत्वं, मन्त्रस्य च अन्ततः ज्ञानपर्यवसानं विशेषतया सूचितम्। मोक्षः रुद्रब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारात्, भयशून्यता, पुनर्जन्मनिवृत्तिः, तथा नित्यशिवस्वरूपे स्थितिः इति निरूप्यते।
Atma
आत्मोपनिषत् अथर्ववेदपरम्परायां प्रसिद्धा, अद्वैतवेदान्तदृष्ट्या आत्मस्वरूपनिर्णयाय संक्षिप्ता उपदेशग्रन्थः। अस्य मुख्योऽर्थः—आत्मा स्वयम्प्रकाशचैतन्यरूपः, देह-इन्द्रिय-मनः-अहङ्कारादिभ्यः सर्वथा भिन्नः, साक्षित्वेन सर्वावस्थासु अविकारी च। ‘नेति नेति’ इति निषेधमार्गेण दृश्य-ज्ञेयवस्तूनां आत्मत्वनिरासः क्रियते, ततः शुद्धचैतन्यस्य प्रत्यभिज्ञा जायते। ग्रन्थः कर्मकाण्डस्य बहिर्मुखत्वात् ज्ञानकाण्डस्य अन्तर्मुखतां प्रति संक्रमणं दर्शयति; मोक्षः न कर्मजन्यः, किन्तु अपरोक्शज्ञानरूपः इति प्रतिपाद्यते। जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्त्यवस्थात्रयातीतं तुरीयस्वरूपं, गुणातीतत्वं, कर्तृत्व-भोक्तृत्वनिवृत्तिः च साधनफलरूपेण निरूप्यते। अतः आत्मोपनिषत् आत्मविचारस्य, वैराग्यस्य, संन्यासभावस्य च दार्शनिकाधारं दत्त्वा ‘आत्मैव ब्रह्म’ इति अद्वैतसिद्धान्तं संक्षेपेण प्रकाशयति।
Atmabodha
आत्मबोधोपनिषत् (अथर्ववेदसम्बद्धा इति परम्परया) वेदान्तपरम्परायां संक्षिप्त-प्रकरणरूपेण आत्मविद्यां प्रतिपादयति। अस्याः मुख्योऽर्थः—आत्मा स्वयम्प्रकाश-चैतन्यं साक्षिरूपः, स एव ब्रह्मेति; बन्धः तु अविद्यया देहाद्यात्मभाव-आरोपणात्, न तु आत्मनः कश्चिद् विकारः। अतः मोक्षः कृतकफलम् न, किन्तु ज्ञानजन्य-अविद्यानिवृत्तिरूपः। विवेक-वैराग्य-शमदमादि साधनैः तथा गुरु-शास्त्रोपदेशेन श्रवण-मनन-निदिध्यासनैः ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति निश्चयः दृढीभवति। जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-अवस्थात्रयविचारेण नित्यसाक्षिचैतन्यस्य प्रकाशः, जगतः मिथ्यात्वबोधश्च उपदिश्यते।
Avadhuta
अवधूत उपनिषत् (अथर्ववेदसम्बद्धा) संन्यासोपनिषत्सु लघ्वी किन्तु गम्भीरा रचना अस्ति, या ‘अवधूत’—सर्वोपाधिविसर्जितं, लोकधर्मकर्मचिह्नातीतं, आत्मनिष्ठं—इति आदर्शं प्रतिपादयति। अस्याः मुख्योद्देशः बाह्यसंन्यासस्यापि परं ‘अन्तःसंन्यासः’ इति—कर्तृत्वभोक्तृत्वाभिमानस्य त्यागः, आत्मब्रह्मैक्यज्ञानस्य च निष्ठा। अस्यां उपनिषदि कर्मकाण्डस्य सीमाः सूच्यन्ते, ज्ञानमेव मोक्षहेतुः इति वेदान्तदृष्ट्या प्रतिपाद्यते। मानापमान-शुच्यशुचि-लाभालाभ-सुखदुःखादिद्वन्द्वातीतता, देहमनःइन्द्रियादिभ्यः विवेकपूर्वकं साक्षित्वेन स्थितिः, तथा जीवन्मुक्तिलक्षणं निर्भयत्वं निरपेक्षता च—एते विषयाः संक्षेपेण निरूप्यन्ते। अवधूतः लोके विचरन्नपि अन्तः शान्तः, स्वप्रकाशचैतन्ये प्रतिष्ठितः, न समाजमान्यतां निन्दां वा अपेक्षते। एवं ग्रन्थः वेदान्तोपदेशरूपेण साधकं आत्मस्वरूपप्रत्यभिज्ञायां प्रवर्तयति—‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति निष्ठया सर्वबन्धविनिवृत्तिः इति।
Bahvricha
बह्वृचोपनिषत् ऋग्वेदसम्बद्धा शाक्तोपनिषत्, या देवीसूक्तस्य (ऋग्वेद १०.१२५) आत्मवाणीं उपनिषदर्थेन संक्षिप्य ब्रह्मस्वरूपेण देवीं प्रतिपादयति। अस्याः संक्षिप्तेषु मन्त्रेषु देवी वाचः, प्राणस्य, देवतानां च अधिष्ठात्री न केवलं, किन्तु सर्वकारणभूता च इति प्रतिज्ञायते। बहूनि नामानि—अग्निः, इन्द्रः, वरुणः इत्यादयः—एकस्याः शक्तेः कार्यरूपाणि इति वेदान्तदृष्ट्या व्याख्यायन्ते। दार्शनिकतया अत्र ब्रह्म-शक्त्योः अभेदः, चित्शक्तेः स्वप्रकाशत्वं, जगति तस्याः अन्तर्बहिर्व्याप्तिः च प्रतिपाद्यते। वाक् (मन्त्र-श्रुति) देवीस्वरूपा इति बोधः साधनमार्गे महत्त्वं लभते—श्रवण-मनन-निदिध्यासनैः सह मन्त्रजपः अपि अन्तर्मुखीकरणाय उपयुज्यते। इतिहासपरिप्रेक्ष्ये एषा उपनिषत् शाक्तपरम्परायाः वैदिकप्रामाण्यस्थापनाय प्रयत्नं दर्शयति; तथापि सा केवलं सम्प्रदायविशेषस्य स्तुतिः न, अपि तु बहुनामरूपेषु एकमेव परं तत्त्वं इति उपनिषदां मूलबोधस्य शाक्तभाष्यरूपा। मोक्षः ‘देवी एव आत्मा’ इति प्रत्यभिज्ञानसदृशेन बोधेन, द्वैतभ्रान्तेः निवृत्त्या च, प्रतिपाद्यते।
Bhikshuka
भिक्षुकोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा सन्न्यासोपनिषत्सु लघ्वी, पञ्चमात्रैः मन्त्रैः भिक्षुकस्य—परिव्राजकस्य—जीवनव्रतं मोक्षपरायणं च निरूपयति। अस्याः मुख्योऽभिप्रायः न तावत् विस्तीर्णं तत्त्वमीमांसा, किन्तु आत्मविद्यायाः साधनरूपेण वैराग्य-शमदमादीनां व्यवहाररूपं प्रतिपादनम्। भिक्षुकः अल्पोपकरणः, भिक्षान्नेन देहधारणं कुर्वन्, मानापमानादिद्वन्द्वेषु समः, अहंकार-परिग्रहयोः परित्यागी च दर्श्यते। एषा उपनिषत् सन्न्यासस्य धर्मसम्मतत्वं प्रतिष्ठाप्य, अन्तर्मुखतां, मौनं, इन्द्रियनिग्रहं, तथा आत्मब्रह्मैक्यबोधस्य स्थैर्यं साधयितुं प्रेरयति।
Brahmavidya
ब्रह्मविद्योपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा उत्तरकालीनोपनिषत्सु गण्यमाना च, आत्मब्रह्मैक्यज्ञानस्य (ब्रह्मविद्यायाः) मोक्षहेतुत्वं प्रतिपादयति। अस्याः प्रधानः प्रयोजनः कर्मकाण्डस्य बाह्यप्रवृत्तेः पराङ्मुखीकरणं कृत्वा विवेक-वैराग्य-ध्यानादिभिः अन्तर्मुखी साधनया अविद्याया निवृत्तिं दर्शयितुम्। आत्मा साक्षी-चैतन्यरूपः, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्त्यवस्थासु अव्यभिचारी, नामरूपव्यवहारस्य अधिष्ठानं च इति प्रतिपादनं दृश्यते। अविद्यया देहमनःप्रत्ययेषु आत्मत्वाभिमानः बन्धः; तस्य निवृत्तिः श्रवण-मनन-निदिध्यासनैः, गुरूपदेशेन, तथा संन्यासभावेन च साध्यते। निर्गुणब्रह्मणः निरुपाधिकत्वं, तस्यैव सर्वानुभवप्रकाशकत्वं, तथा शमदमादिसाधनसम्पत्तेः महत्त्वं—एते विषयाः उपनिषदि पुनःपुनः प्रकाश्यन्ते।
