
Sukta 1.164
dīrghatamā aucathyaḥ
viśvedevāḥ (universal powers) / riddle-hymn on cosmic functions
virāṭ-triṣṭubh
ऋग्वेदस्य १.१६४ सूक्तं दीर्घतमसः प्रसिद्धं “प्रहेलिका-सूक्तम्” इति, यत्र ऋतस्य (विश्वव्यवस्थायाः) स्वरूपं बहुभिः गूढार्थ-प्रश्नैः प्रकाश्यते। एकं सत् बहुधा वदन्तीति तत्त्वं, कालस्य चक्राणि, वाचः प्रवाहः, तथा यज्ञस्य विश्व-प्रतीकात्मकता—अग्निः, सूर्यः, आपः, गौश्च—इत्येतैः स्तरितैः संकेतैः निरूप्यते। एतत् न तु सरल-प्रार्थना, अपि तु ध्यानात्मकः नकाशः, यः विश्वदेवानां (सार्वभौमानां शक्तीनां) व्यापारं गूढ-उद्गमात् प्रकट-जीवनपर्यन्तं दर्शयति, श्रोतारं च नानात्वे एकत्व-दर्शनाय शिक्षयति।
Mantra 1
अस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य भ्राता मध्यमो अस्त्यश्नः । तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठो अस्यात्रापश्यं विश्पतिं सप्तपुत्रम् ॥
अस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य भ्राता मध्यमोऽस्त्यश्नः। तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठोऽस्य; अत्रापश्यं विश्पतिं गृहाधिपतिं सप्तपुत्रम्—एकदर्शनजाः सप्त शक्तयः।
Mantra 2
सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमेको अश्वो वहति सप्तनामा । त्रिनाभि चक्रमजरमनर्वं यत्रेमा विश्वा भुवनाधि तस्थुः ॥
सप्त युञ्जन्ति रथम् एकचक्रम्; एकोऽश्वो वहति सप्तनामानम्। त्रिनाभि चक्रमजरमनर्वं, यत्रेमाः सर्वा भुवनानि अधि तस्थुः।
Mantra 3
इमं रथमधि ये सप्त तस्थुः सप्तचक्रं सप्त वहन्त्यश्वाः । सप्त स्वसारो अभि सं नवन्ते यत्र गवां निहिता सप्त नाम ॥
इमं रथम् अधि ये सप्त तस्थुः; सप्तचक्रं सप्त वहन्त्यश्वाः। सप्त स्वसारोऽभि सं नवन्ते, यत्र गवां निहितानि सप्त नामानि।
Mantra 4
को ददर्श प्रथमं जायमानमस्थन्वन्तं यदनस्था बिभर्ति । भूम्या असुरसृगात्मा क्व स्वित्को विद्वांसमुप गात्प्रष्टुमेतत् ॥
को ददर्श प्रथमं जायमानम्, अस्थन्वन्तं यदनस्था बिभर्ति? भूम्याः प्राणोऽसृगात्मा क्व स्वित्? को विद्वांसम् उप गात् प्रष्टुमेतत्?
Mantra 5
पाकः पृच्छामि मनसाविजानन्देवानामेना निहिता पदानि । वत्से बष्कयेऽधि सप्त तन्तून्वि तत्निरे कवय ओतवा उ ॥
पाकः पृच्छामि मनसाविजानन्—देवानामेतानि निहितानि पदानि। वत्से बष्कयेऽधि सप्त तन्तून् विततनिरे कवयः, ओतवा इव पन्थानं वयन्ति।
Mantra 6
अचिकित्वाञ्चिकितुषश्चिदत्र कवीन्पृच्छामि विद्मने न विद्वान् । वि यस्तस्तम्भ षळिमा रजांस्यजस्य रूपे किमपि स्विदेकम् ॥
अचिकित्वान् चिकीटुषश्चिदत्र कवीन् पृच्छामि—विद्मने न विद्वान्। यः षळिमानि रजांसि व्यतस्तम्भ, अजस्य रूपे किमपि स्विदेकम्?
