Markandeya Purana

अस्य प्रथमाध्याये जैमिनिर्मुनिर्महाभारतस्य कथासु धर्माधर्मयोर्विचित्रफलविभागं दृष्ट्वा संशयं प्राप्य व्यासशिष्यं पृच्छति। स महर्षिः पक्ष्युपाख्यानप्रारम्भं कृत्वा दिव्यबुद्धियुक्तानां धर्मनिष्ठानां पक्षिणां उत्पत्तिं तथा तैः कथितं धर्मार्थोपदेशं सूचयति।

अस्मिन्नध्याये धर्मपक्षिणां पूर्वजन्मकृतः शापः कथ्यते। सत्यपरायणत्वस्य महत्त्वं दर्शयितुं शक्रः परीक्षां करोति; ते च सत्यव्रतं न जहति। शापफलभोगानन्तरं धर्ममार्गे स्थित्वा देवकृपां प्राप्नुवन्ति, सत्यस्य जयः प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये त्वष्टा इन्द्रेण स्वपुत्रवधकृतक्रोधेन महायज्ञं विधाय वृत्रासुरं ससर्ज। वृत्रस्य तपोबलं, देवानां भयम्, ततो देवैः सह इन्द्रस्य शरणागमनं च वर्ण्यते। अन्ते धर्मसंस्थापनार्थं देवांशसम्भवेन पाण्डवानां भूमौ अवतारः सूचितः।

अस्मिन्नध्याये विश्वामित्रस्य परीक्षार्थं हरिश्चन्द्रः सत्यव्रतपरायणः स्वराज्यं दानरूपेण त्यक्त्वा धर्ममार्गे स्थितः। दानस्य फलभूतं दुःखं, दारिद्र्यं च, तथा पाण्डवानां शापस्य पूर्ववृत्तान्तः कथ्यते; सत्यधर्मयोः महिमा रसपूर्णतया प्रकाश्यते।

अस्मिन्नध्याये वसिष्ठ-विश्वामित्रयोः परस्परशापप्रसङ्गः वर्ण्यते। शापप्रभावात् आडि-बकयोः महायुद्धं प्रवर्तते, तत्र तेजोबलयोः संघर्षे लोकक्षोभः जायते। अन्ते ब्रह्मा समुपेत्य उभयोः क्रोधं प्रशमयति, धर्ममर्यादां स्मारयन् वैराग्यं शान्तिं च प्रतिष्ठापयति।

अस्मिन्नध्याये पुत्रः गर्भोत्पत्तेः क्रमं, मातृगर्भे जीवस्य क्लेशान्, जन्मकाले दुःखं च वर्णयति। कर्मवशात् देहप्राप्तिः, इन्द्रियविकासः, स्मृतिविस्मृत्योः कारणं, तथा संसारचक्रे पुनःपुनर्जन्म-मरणयोः अनिवार्यता निरूप्यते। वैराग्यं धर्माचरणं च मोक्षमार्गत्वेन सूच्यते।

अस्मिन्नध्याये पुत्रः पितरं प्रति नरकयातनानां भयानकं वर्णनं करोति। यमदूतैः नीयमानाः पापिनः स्वकर्मफलानुसारं विविधेषु नरकेषु दारुणदुःखं भुञ्जते इति कथ्यते। अदृष्टपापस्यापि कारणं, सूक्ष्मदोषाः, तथा प्रायश्चित्तदानधर्मैः तस्य शमनं किमिति प्रश्नोत्तररूपेण निरूप्यते।

अध्यायेऽस्मिन् यमकिङ्करयोः संवादेन नरकानन्तरं कर्मफलानुसारं प्राणिनां पुनर्जन्मविधानं निरूप्यते। पापकर्मणां तीव्रदुःखभोगः, पुण्यकर्मणां शमनं, तथा राज्ञः करुणया नरकेऽपि दीनानां प्रति दयाभावः प्रकाश्यते। धर्मस्य निश्चयः, कर्मणां अवश्यंभावी प्रतिफलः, तथा प्रायश्चित्तभावेन मनसः परिवर्तनं रसतया वर्ण्यते।