Brihadaranyaka
बृहदारण्यकोपनिषत् शुक्लयजुर्वेदस्य वाजसनेयिशाखायां स्थितः प्राचीनतमेषु मुख्यमुपनिषत्सु चैकः। अरण्यकपरम्परायां विकसितः अयं ग्रन्थः यज्ञकर्मणः प्रतीकान् अन्तर्मुखतया पुनर्व्याख्याय आत्मविद्यायाः प्रधानत्वं प्रतिपादयति। अस्य रचना अध्याय-ब्राह्मण-क्रमेण बहुविधसंवादैः, तर्कविचारैः, उपासनाविधानैश्च समृद्धा, यत्र श्रुतेः प्रामाण्यं रक्षितं सन् मोक्षमार्गः ज्ञानपरायणः दर्श्यते। अस्य केन्द्रीयो विषयः आत्मा—यः सर्वानुभवानां साक्षी, अविकारः, अमृतः—तस्य ब्रह्मणः च परमार्थतः अभेदः। “नेति नेति” इति अपोहनपद्धत्या आत्मा विषयत्वेन न गृह्यते, किन्तु सर्वविषयातीतः साक्षिरूपेण अवशिष्यते। “अन्तर्यामि” ब्राह्मणे सर्वेषु भूतेषु, देवतासु, तत्त्वेषु च नियन्तृत्वेन स्थितं ब्रह्म प्रतिपाद्यते, येन पवित्रता बाह्ये न, अपि तु अन्तरात्मनि प्रतिष्ठाप्यते। जनकयाज्ञवल्क्यसंवादाः उपनिषदः दार्शनिकपरिपक्वतां प्रकाशयन्ति—सभायां विवादः, प्रश्नोत्तरैः सिद्धान्तनिर्णयः, तथा श्रुत्यनुगृहीतं युक्तिविचारः। मैत्रेयीसंवादे सर्वप्रियत्वस्य मूलं आत्मा इति प्रतिपाद्य, विषयासक्तेः शमनं विवेकवैराग्ययोः आधारः क्रियते। कर्म-सम्सार-चिन्तनं स्वीकृत्यापि, आत्मज्ञानस्य प्रकाशे तदतीतं अमृतत्वं लक्ष्यते।
Chhandogya
छान्दोग्योपनिषत् सामवेदस्य मुख्यानामुपनिषतां मध्ये प्रख्याता, या कर्मकाण्डस्य बाह्यविधेः परं ज्ञानकाण्डस्य अन्तर्मुखतां प्रतिपादयति। अस्यां अध्याय-खण्डविभागेन उपासनाविद्याः, ओंकार-सामोपासनाः, तथा ब्रह्मविद्यायाः क्रमशः निरूपणं दृश्यते। ‘सत्’ इति परमकारणं, नामरूपात्मकस्य जगतः अधिष्ठानं च, इति तत्त्वं बहुधा प्रतिपाद्यते। उद्दालक-आरुणेः श्वेतकेतुं प्रति उपदेशे ‘तत् त्वम् असि’ इति महावाक्येन आत्मब्रह्मैक्यं मोक्षसाधनं दर्श्यते। लवणोदकदृष्टान्तादिभिः सूक्ष्मं सर्वव्यापि सत् तत्त्वं बोध्यते। पञ्चाग्निविद्या, देवयान-पितृयानयोः मार्गद्वयवर्णनं, तथा दहरविद्या (हृदयाकाशे ब्रह्मोपलम्भः) इत्यादयः अस्याः प्रमुखाः विषयाः। एषा उपनिषत् नैतिकशुद्धिं (सत्यं, दमः, तपः, ब्रह्मचर्यम्) ज्ञानस्य पूर्वसाधनत्वेन स्वीकरोति, तथा उपासनां ज्ञानस्य उपकारिणीं मन्यते। अन्ततः श्रवण-मनन-निदिध्यासनपरिपाकेन आत्मस्वरूपे ब्रह्मस्वरूपबोधः एव परमार्थः इति अस्याः सारः।
Devi
देवी उपनिषत् (अथर्ववेदसम्बद्धा) शाक्तोपनिषत्सु प्रमुखा, यत्र देवी परब्रह्मरूपेण प्रतिपाद्यते। अस्यां देव्या एव जगतः कारणत्वं—निमित्तोपादानभेदेन—तथा सर्वदेवताशक्तिप्रदातृत्वं च निरूप्यते। सा निर्गुणा परा च, सगुणा विश्वरूपा च; माया-विद्ये तस्याः शक्त्यौ, याभ्यां बन्धमोक्षौ व्याख्येयौ। वाचः मन्त्रस्य च अधिष्ठात्री देवी इति भावः, उपनिषदां ब्रह्मविद्यायाः भक्तिमार्गस्य च संगतिं दर्शयति।
Dhyanabindu
ध्यनबिन्दूपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा योगोपनिषत्सु प्रसिद्धा च। अस्याः प्रधानविषयः ध्यानस्य बिन्दुरिव एकाग्रता—यया मनः बहिर्विषयप्रवृत्तिं निवर्त्य अन्तरात्मनि लीयते। उपनिषत् योगोपायान् (प्राणसंयमं, मन्त्रस्मरणं, अन्तर्नादानुसन्धानं) उपदिश्य तेषां परमफलम् अद्वैतात्मबोधं प्रतिपादयति। अस्याः दर्शनदृष्ट्या बन्धमोक्षयोः कारणं मन एव इति प्रतिपादनं दृश्यते। सालम्बनध्यानात् (आलम्बनयुक्तात्) निरालम्बनसमाधिपर्यन्तं क्रमः वर्ण्यते; नाद-बिन्दु-प्रतीकानां साहाय्येन सूक्ष्मतया चित्तस्य एकीकरणं दर्श्यते। अन्ततः ज्ञायते—आत्मा ब्रह्मैव; मोक्षः कृतकः न, किन्तु अविद्यानिवृत्त्या स्वस्वरूपप्रकाशः।
Ekakshara
एकाक्षरोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा शैवोपनिषत्सु लघ्वी, यत्र ‘एकाक्षर’ इति अक्षरं—ॐकारः—परमशिवस्य ब्रह्मणश्च स्वरूपत्वेन निरूप्यते। अस्यां मन्त्रः केवलं संकेतः न, किन्तु साक्षात् आलम्बनरूपेण आत्मबोधस्य साधनं भवति। अत्र ॐकारस्य जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-स्थितिषु व्याप्तिः, तथा तुरीयातीतत्वं च सूचितम्; तेन चेतनाव्यवस्थायाः विश्लेषणं मन्त्रविद्यया सह संयोज्यते। उपनिषत् अन्तर्मुखीकरणं प्रतिपादयति—यज्ञादिकं ध्यानरूपेण, जपः एकाग्रतारूपेण, तथा आत्मा-शिवयोः अभेदज्ञानं मोक्षरूपेण।
Ganapati
गणपतिउपनिषत् (गणपत्यथर्वशीर्षम्) अथर्ववेदसम्बद्धा लघ्वी उपनिषत् सती अपि महत्त्वेन प्रसिद्धा। अस्यां गणपतिः परब्रह्मरूपेण, सर्वदेवतात्मकत्वेन, सर्वभूतान्तरात्मत्वेन च प्रतिपाद्यते। उपनिषदां परम्परायां यथा देवतारूपं ब्रह्मणः प्रतीकत्वेन व्याख्यायते, तथा अत्र गणेशरूपेण अद्वैततत्त्वं प्रकाश्यते। इतिहासतः एषा रचना उत्तरकालीनोपनिषदां मध्ये गणपत्यसम्प्रदायेषु विशेषतः प्रचलिता, तथापि शैवपरिसरेऽपि गणेशस्य आद्यपूज्यत्वं शिवोपासनायाः द्वारत्वं च सूचयति। उपनिषद् मन्त्रप्रधानरूपेण, श्रुत्यनुकरणेन, महावाक्यसदृशैः तादात्म्यवाक्यैः च स्वप्रामाण्यं दर्शयति। तत्त्वतः अत्र मुख्यं प्रतिपादनम्—गणपतिः एव ब्रह्मा-विष्णु-रुद्रादिरूपः, व्यक्ताव्यक्तयोः अधिष्ठानं, जगतः कारणं च। मोक्षोपायः ज्ञानं मन्त्रजपश्च; ‘ॐ’ तथा ‘गं’ बीजस्य ध्यानं वाक्शक्तेः रहस्येन सह आत्मबोधाय निर्दिश्यते। विघ्नविनाशः अत्र केवलं लौकिकः न, किन्तु अविद्याविघ्नस्य निवृत्तिः—यया आत्मा ब्रह्मैव इति साक्षात्कारः भवति।