Mantra 7
इह ब्रवीतु य ईमङ्ग वेदास्य वामस्य निहितं पदं वेः । शीर्ष्णः क्षीरं दुह्रते गावो अस्य वव्रिं वसाना उदकं पदापुः ॥
इह ब्रवीतु य इमं वामस्य निहितं पदं वेद। शीर्ष्णः क्षीरं दुह्रते गावोऽस्य; वव्रिं वसानाः पदाप उदकं प्रापुः।
Mantra 8
माता पितरमृत आ बभाज धीत्यग्रे मनसा सं हि जग्मे । सा बीभत्सुर्गर्भरसा निविद्धा नमस्वन्त इदुपवाकमीयुः ॥
माता पितरम् ऋतं नातिक्रम्य आ बभाज; अग्रे धीतिः मनसा सह सं जगाम। सा बीभत्सुः गर्भरसा-समृद्धा निविद्धा; नमस्वन्त इद् उपवाकम् ईयुः।
Mantra 9
युक्ता मातासीद्धुरि दक्षिणाया अतिष्ठद्गर्भो वृजनीष्वन्तः । अमीमेद्वत्सो अनु गामपश्यद्विश्वरूप्यं त्रिषु योजनेषु ॥
युक्ता माता आसीद् धुरि दक्षिणायाः; अन्तः वृजनीषु गर्भः अतिष्ठत्। अमीमेद् वत्सो अनु गाम् अपश्यत्; विश्वरूप्यं त्रिषु योजनेषु।
Mantra 10
तिस्रो मातॄस्त्रीन्पितॄन्बिभ्रदेक ऊर्ध्वस्तस्थौ नेमव ग्लापयन्ति । मन्त्रयन्ते दिवो अमुष्य पृष्ठे विश्वविदं वाचमविश्वमिन्वाम् ॥
तिस्रो मातॄन् त्रीन् पितॄन् बिभ्रद् एक ऊर्ध्वस् तस्थौ; नेमव ग्लापयन्ति नैनं निपीडयन्ति। अमुष्य दिवः पृष्ठे मन्त्रयन्ते; विश्वविदं वाचम् अविश्वमिन्वाम्।
Mantra 11
द्वादशारं नहि तज्जराय वर्वर्ति चक्रं परि द्यामृतस्य । आ पुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्त शतानि विंशतिश्च तस्थुः ॥
द्वादशारं चक्रं न हि तज्जराय वर्वर्ति; ऋतस्य द्याम् परि वर्तते। अत्र, हे अग्ने, मिथुनाः पुत्राः स्थितिं जगृहुः—सप्त शतानि विंशतिश्च क्रमशः तस्थुः।
Mantra 12
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उपरे विचक्षणं सप्तचक्रे षळर आहुरर्पितम् ॥
ते दिवः पितरं पञ्चपादं द्वादशाकृतिं च आहुः—परेऽर्धे पूरिषिणं पूर्णम्। अथ अन्ये उपरं विचक्षणं वदन्ति—सप्तचक्रे षळरे व्यवस्थायाम् अर्पितं दृढम्।
Mantra 13
पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन्ना तस्थुर्भुवनानि विश्वा । तस्य नाक्षस्तप्यते भूरिभारः सनादेव न शीर्यते सनाभिः ॥
पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने सर्वाणि भुवनानि तस्मिन् तस्थुः। तस्य नाक्षः भूरिभारं वहन्नपि न तप्यते; सनादेव नाभिः न शीर्ण्यते—सनातने प्रतिष्ठिता।
Mantra 14
सनेमि चक्रमजरं वि वावृत उत्तानायां दश युक्ता वहन्ति । सूर्यस्य चक्षू रजसैत्यावृतं तस्मिन्नार्पिता भुवनानि विश्वा ॥
सनेमि चक्रमजरं विवावृत उत्तानायां दश युक्ता वहन्ति। सूर्यस्य चक्षू रजसैत्यावृतं तस्मिन्नार्पितानि भुवनानि विश्वा॥
Mantra 15
साकंजानां सप्तथमाहुरेकजं षळिद्यमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामशः स्थात्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः ॥
साकंजानां सप्तथमाहुरेकजं षळिद्यमा ऋषयो देवजा इति। तेषामिष्टानि विहितानि धामशः स्थात्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः॥
Mantra 16
स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान्न वि चेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पितासत् ॥
स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षाण्वान्न विचेतदन्धः। कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेट यस्ता विजानात्स पितुष्पितासत्॥
Mantra 17
अवः परेण पर एनावरेण पदा वत्सं बिभ्रती गौरुदस्थात् । सा कद्रीची कं स्विदर्धं परागात्क्व स्वित्सूते नहि यूथे अन्तः ॥
अवः परेण पदा, परेणावरेण पदा—वत्सं बिभ्रती गौः उदस्थात्। सा कद्रीची गूढगत्या क्व जगाम? कं स्विदर्धं परागात्? क्व स्वित्सूते—न हि यूथे अन्तः।
Mantra 18
अवः परेण पितरं यो अस्यानुवेद पर एनावरेण । कवीयमानः क इह प्र वोचद्देवं मनः कुतो अधि प्रजातम् ॥
अवः परेण यः अस्य पितरम् अनुवेद, परेणावरेण च—स कः? कवीयमानः क इह प्र वोचत्—देवं मनः कुतः, कस्मिन्नधि, प्रजातम्?