अस्मिन्नध्याये महर्षेरत्रेः तपोमहिमा वर्ण्यते। अनसूयायाः पतिव्रतधर्मेण देवत्रयस्य प्रसादः सञ्जातः, ततोऽत्रेः तेजसा त्रयः पुत्रा अवतीर्णाः—सोमः चन्द्ररूपेण, दत्तात्रेयः विष्ण्वंशेन, दुर्वासाः रुद्रांशेन। तेषां जन्महेतवः, देवैः कृताः वरदानाः, तथा लोकहिताय तेषां प्रवृत्तिः संक्षेपेण निरूप्यते।

अस्मिन्नध्याये कार्तवीर्यार्जुनः दत्तात्रेयाश्रमं गत्वा भक्त्या स्तुतिं करोति। दत्तात्रेयः प्रसन्नो भूत्वा तस्मै बहून् वरान् ददाति—अजेयत्वं, दीर्घायुः, ऐश्वर्यं, बलं, राज्यसमृद्धिं च। वैष्णवधर्मस्य महिमा, भगवतः स्तुतिः, तथा धर्मेण राज्यपालनस्य आदर्शः वर्ण्यते।

अस्मिन्नध्याये कुवलयाश्वः मदालसायाः हरणवृत्तान्तं श्रुत्वा क्रोधशोकसमन्वितः पातालं प्रति अवतीर्य राक्षसदैत्यादीन् जिगाय। तत्र दुष्टैः कृतं हरणं निवार्य मदालसां सुरक्षितां कृत्वा स्वधर्मपरायणः स्वनगरं प्रत्यागच्छत्, प्रजाः च आश्वासयामास।

अश्वतरः मदालसां प्राप्तुमिच्छन् घोरं तपः समारभते। स सरस्वतीं भक्त्या स्तौति; देवी प्रसन्ना वरं ददाति—मदालसासंयोगं तथा गीत-वाद्य-नृत्यादि संगीतशास्त्रस्य दिव्यं ज्ञानं च। तेन सान्त्वितः स धर्ममार्गे स्थित्वा सिद्धिं प्राप्नोति।

अस्मिन्नध्याये मदालसा स्वगृहं प्रत्यागत्य राज्ञा सह धर्मार्थयुक्तं राज्यव्यवहारं समालोचयति। उत्तराधिकारक्रमे पुत्राणां स्वभावानुसारं राज्यभारविन्यासः क्रियते। विक्रान्तं प्रति सा प्रथमोपदेशं ददाति—आत्मज्ञानं, वैराग्यं, कर्तव्यनिष्ठां च, येन स राजधर्मे स्थित्वा मोक्षमार्गं न विस्मरति।

अस्मिन्नध्याये मदालसा पुत्रं राजानम् अलर्कं प्रति राजधर्मानुशासनं करोति। आत्मजयः, इन्द्रियनिग्रहः, सत्यधर्मपालनं, दण्डनीतिः, मन्त्रिगुणाः, प्रजापालनं, करव्यवस्था, शत्रुमित्रविचारः, तथा राज्यस्य स्थैर्याय न्याययुक्तं शासनं च उपदिश्यते।

अध्यायेऽस्मिन् अलर्को राजपुत्रो मदालसां प्रति गृहस्थधर्मस्य तत्त्वं पप्रच्छ। सा गार्हस्थ्याश्रमस्य मर्यादां, नित्यकर्माणि, वैश्यदेवयज्ञं, पञ्चमहायज्ञान्, तथा अतिथिसत्कारस्य परमं पुण्यं विवृणोति। अन्नदानं, शुद्धाचारः, दयालुता, सत्यं, संयमः, तथा आगतस्य अतिथेः पूजनं—एतानि गृहस्थस्य धर्ममूलानि इति उपदिशति।