Garbha
गर्भोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा उपनिषत्सु देहधारणस्य कारणभावं गर्भस्थितेः क्रमं च उपदिशति। अस्याः विशेषता यत् शरीरस्य उत्पत्तिं पञ्चभूतसमवायेन कर्मवासनाप्रेरणया च निरूप्य, देहः कार्यरूपः अनित्यः इति विवेकं जनयति। गर्भावस्थायां जीवस्य बन्धनं, दुःखानुभवः, तथा च आत्मनः साक्षित्वं—एते विषयाः उपदेशरूपेण प्रकाश्यन्ते। अत्र गर्भः सूक्ष्मब्रह्माण्डवत् दर्श्यते—यत्र प्रकृतिकारणानि, इन्द्रियप्रवृत्तयः, अहङ्कारस्य बीजानि च क्रमशः व्यक्तीभवन्ति। जन्मकाले स्मृतिविस्मृत्योः रूपकं, अविद्यायाः पुनरावृत्तिः, इत्यादि बोध्यते। तस्मात् उपनिषत् वैराग्यविवेकयोः साधनत्वेन देहाभिमानस्य क्षयाय प्रेरयति, आत्मज्ञानस्य तु परमपुरुषार्थत्वं सूचयति।
Ishavasya
ईशावास्योपनिषत् शुक्लयजुर्वेदस्य वाजसनेयिसंहितायां प्रतिष्ठिता, मुख्योपनिषत्सु अतीव संक्षिप्ता अपि गम्भीरार्थसमृद्धा च। ‘ईशावास्यमिदं सर्वं’ इति प्रथममन्त्रेण जगतः सर्वस्य ईशेन आवृतत्वं प्रतिपाद्यते; तस्मादेव ‘तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः’ इति त्यागाधारितभोगस्य, ‘मा गृधः’ इति अपरिग्रहस्य च नैतिक-आध्यात्मिकाधारः निष्पद्यते। अस्याः प्रमुखा विशेषता कर्म-विद्ययोः समन्वयः। ‘कुर्वन्नेवेह कर्माणि…’ इति मन्त्रेण शतं समाः यावत् कर्मकुर्वतः अपि असङ्गत्वेन बन्धाभावः सम्भवतीति दर्श्यते। अनन्तरं विद्या-अविद्ययोः, तथा सम्भूति-असम्भूत्योः एकदेशग्रहणं निन्द्यते; उभयसम्यग्ज्ञानं मृत्युतरणाय अमृतत्वप्राप्तये च साधनमिति उपदिश्यते। उपनिषत् अन्ते ‘हिरण्मयेन पात्रेण’ इति रूपकेन सत्यस्य तेजोमयावरणं निरूप्य, सूर्यदेवतां (पूषन्/सविता) प्रति प्रार्थना क्रियते—आवरणापनयेन सत्यधर्मदर्शनं, अन्तःपुरुषस्य साक्षात्कारश्च। वेदान्तपरम्परायां शाङ्करभाष्ये ब्रह्मात्मैक्यबोधः प्रधानः, कर्म तु चित्तशुद्ध्यर्थं; अन्येषु व्याख्यानेषु ईशस्य सगुण-ईश्वरत्वं जगदन्तर्यामित्वं च विशेषेण प्रकाश्यते।
Jaabaal
जाबालोपनिषत् शुक्लयजुर्वेदसम्बद्धा संक्षिप्ता अपि वेदान्तपरम्परायां विशेषप्रभाविनी। अस्यां संन्यासस्य वैदिकप्रामाण्यं, यज्ञस्य अन्तर्मुखीकरणं, तथा काशी–अविमुक्तक्षेत्रस्य आध्यात्मिकार्थः प्रतिपाद्यते। बाह्यतीर्थयात्रा अन्ततः आत्मविद्यायां पर्यवस्यति इति भावः प्रमुखः। अविमुक्तं “न कदापि परित्यक्तं” इति—ईश्वरस्य/ब्रह्मणः नित्यसन्निधिः—इति द्विविधया व्याख्येयम्: काशीक्षेत्ररूपेण च, हृदयस्थचैतन्यकेन्द्ररूपेण च। एतादृशेन द्वयार्थेन उपनिषत् तीर्थमहिमानं स्वीकृत्यापि तस्य परं तात्पर्यं ब्रह्मविद्यायां नयति। संन्यासः अत्र न केवलं आश्रमव्यवस्था, किन्तु विवेक-वैराग्यसमन्वितः मोक्षमार्गः। कर्मकाण्डस्य प्रतीकानां ज्ञानपरत्वेन व्याख्या कृत्वा, आत्मब्रह्मैक्यबोधः मुक्तेः साधनम् इति वेदान्तदृष्टिः स्फुटीभवति।
Kaivalya
कौवल्योपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा लघूपनिषत्सु प्रसिद्धा च; अस्यां षड्विंशतिः मन्त्राः सन्ति। अत्र आश्वलायनऋषिः ब्रह्माणं प्रति परं ज्ञानं पृच्छति, ब्रह्मा च संन्यास-तपः-श्रद्धा-शमादिसाधनसम्पत्त्या सह ब्रह्मविद्यां उपदिशति। उपनिषत् कैवल्यं—परमैक्यरूपं मोक्षं—आत्मब्रह्मैक्यज्ञानात् एव सिद्ध्यतीति प्रतिपादयति। अस्याः मुख्यो भावः साक्षिचैतन्यस्वरूपस्य आत्मनः त्र्यवस्थासु (जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति) अविकारित्वं, कर्मफलासङ्गत्वं, स्वप्रकाशत्वं च। बहिर्मुखयागादीनां स्थानं अन्तर्मुखध्यानं गृह्णाति; हृदयपुण्डरीके ब्रह्मणो ध्यानं, विवेक-वैराग्याभ्यां देहाद्यभिमानत्यागः, इत्यादयः मोक्षमार्गस्य अङ्गानि दर्श्यन्ते। रुद्र-शिवस्तुतिः अत्र विशेषतया दृश्यते; तथापि निष्कर्षः न सम्प्रदायविशेषे सीमितः, किन्तु सर्वदेवताः सर्वलोकाः सर्वक्रियाश्च एकस्मिन् ब्रह्मणि एव लीयन्त इति अद्वैतदृष्ट्या समन्वयः। एवमेव ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इत्याद्यात्मैक्यबोधेन जीवन्मुक्तिः, शोकभयातीतत्वं, पुनर्जन्मनिवृत्तिः च प्रतिपाद्यते।
Kalagnirudra
कालाग्निरुद्रोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा शैवोपनिषत् अल्पश्लोकैरेव रुद्रस्य परब्रह्मत्वं प्रतिपादयति। ‘कालाग्नि’ इति नाम कालनाशकं ज्ञानाग्निं सूचयति—येन अविद्या दह्यते, संसारबन्धश्च शिथिलीभवति। अत्र रुद्रः केवलं देवता न, किन्तु आत्मा-ब्रह्मैव, यः सर्वावस्थातीतः साक्षी च। भस्म-त्रिपुण्ड्रादिलक्षणानि बाह्याचाररूपेण न केवलं, अपि तु अन्तर्मुखध्यानस्य स्मारकाणि इति व्याख्यायन्ते। त्रयः रेखाः गुणत्रयातीतत्वं वा जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्त्यतिक्रमं सूचयन्ति; बिन्दुः तुरीयचैतन्यस्य संकेतः। उपनिषत् ज्ञानं मुख्यं मोक्षसाधनं मन्यते; भक्ति-मन्त्र-आचाराः तस्य सहायका इति।
Kalisantarana