Mantra 19
ये अर्वाञ्चस्ताँ उ पराच आहुर्ये पराञ्चस्ताँ उ अर्वाच आहुः । इन्द्रश्च या चक्रथुः सोम तानि धुरा न युक्ता रजसो वहन्ति ॥
ये अर्वाञ्चः तान् उ पराच आहुः; ये पराञ्चः तान् उ अर्वाच आहुः। इन्द्रश्च सोमश्च या चक्रथुः तानि—धुरा इव युक्ताः—रजसो गतिं वहन्ति।
Mantra 20
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभि चाकशीति ॥
द्वौ सुपर्णौ सयुजा सखायौ समानं वृक्षं परि षस्वजाते। तयोः अन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति; अनश्नन् अन्यः केवलम् अभि चाकशीति।
Mantra 21
यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाभिस्वरन्ति । इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश ॥
यत्र सुपर्णा अमृतस्य भागम् अनिमेषं विदथाभिः स्वरन्ति। तत्र विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स इन्द्रियवान् प्रवेशयति; स धीरः पाकम् अत्र मय्यपि विवेश।
Mantra 22
यस्मिन्वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे । तस्येदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग्रे तन्नोन्नशद्यः पितरं न वेद ॥
यस्मिन् वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते, तस्मिन्नधि विश्वे सुवते। तस्याहुः पिप्पलं स्वाद्वग्रे; तद् न अश्नाति यः पितरं न वेद।
Mantra 23
यद्गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभाद्वा त्रैष्टुभं निरतक्षत । यद्वा जगज्जगत्याहितं पदं य इत्तद्विदुस्ते अमृतत्वमानशुः ॥
यदा गायत्रे अधि गायत्रम् आहितं, त्रैष्टुभाद् वा त्रैष्टुभं निरतक्षत; यद्वा जगज्जगत्याहितं पदं—ये इत्तद् विदुः ते अमृतत्वम् आनशुः।
Mantra 24
गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥
गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कम्, अर्केण साम, त्रैष्टुभेन वाकम्। वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदा; अक्षरेण मिमते सप्त वाणीः।
Mantra 25
जगता सिन्धुं दिव्यस्तभायद्रथंतरे सूर्यं पर्यपश्यत् । गायत्रस्य समिधस्तिस्र आहुस्ततो मह्ना प्र रिरिचे महित्वा ॥
जगता सिन्धुं दिव्यः स्तभायद्; रथन्तरे सूर्यं पर्यपश्यत्। गायत्रस्य समिधस् तिस्र आहुः; ततो मह्ना प्र रिरिचे महित्वा।
Mantra 26
उप ह्वये सुदुघां धेनुमेतां सुहस्तो गोधुगुत दोहदेनाम् । श्रेष्ठं सवं सविता साविषन्नोऽभीद्धो घर्मस्तदु षु प्र वोचम् ॥
उप ह्वये सुदुघां धेनुमेतां; सुहस्तो वयं गोदुगुत् (गोधुगवः) स्याम, एनां दोहाम। श्रेष्ठं सवं सविता नः साविषत्। अभिद्धो घर्मः—तद् उ षु प्र वोचम्।
Mantra 27
हिङ्कृण्वती वसुपत्नी वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात् । दुहामश्विभ्यां पयो अघ्न्येयं सा वर्धतां महते सौभगाय ॥
हिङ्कृण्वती वसुपत्नी वसूनां, वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात्। दुहामश्विभ्यां पयोऽघ्न्येयं; सा वर्धतां महते सौभगाय।
Mantra 28
गौरमीमेदनु वत्सं मिषन्तं मूर्धानं हिङ्ङकृणोन्मातवा उ । सृक्वाणं घर्ममभि वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः ॥
गौरमीमेद् अनु वत्सं मिषन्तं; मूर्धानं हिङ्कृणोन्मातवा उ। सृक्वाणं घर्ममभि वावशाना; मिमाति मायुम्, पयते पयोभिः।
Mantra 29
अयं स शिङ्क्ते येन गौरभीवृता मिमाति मायुं ध्वसनावधि श्रिता । सा चित्तिभिर्नि हि चकार मर्त्यं विद्युद्भवन्ती प्रति वव्रिमौहत ॥
अयमेव स शक्तिः येन गौः (चेतनायाः प्रभा-रश्मिः) अभिवृता सती मायुं ध्वनिं मिमाति, ध्वसनावधि-द्वय-शिलासु श्रिता। सा च विद्युदिव प्रबोध-दीप्तिः सती, चित्तिभिः प्रबोधनैः मर्त्यं निहितं चकार, यदावृतं तं प्रति प्रहृत्य विव्रिं मौहत्।
Mantra 30