अस्मिन्नध्याये नैमित्तिकादिश्राद्धकल्पः प्रतिपाद्यते। सपिण्डीकरणस्य विधिः, श्राद्धकर्तुः पात्रता, देशकालादिनिर्णयः, तिथ्याद्यनुसारिणी व्यवस्था, ब्राह्मणवरण-आवाहन-पूजन, पिण्डदान-तिलोदकदान, अन्नदान-भोजन, दक्षिणादान, मन्त्रप्रयोगश्च क्रमशः कथ्यते। पितृदेवताप्रीतये श्रद्धया शौचेन च यथाविधि कर्म करणीयमिति उपदिश्यते।

अध्यायेऽस्मिन् मदालसा श्राद्धस्य फलनिर्णयं कथयति। तिथिषु नक्षत्रेषु च यथाविधि कृतं श्राद्धं पितॄणां तृप्तिं, कुलस्य वृद्धिं, आयुः-आरोग्य-धन-कीर्तिवर्धनं च ददाति; अयोग्यकाले कृतं तु फलहानिकरम् इति।

अस्मिन्नध्याये मदालसा अलर्कं प्रति शौचाशौचयोर्भेदं, देहवाङ्मनसां शुद्धिं, जातमरणाद्याशौचकालान्, स्नानदानजपहोमादिभिः प्रायश्चित्तविधानं च सदाचाररूपेण उपदिशति। धर्मपालनं, संयमः, सत्यं, दया, गुरुपूजा च शुद्धेः मूलमिति कथयति।

अस्मिन्नध्याये अलर्कराजस्य महती व्यथा वर्ण्यते। राज्यभोगेषु आसक्तिं त्यक्तुं न शक्नुवन् स मोहग्रस्तः भवति; तदा मदालसायाः पूर्वोपदिष्टं वैराग्यज्ञानं स्मार्यते। विषयाः क्षणभङ्गुराः, देहः नश्वरः, आत्मा तु शुद्धः साक्षी—इति बोधयित्वा अनासक्त्या धर्ममार्गे स्थितिं, शमदमादिसाधनं च उपदिश्यते। अन्ते अलर्कः विवेकं प्राप्य मोहं जहाति, वैराग्ये स्थिरो भवति।

अस्मिन्नध्याये योगविधिः निरूप्यते। आसनस्थैर्यं, प्राणायामस्य क्रमः, इन्द्रियाणां प्रत्याहारः, मनोनिग्रहश्च कथ्यते। ध्यानसमाध्योः साधनानि, साधकस्य शुद्धिलक्षणानि, सिद्धेः सूचकानि च यथोचितं वर्ण्यन्ते।

अध्यायेऽस्मिन् योगसिद्ध्युपायः कथ्यते। यम-नियमादिभिः शुद्धाचारः, आसन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान-समाधयः, गुरुभक्तिः, इन्द्रियनिग्रहः, आहारविहारसंयमश्च निर्दिश्यन्ते। एतेन चित्तशुद्धिः, एकाग्रता, सिद्धिलाभः, तथा मोक्षमार्गे दृढता भवतीति प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये अरिष्टलक्षणानि—मरणपूर्वसूचकानि निमित्तानि—वर्ण्यन्ते। योगी तानि दृष्ट्वा न शोकं करोति, प्रत्युत ओङ्कारस्मरणेन ध्यानयोगेन च मनः प्रशमयति। अलर्कोऽपि तदुपदेशेन वैराग्यं प्राप्य राज्यं परित्यज्य तपोमार्गं गृह्णाति, धर्मार्थं स्वात्मनः कल्याणं च चिन्तयन्।

अस्मिन्नध्याये जैमिनिर्मुनिः जगतः प्राकृतसर्गस्य तत्त्वं, महदादितत्त्वोत्पत्तिं, गुणानां प्रवृत्तिं, भूतानां क्रमं च विषये मार्कण्डेयमुनिं प्रश्नैः पृच्छति। मार्कण्डेयः तस्य जिज्ञासां प्रशंसन् ब्रह्मणः आद्यसृष्टेः क्रमं वक्तुमुपक्रमते, यथा अव्यक्तात् महत्, ततोऽहङ्कारः, तस्मादिन्द्रियाणि तन्मात्राणि च, ततः पञ्चमहाभूतानि इति। एवं सर्गस्य कारणकार्यभावं, कालस्य प्रवाहं, प्रलय-सृष्ट्योः रहस्यं च संक्षेपेण सूचयन्, विस्तरकथनस्य द्वारं उद्घाटयति।

अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणः प्रबोधनं वर्ण्यते। योगनिद्राविनिवृत्तौ स सृष्टिक्रमं मनसि निधाय नवधा सर्गव्यवस्थां निरूपयति—महत्तत्त्वादहङ्कारः, तस्मात् तन्मात्राणि भूतानि च, इन्द्रियाणि मनश्च, लोकधामानि प्रजाः च। कालकर्मस्वभावैः सह सर्गस्य क्रमः, स्थावरजङ्गमविभागः, देवर्षिपितृमनुष्यादीनां उत्पत्तिः, तथा प्रलयात् पुनरुत्थानस्य रहस्यं भक्तिभावेन संक्षेपतः प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये आदिमानुषसृष्टेः क्रमो वर्ण्यते। प्रजापतेः सृष्टौ मनुष्याः प्रथमं निरिच्छाः समाः शान्ताश्च बभूवुः; ततः कालक्रमेण कामः स्पृहा चोत्पन्ना, तयोः प्रभावात् स्वत्वपरत्वबुद्धिः, संग्रहो, परिग्रहश्च प्रववृते। ततो ग्रामनगरादीनां निवासस्थानानां प्रविभागः, क्षेत्रसीम्नां निर्धारणं, मानप्रमाणानां (तुलादीनां) व्यवस्था, कृषेः आरम्भः, बीजवपन-लवण-धान्यसंग्रहादयश्च प्रवर्तिताः; धर्मार्थं लोकव्यवस्था च स्थिरीकृता।

अस्मिन्नध्याये यक्षानुशासनं निरूप्यते। गृहकर्मसु यज्ञकर्मसु च विघ्नकारिणः ग्रहबालाः स्त्रीभूताश्च कथ्यन्ते; तेषां लक्षणानि, उपद्रवहेतवः, शान्त्युपायाः, रक्षाविधानं च धर्मतः संक्षेपेण प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये रुद्रसर्गः कथ्यते—रुद्रस्य प्रादुर्भावः, तस्य गणानां च सृष्टिः, तथा मन्वन्तराणां प्रमाणं कालविभागश्च निरूप्यते। स्वायम्भुवमन्वन्तरस्य प्रवृत्तिः, स्वायम्भुवमनोराज्ञः प्रजासृष्टिः, प्रियव्रतस्य वंशपरम्परा च वर्ण्यते। सप्तद्वीपानां नामानि, विभागाः, परिमाणानि, तेषां पर्वतनद्यादिव्यवस्था च संक्षेपेण प्रतिपाद्यते, जगतः क्रमबद्धा रचना धर्मार्थं दर्श्यते।

अस्मिन्नध्याये भुवनकोशे जम्बूद्वीपस्य विस्तरवर्णनं क्रियते। मेरुपर्वतस्य चतुर्दिक्षु स्थितानि चत्वारि वनानि, तेषां सरांसि, तथा मेरुमण्डलपरितः पर्वतश्रेण्यः कथ्यन्ते। तत्र नद्यः, प्रदेशविभागाः, लोकानां निवासक्रमश्च निर्दिश्यते। विशेषतः भारतवर्षं कर्मभूमिरिति—यत्र धर्माधर्मकर्मफलभोगेन मोक्षमार्गोऽपि प्रवर्तते—इति पवित्रभावेन प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये भारतवर्षस्य नवविधं विभागं निरूप्यते। तत्र पर्वतानां, नदीनां, जनपदानां च नामानि क्रमशः कथ्यन्ते; देशसीमाः, दिशानुक्रमः, तीर्थप्रभावश्च सूचितः। एवं भारतभूमेः पवित्रता, वैविध्यं, धर्माधिष्ठानत्वं च संक्षेपेण प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये जगतो भूगोलवर्णनं युगक्रमश्च निरूप्यते। मेरुमध्यस्थिते जम्बूद्वीपे भद्राश्वकेतुमालयोः प्रदेशयोर्विशेषाः, तत्र निवसतां जनानां स्वभावः, देवपूजा, सुखसमृद्धिः च कथ्यते। उत्तरकुरुप्रदेशस्य दिव्यलक्षणं, तत्र धर्मस्य सहजप्रवृत्तिः, आयुः, ऋतुसाम्यं, भोगोपभोगाः च वर्ण्यन्ते। कूर्मनिवेशस्य प्रसङ्गेन लोकविभागः, दिशां मर्यादा, तथा युगानां धर्मह्रासवृद्धिक्रमः संक्षेपेण प्रतिपाद्यते।