कालिसन्तरणोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदसम्बद्धा लघूपनिषत्, या नारदब्रह्मसंवादरूपेण कलियुगस्य सन्तरणोपायं निरूपयति। अस्यां मुख्यतया ‘हरे कृष्ण’ इति महामन्त्रस्य जपः कीर्तनं च कलिदोषनाशकं मोक्षप्रदं च इति प्रतिपाद्यते। नामशब्दस्य देवताभिन्नत्वं (नाम-नामिनोरभेदः) सूचितं, तस्मात् नामस्मरणं शुद्ध्युपायः साक्षात् साधनं च भवति। अल्पप्रमाणत्वेऽपि अस्याः श्रुत्याः प्रभावः मध्ययुगे विशेषतः वैष्णवभक्तिपरम्परासु बहुधा दृश्यते, यत्र नामसंकीर्तनं सर्वसुलभं मोक्षमार्गत्वेन प्रतिष्ठाप्यते।
Katha
कठोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदसम्बद्धा मुख्या उपनिषत्, यत्र नचिकेताः यमेन सह आत्मविद्यां मृत्युतत्त्वं च पृच्छति। प्रेयः–श्रेयसोर्विवेकः, इन्द्रियनिग्रहः, बुद्धेः प्राधान्यम्, तथा ‘रथकल्पना’ इत्यादिभिः साधनमार्गः निरूप्यते। आत्मा अजः नित्यः अविनाशी च—देहमनःप्राणादिभ्यः भिन्नः—इति प्रतिपाद्य, तस्य साक्षात्कारः शोकभयविनाशकः मोक्षहेतुः इति दर्श्यते।
Katharudra
कठरुद्रोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा शैवोपनिषत्सु गण्यमाना च। अस्यां रुद्रः केवलं वैदिकः देवः न, अपि तु ब्रह्मस्वरूपः सर्वव्यापी च प्रतिपाद्यते। यज्ञादिकं बाह्यकर्म निबद्धं सन् अन्तर्मुखविद्यायां परिणम्यते, यत्र ज्ञानमेव मोक्षसाधनम् इति उपनिषत्सिद्धान्तः प्रकाश्यते। मुख्यतया आत्मा–रुद्रयोः अभेदबोधः प्रतिपाद्यते। जाग्रत्–स्वप्न–सुषुप्त्यवस्थासु साक्षीचैतन्यं रुद्र एव इति ध्येयम्; नामरूपप्रपञ्चः तस्मिन्नेव उपशाम्यति। ओंकारध्यानं मन्त्रजपश्च चित्तैकाग्रतायै उपदिश्यते, तथा अहङ्कारकामादीनां ‘अन्तर्यज्ञे’ समर्पणं मोक्षमार्गः इति दर्श्यते। इतिहासतः एषा उपनिषत् शैवभक्तिं वैदिकप्रामाण्येन समन्वयति—रुद्रं ब्रह्मत्वेन, अन्तर्यामित्वेन, अनुग्रहदायकत्वेन च स्थापयति। अतः अस्याः महत्त्वं ज्ञान–भक्ति–ध्यानानां समुच्चये, तथा अद्वैताभिमुखे ब्रह्मविद्याप्रतिपादने च दृश्यते।
Kaushitaki
कौषीतकि-उपनिषत् ऋग्वेदसम्बद्धा कौषीतकि/शाङ्खायन-ब्राह्मणपरम्परायां निबद्धा च। अस्याः गद्यरचना प्राचीनोपनिषदां लक्षणं वहति—यत्र बाह्ययागकर्मणः परं ज्ञानमार्गः, अन्तर्मुखी साधना, आत्मविद्या च प्रमुखतया प्रतिपाद्यते। तथापि यज्ञः न निरस्तः; स प्रतीकत्वेन, शिक्षोपायत्वेन च, प्राण-आत्म-ब्रह्मविचारस्य उपोद्घातरूपेण व्याख्यायते। अस्यां मृत्योत्तरगतिः, देवयानमार्गः, ब्रह्मलोकप्राप्तिः, तथा ब्रह्मलोकाधिपतेः “परीक्षा” इव वर्ण्यते। एते आख्यानांशाः केवलं लोकवर्णनं न, किन्तु मोक्षोपदेशस्य मानचित्रं—यत्र पुण्यफलात् अधिकं ज्ञानस्य, विवेकस्य, साधकयोग्यतायाश्च महत्त्वं दर्श्यते। विशेषतया प्राणः ‘प्रतिष्ठा’ इति निरूप्यते—वाक्, चक्षुः, श्रोत्रं, मनः इत्यादीनां शक्तीनां आधारभूतः। प्राणविचारः केवलं शारीरः न; स आत्मविचारस्य द्वारं भवति, यतः अनुभूतेः अधिष्ठाता आत्मा प्रकाश्यते। एवं कौषीतकि-उपनिषत् मनोविज्ञानं, तत्त्वमीमांसा, तथा ब्रह्मविद्या इत्येतान् एकत्र संयोजयति। आचार्य-शिष्यसंवादः, अनुशासनम्, नैतिकपरिपाकः, ध्यानपरता च अस्याः शिक्षापद्धतेः केन्द्रे। वेदान्तपरम्परायां अस्याः योगदानं प्राण-आत्मसम्बन्धे, ब्रह्मलोकस्य अर्थे, तथा ‘गति’ बनाम् ‘सद्यः-ज्ञान’ इत्यादिविचारेषु विशेषतया दृश्यते।
Kena
केनोपनिषत् सामवेदसम्बद्धा मुख्योपनिषत्सु गणिता, ‘केनेषितं पतति प्रेषितं मनः’ इत्यादिप्रश्नैः कर्तृत्वस्य ज्ञानस्य च मूलाधारं विवृणोति। अस्याः चतुर्षु खण्डेषु ब्रह्म तद् यत् श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो वाचो ह वाचम्—इति, इन्द्रियमनःप्रवृत्तेः प्रकाशकं कारणं निरूप्यते। ब्रह्म न विषयत्वेन ग्राह्यं, किन्तु सर्वविषयज्ञानस्य अधिष्ठानं; अतः ‘यस्यामतं तस्य मतं’ इत्यादिना अविषयीकरणेन (अपोहमार्गेण) बोधः प्रदर्श्यते। यक्षोपाख्याने देवाः स्वविजये गर्विताः सन्तः ब्रह्मणः प्रतापं न जानन्ति; अग्निवाय्वोः शक्तिः यक्षे निष्फला भवति, इन्द्रः उमा हैमवतीं प्राप्य ब्रह्मैव जयस्य कारणम् इति शिक्षां लभते। अनेन अहङ्कारकर्तृत्वस्य खण्डनं, ब्रह्मणः सर्वशक्तिमूलत्वं च नाट्यरूपेण उपदिश्यते। उपनिषत् तपोदमकर्मादीनि साधनानि निर्दिश्य, ब्रह्मविद्यया अमृतत्वप्राप्तिं प्रतिपादयति।
Kshurika
कṣurikोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा योगोपनिषत्सु लघ्वी (प्रायः २५ मन्त्राः) प्रसिद्धा च। अस्याः मुख्योपमा ‘कṣurikā’—सूक्ष्मा शस्त्रिका—या विवेकज्ञानस्य प्रतीकं भवति; तया अविद्योपाध्यध्यासौ छिद्येते इति बोध्यते। उपनिषत् वेदान्तपरमार्थं (आत्मब्रह्मैक्यं) स्वीकृत्य योगाभ्यासस्य—इन्द्रियनिग्रहस्य, अन्तर्मुखतायाः, ध्यानस्य—साधनत्वं प्रतिपादयति। बन्धः वासनाभिः मनोवृत्तिभिश्च वर्धते; तेषां छेदनं शुद्धान्तःकरणेन साक्षिचैतन्ये स्थित्या च मोक्षस्य मार्गः इति अस्याः सारः।
Kundika
कुण्डिकोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा संन्यासोपनिषत्सु परिगण्यते। अस्याः संक्षिप्तेषु मन्त्रेषु संन्यासधर्मस्य आचारः, वैराग्यस्य महत्त्वं, तथा आत्मविद्यायाः परमप्राधान्यं प्रतिपाद्यते। ‘कुण्डिका’ इति जलपात्रं संन्यासिनः चिह्नं, किन्तु अत्र तद् अन्तःशौच-निग्रह-अपरीग्रहादीनां प्रतीकत्वेन उपदिश्यते। बाह्यलक्षणानां न्यूनता, मनोनिग्रहः, समदृष्टिः, अहिंसा च—एते गुणाः ब्रह्मात्मैक्यबोधस्य साधनत्वेन निरूप्यन्ते।
Mahavakya