अनच्छये तुरगातु जीवमेजद्ध्रुवं मध्य आ पस्त्यानाम् । जीवो मृतस्य चरति स्वधाभिरमर्त्यो मर्त्येना सयोनिः ॥
अनच्छये ध्रुवे आधारे तुर्गातु जीवमेजत् मध्य आ पस्त्यानां दृढं निहितम्। जीवः स्वधाभिः मृतस्य मध्ये चरति; अमर्त्यो मर्त्येन सहैकयोनिः संयुज्यते।
Mantra 31
अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परा च पथिभिश्चरन्तम् । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तः ॥
अपश्यं गोपाम् अनिपद्यमानम्, आ च परा च पथिभिश्चरन्तम्। स सध्रीचीः स विषूचीर्वसानः, भुवनेष्वन्तरावरीवर्ति पुनः पुनः, आत्मनः पथाय वरीवः कुर्वन्।
Mantra 32
य ईं चकार न सो अस्य वेद य ईं ददर्श हिरुगिन्नु तस्मात् । स मातुर्योना परिवीतो अन्तर्बहुप्रजा निॠतिमा विवेश ॥
य ईं चकार न सोऽस्य वेद; य ईं ददर्श स हिरुगिन्नु तस्मात्। स मातुर्योनाः परिवीतोऽन्तर्बहुप्रजा निऋतिमाविवेश; एवं गूढो भवितुर्विधिः॥
Mantra 33
द्यौर्मे पिता जनिता नाभिरत्र बन्धुर्मे माता पृथिवी महीयम् । उत्तानयोश्चम्वोर्योनिरन्तरत्रा पिता दुहितुर्गर्भमाधात् ॥
द्यौर्मे पिता जनिता नाभिरत्र; बन्धुर्मे माता पृथिवी महीयम्। उत्तानयोश्चम्वोर्योनिरन्तरत्रा पिता दुहितुर्गर्भमाधात्; गूढेन जननेन लोकाः संयुज्यन्ते॥
Mantra 34
पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः । पृच्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परमं व्योम ॥
पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः; पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः। पृच्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेतः; पृच्छामि वाचः परमं व्योम॥
Mantra 35
इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्या अयं यज्ञो भुवनस्य नाभिः । अयं सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतो ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम ॥
इयं वेदिः पृथिव्याः परोऽन्तः; अयं यज्ञो भुवनस्य नाभिः। अयं सोमो वृष्णोऽश्वस्य रेतः; अयं ब्रह्म वाचः परमं व्योम।
Mantra 36
सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि । ते धीतिभिर्मनसा ते विपश्चितः परिभुवः परि भवन्ति विश्वतः ॥
सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि। ते धीतिभिर्मनसा ते विपश्चितः परिभुवः परि भवन्ति विश्वतः।
Mantra 37
न वि जानामि यदिवेदमस्मि निण्यः संनद्धो मनसा चरामि । यदा मागन्प्रथमजा ऋतस्यादिद्वाचो अश्नुवे भागमस्याः ॥
न वि जानामि यदीवेदमस्मि; निण्यः संनद्धो मनसा चरामि। यदा मागन्प्रथमजा ऋतस्य, आदिद्वाचोऽश्नुवे भागमस्याः।
Mantra 38
अपाङ्प्राङेति स्वधया गृभीतोऽमर्त्यो मर्त्येना सयोनिः । ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्यन्यं चिक्युर्न नि चिक्युरन्यम् ॥
अपाङ् प्राङ् एति स्वधया गृहीतोऽमर्त्यो मर्त्येन सयोनि: । तौ शश्वन्तौ विषूचीना वियन्तौ न्यन्यं चिक्युर् न चिक्युरन्यम् ॥
Mantra 39
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥
Mantra 40
सूयवसाद्भगवती हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानीं पिब शुद्धमुदकमाचरन्ती ॥
सूयवसाद् भगवती हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानीं पिब शुद्धमुदकमाचरन्ती ॥
Mantra 41
गौरीर्मिमाय सलिलानि तक्षत्येकपदी द्विपदी सा चतुष्पदी । अष्टापदी नवपदी बभूवुषी सहस्राक्षरा परमे व्योमन् ॥
गौरीः सलिलानि मिमाय तक्षत्य्—एकपदी द्विपदी सा चतुष्पदी। अष्टापदी नवपदी बभूवुषी सहस्राक्षरा परमे व्योमन्॥
Mantra 42
तस्याः समुद्रा अधि वि क्षरन्ति तेन जीवन्ति प्रदिशश्चतस्रः । ततः क्षरत्यक्षरं तद्विश्वमुप जीवति ॥
तस्याः समुद्रा अधि वि क्षरन्ति तेन जीवन्ति प्रदिशश्चतस्रः। ततः क्षरत्य् अक्षरं तद् विश्वम् उप जीवति॥