अत्र स्वारोचिषमन्वन्तरस्यारम्भो वर्ण्यते। कश्चन ब्राह्मणः शीघ्रं हिमवतः शिखरं गन्तुमुद्यतः, मार्गे दिव्यया वरूथिन्या कामलोभेन परीक्षितः। सा तं मोहयितुं प्रयत्नं करोति, स तु धर्मनिष्ठया तपोबलसमन्वितः संयमं धारयन् प्रलोभनं जयति। तस्य स्थैर्येण देवधर्मस्य महिमा प्रकाश्यते, मन्वन्तरपरिवर्तनस्य शुभलक्षणानि च सूचितानि।

अस्मिन्नध्याये स्वरोचिषो जन्मकथनं, मनोहराया (मनोरमायाः) शापबन्धात् मोक्षणं च वर्ण्यते। देवर्षिसंवादेन शापस्य कारणं, तपसा दैवकृपया च तस्य शमनं प्रकाश्यते। अस्त्रहृदयाख्यं रहस्योपदेशं लभ्यते, येन मन्त्रास्त्राणां सारं ज्ञात्वा भयव्याधिदुःखानि निवर्तन्ते। अन्ते धर्मरक्षा, करुणारसः, शान्तिः च प्रबलतया प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये स्वरोचिषो राजा पर्वते रम्येषु स्थलेषु भोगविहारं करोति। तत्र कलहंस्या चक्रवाक्या च संवादो जायते, यत्र दाम्पत्यनिष्ठा, कामेच्छा, परस्त्रीगमनस्य दोषाः, स्वधर्मपालनस्य महत्त्वं च विविच्यते; अन्ते शीलनिष्ठाया एव प्रशंसा क्रियते।

अस्मिन्नध्याये राजा राक्षसेन सह समरं कृत्वा ब्राह्मणस्य भार्यां तस्य बन्धनात् मोचयति। राक्षसस्य दर्पः शौर्येण शम्यते, धर्मरक्षणाय राज्ञः कर्तव्यं प्रतिपाद्यते, प्रजाः शान्तिं लभन्ते।

अस्मिन्नध्याये देवर्षयः प्रजापतेः सन्तानविषये कलहं शमयितुं मैत्री-इष्टिं विधाय सौहार्दं स्थापयन्ति। ततः सरस्वत्याः प्रसादार्थं सारस्वती-इष्टिः क्रियते, यया वाणी-विद्या-धर्माः पुष्यन्ति। अनन्तरं पुण्यकर्मफलात् उत्तमस्य मनोः जन्म कथ्यते, औत्तम-मन्वन्तरस्य प्रस्तावना च निरूप्यते।

अस्मिन्नध्याये स्वाराष्ट्रो नाम राजा धर्मपरायणः कथ्यते। मृगीराज्ञ्याः शापेन तस्य राज्ये विपत्तयः समुत्पन्नाः, राज्ञः शोकः प्रायश्चित्तबुद्धिश्च वर्ण्यते। ततो देवव्यवस्थया तामसस्य मनोः उदयः, नवमन्वन्तरस्य प्रस्तावश्च सूचितः।