महावाक्योपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा लघूपनिषत्सु गण्यमाना, वेदान्तप्रकरणरूपेण महावाक्यानां (तत्त्वमसि, अहं ब्रह्मास्मि, अयमात्मा ब्रह्म, प्रज्ञानं ब्रह्म) मुक्तिसाधनत्वं प्रतिपादयति। अस्याः मुख्योऽभिप्रायः—बन्धः अविद्याजन्यः, मोक्षः तु नोत्पाद्यः, किन्तु श्रुति-वाक्यजन्येन सम्यग्ज्ञानेन निवर्त्यते। उपनिषत् श्रवण-मनन-निदिध्यासनानां क्रमं निर्दिशति, यत्र गुरूपदेशेन वाक्यार्थबोधः स्फुटीभवति। योगाभ्यासः (यम-नियमादि, ध्यान-समाधिः) चित्तशुद्ध्यर्थं सहायः, परं निर्णायकं साधनं ब्रह्मात्मैक्यज्ञानमेव। एवं महावाक्यविचारः उपाधिनिरासेन आत्मनः नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपं प्रकाशयति; साधकः ‘अहं’ इत्यस्य सीमितार्थं परित्यज्य शुद्धचैतन्यरूपे ब्रह्मणि स्वात्मानं प्रत्यभिजानाति।
Maitreya
मैत्रेय उपनिषत् यजुर्वेदसम्बद्धा साṃन्यासोपनिषत्सु परिगण्यते। अस्याः प्रधानः प्रयोजनः वैराग्य-शम-दमादिसाधनैः सह आत्मविद्यायाः प्रतिपादनम्, यत्र बाह्यकर्मणां गौणत्वं दर्शयित्वा ब्रह्मविद्यायाः परमत्वं प्रतिपाद्यते। अत्र साṃन्यासः केवलं वेश-चिह्नादिरूपः न, किन्तु ‘अहं-मम’भावस्य त्यागः, कर्तृत्वाभिमानस्य शमनं, साक्षिचैतन्ये निष्ठा च इति आन्तरः परावर्तनः। दर्शनतः अयं ग्रन्थः अद्वैताभिमुखं मोक्षशास्त्रं वहति—बन्धः अविद्यया, मोक्षः आत्मस्वरूपावबोधेन। आत्मा न जायते न म्रियते, निर्विकारः, असङ्गः, स्वप्रकाशः इति प्रतिपादनं साṃन्यासजीवनस्य तात्त्विकाधारः। मनोनिग्रहः, इन्द्रियनिग्रहः, समता, अहिंसा-सत्यादिधर्माः च साधकस्य लक्षणरूपेण निरूप्यन्ते।
Mandalabrahmana
मण्डलब्राह्मणोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा योगोपनिषदां मध्ये परिगण्यते। अस्यां बाह्यकर्मकाण्डात् अन्तर्मुखब्रह्मविद्यायाः प्रवृत्तिः सूच्यते—‘मण्डल’ इव परिधेः केन्द्रं प्रति चेतनायाः संकेन्द्रणं, तत्र स्वप्रकाशस्य आत्मनः ब्रह्मत्वबोधश्च। योगः अत्र न केवलं देह-प्राणव्यायामः, किन्तु मनोवृत्तिनिरोधेन अविद्योपशमनं, साक्षिचैतन्ये स्थितिः, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्त्यतीतस्वरूपस्य अनुभूतिः इति मोक्षमार्गः प्रतिपाद्यते।
Mandukya
माण्डूक्योपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा मुख्योपनिषत्सु अत्यल्पमन्त्रसंख्यया (द्वादशमन्त्रैः) अत्यन्तं गम्भीरं वेदान्ततत्त्वं प्रतिपादयति। अस्याः प्रधानविषयः प्रणवः ‘ॐ’ इति, यः सर्ववाङ्मयस्य तथा सर्वानुभवस्य सङ्ग्राहकचिह्नरूपेण ब्रह्मणः नाम इव उपदिश्यते। उपनिषत् जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-अवस्थाभेदान् विश्लेष्य आत्मनः चत्वारः पादाः निरूपयति—वैश्वानरः, तैजसः, प्राज्ञः, तथा तुरीयः। तुरीयः न कश्चिदवस्थाविशेषः, किन्तु सर्वावस्थासु साक्षिरूपेण अवस्थितं शान्तं शिवं अद्वैतं ब्रह्मैव। ‘ॐ’ इत्यस्य अ-उ-म्-इति वर्णत्रयस्य तथा अमात्रस्य (नादान्तस्य) चतुर्थपादेन सह सम्बन्धः उपासनामार्गेण ज्ञानप्राप्तये उपायकत्वेन दर्शितः।
Mudgala
मुद्गलोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा लघूपनिषत्सु गण्यमाना च। अस्याः मुख्योऽर्थः आत्मब्रह्मैक्यप्रतिपादनम्—यत् आत्मा स्वयम्प्रकाशचैतन्यरूपः, स एव ब्रह्म, न तु देहमनःप्राणादिसंयोगः। उपनिषत् बाह्यकर्मकाण्डात् अन्तर्मुखज्ञानमार्गं प्रति बुद्धिं नयति, विवेकवैराग्याभ्यां बन्धहेतुमविद्यां निरूप्य मोक्षस्य ज्ञाननिष्ठायां सिद्धिं दर्शयति। अत्र संसारबन्धः अध्यासजन्यः—कर्तृत्वभोक्तृत्वादिधर्माणां आत्मनि आरोपणात्। विवेकः ‘दृग्दृश्यविभागः’ इव, नित्य-अनित्यवस्तुविचारः, साक्षिणः त्र्यवस्थासु (जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति) अविकारित्वं च प्रतिपाद्यते। फलतः आत्मज्ञानात् भयशोकमृत्युनिवृत्तिः, शान्तिः, कैवल्यं च इति वेदान्तसारो लघुरूपेण उपदिश्यते।
Mundaka
मुṇ्डकोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा मुख्या उपनिषत्, या त्रिषु मुṇ्डकेषु द्विषु द्विषु खण्डेषु च विन्यस्ता, चतुश्चत्वारिंशन्मन्त्रैः ब्रह्मविद्यायाः सारं प्रतिपादयति। आरम्भे शौनकः गृहस्थः कर्मकाण्डनिपुणः अङ्गिरसं ब्रह्मनिष्ठं मुनिमुपसर्पति—एषा गुरुशिष्यपरम्परा वेदकर्मणः परमार्थज्ञानस्य च सम्बन्धं दर्शयति। अत्र ‘द्वे विद्ये’ इति प्रसिद्धा विभागः—अपरा (वेदाः, शिक्षादयः वेदाङ्गानि, यज्ञादिकर्म) तथा परा (यया अक्षरं ब्रह्म अधिगम्यते)—इति। कर्मफलानि सीमितानि; स्वर्गादिलाभः पुनरावृत्त्यनुबन्धी, न तु मोक्षहेतुः। परा विद्या तु आत्मब्रह्मैक्यबोधरूपा, येन भयशोकमृत्यवः अतिक्राम्यन्ते। उपनिषत् ब्रह्मणः कारणत्वं ‘यथा अग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति’ इत्यादि दृष्टान्तैः सूचयति, तथा ‘द्वा सुपर्णा’ इति दृष्टान्तेन भोक्तृजीवस्य साक्षिणः आत्मनश्च भेदाभासं निरूप्य, फलभोगपराङ्मुखतया साक्षिणि निवृत्तिं उपदिशति। ‘उपनिषत् धनुः’ इति धनुर्बाणोपमया ध्यानस्य एकाग्रता लक्ष्यभेदनं च प्रतिपाद्यते। अन्ते, शुद्धचित्तस्य, तपःश्रद्धासम्पन्नस्य, श्रोत्रियब्रह्मनिष्ठगुरूपदेशेन एव ब्रह्म साक्षात्क्रियते—न केवलं पाण्डित्येन वा वाक्चातुर्येण। एवं मुṇ्डकोपनिषत् वेदान्तमार्गे कर्मज्ञानयोः श्रेणीकरणं, अक्षरब्रह्मतत्त्वं, तथा साधनचतुष्टयसमन्वितं मोक्षोपायं संक्षेपेण प्रकाशयति।
Naadbindu