Mantra 43
शकमयं धूममारादपश्यं विषूवता पर एनावरेण । उक्षाणं पृश्निमपचन्त वीरास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ॥
शकमयं धूमम् आराद् अपश्यं विषूवता पर एनावरेण। उक्षाणं पृश्निम् अपचन्त वीरास् तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्॥
Mantra 44
त्रयः केशिन ऋतुथा वि चक्षते संवत्सरे वपत एक एषाम् । विश्वमेको अभि चष्टे शचीभिर्ध्राजिरेकस्य ददृशे न रूपम् ॥
त्रयः केशिनः ऋतुथा विचक्षते; संवत्सरे तेषामेकः वपतति। विश्वमेकः शचीभिरभि चष्टे; ध्राजिरेवैकस्य दृश्यते, न तु रूपम्।
Mantra 45
चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥
चत्वारि वाक्परिमितानि पदानि; तानि विदुर्ब्राह्मणाः ये मनीषिणः। गुहायां त्रीणि निहितानि नेङ्गयन्ति; तुरीयं वाचो मनुष्याः वदन्ति।
Mantra 46
इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥
इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुः; अथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्। एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति; अग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः।
Mantra 47
कृष्णं नियानं हरयः सुपर्णा अपो वसाना दिवमुत्पतन्ति । त आववृत्रन्त्सदनादृतस्यादिद्घृतेन पृथिवी व्युद्यते ॥
कृष्णं नियानं हरयः सुपर्णा आपो वसानाः दिवम् उत्पतन्ति। ते आववृत्रन्त् सदनाद् ऋतस्य, आदिद् घृतेन पृथिवी व्युद्यते॥
Mantra 48
द्वादश प्रधयश्चक्रमेकं त्रीणि नभ्यानि क उ तच्चिकेत । तस्मिन्त्साकं त्रिशता न शङ्कवोऽर्पिताः षष्टिर्न चलाचलासः ॥
द्वादश प्रधयश्चक्रमेकं त्रीणि नभ्यानि क उ तच्चिकेत। तस्मिन्त्साकं त्रिशताः षष्टिर्न शङ्कवोऽर्पिताः, न चलाचलासः॥
Mantra 49
यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि । यो रत्नधा वसुविद्यः सुदत्रः सरस्वति तमिह धातवे कः ॥
हे सरस्वति, यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूः, येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि। यो रत्नधा वसुविद्यः सुदत्रः—तमिह धातवे कः॥
Mantra 50
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
यज्ञेन देवाः यज्ञमेवायजन्त; तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्। तेन महिम्ना ते परं नाकं सचन्त, यत्र पूर्वे साध्याः देवाः सन्ति।
Mantra 51
समानमेतदुदकमुच्चैत्यव चाहभिः । भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नयः ॥
समानमेतदुदकम् अहोभिरुच्चैत्यव च; भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति, दिवं जिन्वन्त्यग्नयः।
Mantra 52
दिव्यं सुपर्णं वायसं बृहन्तमपां गर्भं दर्शतमोषधीनाम् । अभीपतो वृष्टिभिस्तर्पयन्तं सरस्वन्तमवसे जोहवीमि ॥
सरस्वन्तमवसे जोहवीमि—दिव्यं सुपर्णं वायसं बृहन्तम्, अपां गर्भं दर्शतमोषधीनाम्। अभीपतो वृष्टिभिस्तर्पयन्तं; स नः सत्ये वर्धयतु।
Because it teaches through puzzles and symbols (cow, bird, wheel, brothers) that point to cosmic processes. The hymn expects the listener to interpret correspondences between ritual, nature, and inner awareness.
That reality is one, but it appears through many divine powers and many names. When speech and insight are aligned with ṛta (cosmic order), the hidden unity becomes intelligible.
They are the “all-gods,” meaning the total set of universal powers working together—sun, fire, waters, seasons, inspiration, and lawful order—rather than one single deity with one fixed form.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.