नादबिन्दूपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा योगोपनिषत्सु प्रसिद्धा च। अस्यां नादः (अन्तःश्रवणगोचरः सूक्ष्मध्वनिः) तथा बिन्दुः (चित्तैकाग्रतायाः बीज-बिन्दुरिव केन्द्रः) इति द्वौ मुख्यौ उपायौ निरूप्येते। प्राणायाम-ध्यानाभ्यासेन मनः सूक्ष्मीभवति, नादानुसन्धानात् चित्तवृत्तयः प्रशाम्यन्ति, अन्ते तु ‘अनाहतनादः’ इव अनुभूयमानः ध्वनिः मौने विलीयते। तदा आत्मस्वरूपे अवस्थानं, द्वैतकल्पनानिवृत्तिः, मोक्षः च प्रतिपाद्यते।
Narayana
नारायणोपनिषत् यजुर्वेदसम्बद्धा लघूपनिषत्सु गण्यते, यत्र नारायणः परं ब्रह्मेति संक्षेपेण प्रतिपाद्यते। अस्याः मुख्यो भावः—सगुणभक्त्या निरगुणब्रह्मविद्यायाः सेतुः निर्मीयते; नारायणः जगत्कारणं च अन्तर्याम्यात्मा च इति। अल्पवाक्यैरेव उपासना-चिन्तनयोः साधनत्वं दर्श्यते, यत् स्मरण-जप-निदिध्यासनैः मोक्षमार्गः प्रशस्यते।
Niralamba
निरालम्बोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा संन्यासोपनिषत्सु परिगण्यते। अस्याः मुख्योऽर्थः ‘निरालम्बता’—बाह्याभ्यन्तरालम्बनानां परित्यागेन स्वयम्प्रकाशे आत्मनि ब्रह्मणि च निष्ठा। कर्मकाण्डाद् वा सामाजिकपरिच्छेदाद् अधिकं, अत्र संन्यासः कर्तृत्वभोक्तृत्वाभिमानस्य क्षयः, देहाद्यात्मबुद्धेर्निवृत्तिः, तथा अपरोक्षज्ञानस्य प्राधान्यमिति प्रतिपाद्यते। उपनिषत् ‘नेति नेति’भावेन देह-इन्द्रिय-प्राण-मनः-बुद्धिभ्यः आत्मनः भेदं दर्शयति, आत्मानं साक्षिरूपं निरुपाधिकं च प्रतिपद्यते। यदा द्वैतकल्पना शम्यते तदा अभयम्, समता, असङ्गता च स्वाभाविकी भवति। एवं मोक्षः नोत्पाद्यः, किन्तु अविद्यालम्बनक्षये स्वस्वरूपप्रत्यभिज्ञारूपेण प्रकाशते।
Nirvana
निर्वाणोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा संन्यासोपनिषत्सु गणिता, यत्र संन्यासः बाह्यत्यागमात्रं न, किन्तु अहङ्कारकर्तृत्वाद्युपाधिनिवृत्तिरूपः अन्तःत्यागः इति प्रतिपाद्यते। अस्याः ६१ मन्त्रेषु आत्मब्रह्मैक्यज्ञानमेव मोक्षः, बन्धः तु अविद्याध्यासजन्यः इति वेदान्तसिद्धान्तः संक्षेपेण निरूपितः। बाह्यलिङ्गानि—वस्त्रदण्डादीनि—गौणानि; समत्वं, निर्भयता, वैराग्यं, सत्यं, दया च संन्यासिनः मुख्यलक्षणानि इति उपदिश्यते। निरवच्छिन्नसाक्षिचैतन्ये निष्ठा, मनोनिग्रहः, तथा ‘न कर्ता न भोक्ता’ इति दृढबुद्धिः—एतेन जीवन्मुक्तिरूपं निर्वाणं प्रत्यक्षीकर्तव्यम् इति उपनिषत् प्रतिपादयति।
Paingala
पैङ्गलोपनिषत् शुक्लयजुर्वेदसम्बद्धा उत्तरकालीनोपनिषत्सु गणिता, अद्वैतवेदान्तस्य संन्यास-ज्ञानमार्गं संक्षेपेण व्यवस्थितं प्रतिपादयति। अस्याः मुख्योऽर्थः—आत्मा ब्रह्मैव, देह-मनः-इन्द्रियादिषु ‘अहं’ इति अध्यासोऽविद्यया जायते, तस्य निवृत्तिः ज्ञानात्। कर्म न मोक्षस्य कारणम्; श्रवण-मनन-निदिध्यासनैः गुरूपदेशसमन्वितैः अपरोक्षबोधः सिध्यति। उपनिषत् त्र्यवस्थाविचारं (जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति) तथा पञ्चकोशविवेकं उपयुज्य आत्मनः नित्यत्वं, साक्षित्वं, निर्विकारत्वं च दर्शयति। संन्यासः बाह्यचिह्नमात्रो न, किन्तु कर्तृत्व-भोक्तृत्व-स्वामित्वाभिमानत्यागः इति प्रतिपादनं प्रमुखम्। विवेक-वैराग्य-षट्सम्पत्ति-मुमुक्षुत्वादि साधनचतुष्टयसम्पत्तिः ब्रह्मविद्यायाः पात्रतां जनयति। अन्ततः ‘नेति नेति’ इति निषेधप्रक्रियया अनात्मधर्मान् अपहाय स्वप्रकाशचैतन्यं ब्रह्मैवावशिष्यते—शान्तं, अद्वयं, नित्यमुक्तम् इति उपनिषत्सारः।
Parabrahma
परब्रह्मोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा लघूपनिषत्सु गण्यमाना च, परब्रह्मणः—निर्गुणस्य, निरुपाधिकस्य, नामरूपातीतस्य—तत्त्वं संक्षेपेण प्रतिपादयति। अस्याः मुख्योऽभिप्रायः आत्मब्रह्मैक्यज्ञानं, यत् मोक्षस्य साक्षात्कारणम्; बन्धः तु अविद्यया कल्पितः। ‘नेति नेति’ इति निवारणमार्गेण सर्वविषयात्मकधर्मान् निराकृत्य स्वयम्प्रकाशचैतन्यरूपः आत्मा एव परब्रह्मेति निश्चयः उपदिश्यते। बाह्यकर्मकाण्डस्यापि सीमां दर्शयित्वा, विवेक-वैराग्य-ध्यानादिभिः अन्तर्मुखतां, सन्न्यासस्य च आन्तरं स्वरूपं, उपनिषत् दृढयति।
Paramahansa
परमहंसोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा संन्यासोपनिषत्सु प्रसिद्धा, परमहंससंन्यासिनः परमावस्थां निरूपयति। अस्याः सारः—आत्मब्रह्मैक्यज्ञानमेव मोक्षहेतुः; बाह्यलिङ्गानि कर्मकाण्डाश्रयाश्च ज्ञानोदयेन परित्याज्याः। परमहंसः ‘हंस’ इव विवेकबलात् सत्यानृतयोर्विभागं कृत्वा, देहाद्यभिमानं त्यक्त्वा, समत्वेन लोकमध्ये विचरति। स प्रशंसानिन्दयोः, लाभालाभयोः, शीतोष्णयोश्च समः; भिक्षामात्रोपजीवी, अनासक्तः, सर्वभूतेषु आत्मदर्शननिष्ठः।
Paramahansaparivrajaka
परमहंसपरिव्राजकोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा संन्यासोपनिषत्सु लघ्वी, परं तु तात्त्विकगौरवेण महती। अस्यां परमहंसपरिव्राजकस्य—परमवैराग्ययुक्तस्य, अपरिग्रहिणः, समदर्शिनः—स्वरूपं निरूप्यते। कर्मकाण्डस्य बाह्यलक्षणानि अत्र गौणीकृत्य आत्मविद्यैव मुख्यं साधनं मोक्षस्य इति प्रतिपाद्यते। एष परमहंसः लोकं चरन् अपि न लिप्यते; मानापमानयोः, सुखदुःखयोः, शीतोष्णयोः समः। तस्य यज्ञः आत्मन्येव, अग्निः ज्ञानमेव, तीर्थं स्वात्मनिष्ठैव। एवं उपनिषत् अद्वैतदृष्ट्या संन्यासस्य परमार्थं—अहंकारममतादित्यागं ब्रह्मात्मैक्यनिष्ठां च—संक्षेपेण प्रकाशयति।
Prashna
प्रश्नोपनिषत् अथर्ववेदस्य मुख्योपनिषत्सु एका, यत्र पिप्पलादऋषिः षड्भिः शिष्यैः सह संवादरूपेण ब्रह्मविद्यां प्रकाशयति। उपनिषद् तपोब्रह्मचर्यादि-पूर्वकं शिष्याणां पात्रतां निर्दिश्य, प्रश्न-प्रत्युत्तर-क्रमेण तत्त्वविचारस्य शास्त्रीयं मार्गं दर्शयति। अत्र वैदिककर्मकाण्डस्य प्रतीकाः अन्तर्मुखतया व्याख्यायन्ते, यथा प्राणः, इन्द्रियाणि, मनः, तथा ओङ्कारोपासना। अस्याः प्रमुखो विषयः प्राणविद्या—प्राणः केवलं श्वासः न, किन्तु सर्वेन्द्रिय-मनः-क्रियाणां अधिष्ठानभूतः जीवनतत्त्वम्। ‘रयि-प्राण’ इति द्वयस्य (अन्न/द्रव्यं च जीवनशक्तिः च) सृष्ट्युपपत्तौ भूमिका निरूप्यते, सूर्यचन्द्रयोः प्रतीकत्वेन विश्व-देहयोः साम्यं प्रतिपाद्यते। ओङ्कारस्य (अ-उ-म्) त्रिविधव्याख्या, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्त्यादि-अवस्थासु तस्य सम्बन्धः, तथा परमार्थगमनस्य साधनत्वं च उपदिश्यते। अन्ते षोडशकलानां (प्राणादीनां) उत्पत्तिः-अक्षरे लयश्च कथ्यते; यः अक्षरं वेत्ति स मृत्युम् अतिक्रामति इति मोक्षार्थः प्रतिपाद्यते।
Sanyasa
सन्न्यासोपनिषत् (अथर्ववेदसम्बद्धा) संन्यासधर्मस्य तत्त्वं ब्रह्मविद्यायाः साधनत्वेन निरूपयति। अस्यां कर्मफलानां क्षयित्वं दर्शयित्वा आत्मब्रह्मैक्यज्ञानमेव मोक्षहेतुरिति प्रतिपाद्यते। बाह्यलक्षणानि (दण्डः, कमण्डलुः, भिक्षा, अल्पपरिग्रहः) शिक्षोपायत्वेनोक्तानि; मुख्यं तु ‘अहं-मम’भावत्यागः, शमदमादिसम्पत्तिः, सर्वभूतेषु आत्मदर्शनं च। यज्ञस्य अन्तरीकरणं—प्राणमनःप्रज्ञादिषु होमकल्पना—वेदपरम्परायाः संन्यासमार्गे समन्वयमपि सूचयति।
Sarvasara
सर्वसारोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा लघूपनिषत्, या वेदान्तस्य सारं संक्षेपेण प्रतिपादयति। अस्याः मुख्योऽभिप्रायः—आत्मा एव ब्रह्म, तदेव परमार्थसत्यं, इति अद्वैतदृष्ट्या बोधयितुम्। बन्धः अविद्यया कल्पितः; मोक्षः तु न कश्चित् उत्पाद्यः, किन्तु अज्ञाननिवृत्तिरूपः आत्मस्वरूपावबोधः। ग्रन्थः देह-इन्द्रिय-मनः- बुद्ध्यादीनां अनात्मत्वं विवेकेन दर्शयति, पञ्चकोश-त्र्यवस्थाविचारादिभिः साधनैः साक्षिचैतन्यं प्रकाशयति। ‘नेति नेति’ इति निषेधमार्गेण सर्वविषयत्वं निरस्य, स्वप्रकाशं निरुपाधिकं चैतन्यमेव शेषं भवति इति प्रतिपादनम्। एतस्मिन् उपनिषदि ज्ञानमेव मोक्षसाधनं, वैराग्य-शम-दमादयः चित्तशुद्ध्युपकारकाः इति भावः। कर्मकाण्डस्य बाह्यप्रधानतां अतिक्रम्य, अन्तर्मुखता-निदिध्यासन-स्थितिपर्यन्तं साधकस्य मार्गः सूचितः।
Shvetashvatara
श्वेताश्वतरोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदसम्बद्धा षडध्यायात्मिका (परम्परया ११३ मन्त्राः) उपनिषदां मध्ये सेतुरिव दृश्यते—ब्रह्मात्मविद्यां प्राचीनोपनिषदां परम्परया धारयन्ती, तथा ईश्वरभक्तियोगविषयान् स्पष्टतया प्रतिपादयन्ती। आरम्भे ‘किं कारणम्?’ इति प्रश्नेन जगतः जीवस्य च बन्धमोक्षयोः मूलं विचिनोति। स्वभावकालादीनां एकैककारणवादान् निरस्य, परं तत्त्वं सर्वान्तर्यामिणं, गुणाधिष्ठातारं, मायाधिपतिं च दर्शयति। अत्र ‘द्वा सुपर्णा’ इति दृष्टान्तेन भोगकर्ता जीवः साक्षी चात्मा विविच्यते; साक्षिणि प्रत्यावृत्त्या शोकभयातीतत्वं लभ्यते। रुद्रः शिवरूपेण परमेश्वरत्वेन स्तूयते—सृष्टिस्थितिलयकर्तृत्वेन, शरण्यत्वेन च—तथापि परं तत्त्वं निरुपाधिकं, सर्वव्यापकं, अवाङ्मनसगोचरं इति उपनिषद्भावः न परित्यज्यते। योगोपदेशः (मनोनिग्रहः, प्राणसंयमः, ध्यानम्) तथा गुरुपरम्परया उपदेशः, भक्त्या सह ज्ञानस्य ऐक्यं च, अस्याः उपनिषदः वैशिष्ट्यम्।
Sita
सीतोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धेषु उपनिषत्सु शाक्तपरम्परायां विशेषं स्थानं धारयति। अस्यां सীता केवलं रामस्य पतिव्रता न, अपि तु पराशक्तिरूपेण ब्रह्मस्वरूपा इति प्रतिपाद्यते। रामायणकथाभूमिः उपनिषदां तत्त्वविचारेण संयोज्यते, यत्र स्तुतिः, तादात्म्यवाक्यानि, मोक्षोपायश्च एकत्र दृश्यन्ते। अस्य ग्रन्थस्य ऐतिहासिकपरिप्रेक्ष्ये पुराणेतिहासदेवताः वेदान्तदृष्ट्या व्याख्यायन्ते इति प्रवृत्तिः स्पष्टा। शाक्तदर्शने निर्गुणब्रह्मणः शक्तिरूपेण देवी, सगुणरूपेण ईश्वरी च इति उभयात्मकता विकसिताभूत्; सीतोपनिषत् तामेव समन्वयदृष्टिं सीतारूपेण प्रकाशयति। शाक्त–वैष्णवसमन्वयः अत्र मुख्यः—सीता रामेण अविभाज्या, तथापि सर्वजगत्कारणशक्तिरूपेण परा। तत्त्वतः अत्र ज्ञानभक्त्योः ऐक्यं प्रतिपाद्यते। सीता सर्वभूतान्तरात्मा, साक्षिचैतन्यं, जगत्सृष्टिस्थितिलयहेतुः इति बोधः बन्धनभयशोकान् नाशयति। जगत् शक्तेः अभिव्यक्तिरूपेण दृष्ट्वा, अविद्यया बन्धः, विद्यया मोक्षः इति उपनिषदः सूचयति। अतः सीतोपनिषत् स्त्रीदैवतस्य उपनिषद्प्रामाण्येन प्रतिष्ठापनं, भक्तेः वेदान्तपरिणतिं, तथा आत्मब्रह्मतादात्म्यस्य देवीकेन्द्रितं निरूपणं च करोति।
Skanda
स्कन्दोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा शैवोपनिषत् इति परिगण्यते। अस्यां स्कन्दः (कुमारः, गुहः, कार्त्तिकेयः) उपदेशक-प्रतीकत्वेन निरूप्यते, यतः स शिवब्रह्मस्वरूपस्य बोधाय सेतुर्भवति। उपनिषत्सारः—आत्मब्रह्मैक्यज्ञानमेव मोक्षहेतुः; नामरूपात्मकं जगत् अविद्यापर्यवसितं, आत्मा तु स्वप्रकाशचैतन्यरूपः। स्कन्दस्य ‘वेल्/शक्ति’ विवेकज्ञानस्य प्रतीकः, मयूरः विषयविषस्य जयस्य संकेतः, यौवनं नित्यनूतनचैतन्यस्य द्योतकं। भक्तिः उपासना च साधनरूपेण स्वीकृता, परं तयोः पराकाष्ठा अद्वैतानुभवः—उपासक-उपास्य-उपासना-त्रयस्य परमार्थतः एकत्वबोधः।
Taittiriya
तैत्तिरीयोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदस्य मुख्योपनिषत्सु प्रख्याता, वल्ली–अनुवाकक्रमेण विन्यस्ता च। अस्यां शिक्षावल्ली वेदाध्ययनस्य शुद्धोच्चारण–स्वाध्याय–आचारसंस्कारान् प्रतिपादयति, तथा ‘सत्यं वद, धर्मं चर’ इत्यादिना गृहस्थ–समाजजीवनस्य धर्मनियमाः उपदिश्यन्ते। ब्रह्मानन्दवल्ल्यां ‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’ इति ब्रह्मलक्षणं, पञ्चकोशविचारः, आनन्दमीमांसा च निरूप्यते। भृगुवल्ल्यां भृगु–वरुणसंवादेन ब्रह्मविचारस्य पुनःपुनरनुसन्धानरूपा साधना दर्श्यते; अन्न–प्राण–मनस्–विज्ञान–आनन्देषु क्रमशः सूक्ष्मतरोपलम्भेन ब्रह्मानुभवः परिपक्वो भवतीति वेदान्तार्थः सुस्पष्टः।
Tripura
त्रिपुरोपनिषत् (अथर्ववेदसम्बद्धा इति परम्परया) श्रीविद्याशाक्तदर्शने ब्रह्मतत्त्वं देव्या एव रूपेण प्रतिपादयति। त्रिपुरा परं ब्रह्म—निर्गुणं च सगुणं च—इति, तथा आत्मब्रह्मैक्यज्ञानमेव मोक्षहेतुरिति अस्याः मुख्योऽभिप्रायः। त्रिविधप्रपञ्चस्य (जाग्रत्–स्वप्न–सुषुप्ति; ज्ञाता–ज्ञेय–ज्ञान; सृष्टि–स्थिति–लय) अधिष्ठानं शक्तिरूपा चित् इति विवेचनं दृश्यते। मन्त्र-यन्त्र-ध्यानादीनि साधनानि अन्ततः अद्वैतानुभवाय उपकुर्युः इति उपनिषदर्थः।
Turiyateeta
तुरीयातीतोपनिषत् अथर्ववेदसम्बद्धा संन्यासोपनिषत्सु परिगण्यते। सा माण्डूक्योपनिषदि प्रतिपादितस्य तुरीयस्यापि परं तुरीयातीतं ब्रह्म निरूपयति—यत् न जाग्रत्, न स्वप्नः, न सुषुप्तिः, न च ‘चतुर्थावस्था’ इति वस्तुतः अवस्थारूपेण ग्राह्यम्। एषा उपनिषत् संन्यासिनः साधनमार्गे सूक्ष्मवस्तुनि अपि आसक्तिनिवारणाय अपोहनपद्धतिं (नेति नेति) बलवतीं करोति। तुरीयातीतं स्वयम्प्रकाशं साक्षिरूपं चैतन्यं, यत्र अवस्थात्रयस्य उदयव्ययौ दृश्येते। तद्बोधेन जीवन्मुक्तिः, द्वन्द्वातीतता, कर्तृत्वभोक्तृत्वनिवृत्तिः, तथा अन्तःसंन्यासः—एते मुख्याः विषयाः।
Vajrasuchika
वज्रसूचिकोपनिषत् (अथर्ववेदसम्बद्धा) अल्पश्लोकात्मिका अपि तीक्ष्णतया प्रसिद्धा—‘वज्रसूची’ इव मोहावरणं भित्त्वा ‘ब्राह्मणः कः?’ इति प्रश्नं निर्णीयते। अस्याः मुख्योऽभिप्रायः—जात्या, गोत्रेण, देहेन, कर्मकाण्डेन, केवलशास्त्रपाण्डित्येन वा ब्राह्मणत्वं न सिद्ध्यति; आत्मब्रह्मविद्यैव तस्य मूलम्। उपनिषत् ‘नेति नेति’ प्रकारेण बाह्यलक्षणानां निरसनं करोति। देहः नश्वरः सर्वेषां समानः; कर्म फलपर्यन्तं सीमितम्; वेदाध्ययनं यद्यपि साधनम्, तथापि साक्षात्काररहितं न परिपूर्णम्। अतः यः आत्मानं ब्रह्मरूपेण अवगच्छति, रागद्वेषाभिमानरहितः सत्यनिष्ठः समदर्शी च भवति, स एव ब्राह्मण इति प्रतिपाद्यते। अस्याः दार्शनिकमहत्त्वं सामाजिकनैतिकदृष्ट्या अपि दृश्यते—एक एव आत्मा सर्वेषु भूतेषु प्रकाशते इति यदा बोध्यते, तदा जन्माधारितोऽहङ्कारः स्वयमेव क्षीयते। एवं वज्रसूचिका उपनिषत् ब्राह्मणत्वं ज्ञान-आचार-सम्पन्नतारूपेण पुनर्निर्वचयति, मोक्षमार्गे आत्मविद्यायाः प्रधान्यं च दर्शयति।
Yagyavalkya
याज्ञवल्क्योपनिषत् शुक्लयजुर्वेदपरम्परायां परिगण्यते, उत्तरकालीनोपनिषदां मध्ये संन्यास-मार्गस्य तथा अद्वैतात्मविद्यायाः संक्षिप्तं प्रतिपादनं करोति। अस्याः मुख्योऽर्थः—कर्मकाण्डस्य शुद्ध्युपयोगित्वं स्वीकृत्य, मोक्षस्य तु ज्ञानमेव कारणमिति निश्चयः। बाह्ययज्ञस्य प्रतीकान् अन्तःकरणे रूपान्तरयित्वा इन्द्रियनिग्रह-ध्यान-वैराग्यादीन् ‘अन्तर्यज्ञ’रूपेण दर्शयति। अत्र आत्मा स्वप्रकाशः, साक्षी, अविकारः, सर्वावस्थासु (जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति) एक एव इति प्रतिपाद्यते। बन्धः देह-मनः-कर्तृत्वाभिमानजन्यः, मोक्षः तु अध्यास-निवृत्त्या स्वस्वरूपावस्थानम्। संन्यासः केवलं आश्रमपरिवर्तनं न, किन्तु अहंकार-ममकारयोः परित्यागः इति भावः प्रमुखः। एवं ग्रन्थः अद्वैतदर्शनस्य साधन-चतुष्टयसम्पत्तिं (विवेक-वैराग्य-शमादि-षट्क-समाधानं) संन्यासिनः लक्षणैः सह उपदिशति, जीवन्मुक्तस्य समत्व-निर्भयत्व-असङ्गत्वादीन् गुणान् च सूचयति।
Yogatattva
योगतत्त्वोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदसम्बद्धा योगोपनिषत्सु प्रसिद्धा च। अस्यां योगः केवलं देहव्यायामरूपः न, किन्तु आत्मब्रह्मविद्यायाः साधनरूपेण निरूप्यते। प्राणायामः, नाडीशुद्धिः, प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानं, समाधिश्च क्रमशः अन्तर्मुखीकरणस्य सोपानानि इति प्रतिपाद्यते। सूक्ष्मशरीरस्य नाड्यः (इडा-पिङ्गला-सुषुम्णा), कुण्डलिन्याः जागरणं, नाद-ज्योतिरनुभवाश्च साधनलक्षणतया वर्ण्यन्ते। अन्ततः अविद्यानिवृत्त्या आत्मसाक्षात्कारः, जीवन्मुक्तिः, द्वैतातीतस्थितिश्च उपनिषत्सारः इति दर्श्यते।
Yokakundalini
योगकुण्डलिन्युपनिषत् अथर्ववेदपरम्परायां योगोपनिषदां मध्ये प्रसिद्धा। अस्याः मुख्योद्देशः आत्मब्रह्मैक्यस्य प्रत्यक्षानुभवः, यः कुण्डलिनीशक्तेः प्रबोधनं, नाडीशुद्धिः, प्राणायामः, बन्धमुद्राः, तथा नादानुसन्धानं च इत्यादिभिः उपायैः साध्यते। देहः अत्र साधनशरीररूपेण स्वीकृतः; सुषुम्नामार्गेण प्राणस्य अन्तर्मुखीकरणं कृत्वा चक्रक्रमेण ऊर्ध्वगमनं वर्ण्यते। अन्ते सहस्रारे मनोलयः, निर्विकल्पसमाधिः, तथा अविद्यानिवृत्त्या मोक्षः इति वेदान्तार्थः योगप्रक्रियया सह समन्वितः प्रदर्श्यते।