अत्र षष्ठमन्वन्तरस्य चाक्षुषमनोरुत्पत्तिः, तस्य देवर्षिप्रजापतिसम्बन्धाः, तथा बालापहारिण्या राक्षस्याः प्रसङ्गः कथ्यते। स्वजनसम्बन्धस्य धर्मः, गोत्रकुलनियमाः, दत्तकत्वादिसम्बन्धविचारश्च निरूप्यते; करुणरौद्रादिरसैः सह रक्षणधर्मस्य महिमा प्रकाश्यते।

अध्यायेऽस्मिन् सूर्यस्य स्तुतिः कृताऽस्ति; तस्य तेजोविभागः कथ्यते, यथा स लोकान् प्रकाशयन् धर्ममार्गं प्रवर्तयति। विवस्वतः सन्ततिः, विशेषतः छायायाः वंशः, पुत्रपौत्रादीनां नामानि गुणकर्माणि च संक्षेपेण वर्ण्यन्ते; सूर्यतेजसः प्रसादेन वंशवृद्धिः, राज्यधर्मः, लोकहितं च प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये वैवस्वतमन्वन्तरस्य कीर्तनं क्रियते। पूर्वेषां मनूनां क्रमः, तेषां वंशपरम्परा, देवाः, ऋषयः, इन्द्राः च संक्षेपेण निर्दिश्यन्ते। अनन्तरं अष्टमस्य मनोः—सावर्णेः—उत्पत्तिः, नाम, कार्यभारः, तथा भाविमन्वन्तरे धर्मसंस्थापनाय तस्य नियोगः कथ्यते।

अस्मिन्नध्याये महिषासुरस्योत्थानं देवानां पराजयश्च वर्ण्यते। तस्य दैत्यस्य दर्पेण त्रैलोक्यपीडिते देवाः ब्रह्मविष्णुशिवादीन् शरणं यान्ति। तेषां क्रोधशोकसमुद्भूतं तेजः समेक्य महादेवी प्रादुर्भवति, दिव्यायुधैः भूषिता देवैः स्तूयमाना, महिषासुरवधाय युद्धप्रस्तावं करोति।

महिषासुरस्य वधे कृत्ये देवाः सर्वे देवीम् उपगम्य स्तुतिभिः प्रणम्य तस्याः पराक्रमं करुणां च प्रशंसन्ति। सा जगद्धात्री प्रसन्ना सती तेषां भयशोकनिवारणं कृत्वा वरं ददाति, धर्मरक्षणाय पुनः पुनः अवतरणस्य च आश्वासनं करोति।

अस्मिन्नध्याये शुम्भो देव्या रूपश्रिया मोहितः धूम्रलोचनं दूतं प्रेषयति—“ताम् आनय, न चेत्तद्बलात् गृहाण” इति। धूम्रलोचनः सेनासहितः उपगम्य देव्या समक्षं गर्ववचनानि वदति। देवी तं तिरस्कृत्य क्रोधसमुत्थितेन हुंकारेणैव भस्मीकृतवती। ततः शुम्भः क्रुद्धः चण्डं मुण्डं च महाबलौ प्रेषयति, देव्या सह युद्धाय।

अस्मिन्नध्याये देव्या महाशक्त्या रौद्ररूपेण शुम्भनिशुम्भयोः सेनाः संह्रियन्ते। रक्तबीजस्य वरप्रभावात् प्रत्येकबिन्दोः पतितस्य नूतनरक्तबीजोत्पत्तिः भवति, तेन युद्धं दुरतिक्रमं भवति। तदा देव्या मुखेभ्यः मातृकाः प्रादुर्भवन्ति—ब्रह्माणी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, ऐन्द्री, चामुण्डा च—स्वस्वशक्तिभिः दैत्यसेनां निघ्नन्ति। काली-चामुण्डा रक्तं पिबन्ति, मातृकाः पतितं रक्तं गृह्णन्ति, येन रक्तबीजस्य पुनरुत्पत्तिः निरुद्धा। अन्ते देव्या प्रहारेण रक्तबीजः निहतः, देवाः स्तुवन्ति, जगत् शान्तिं लभते।

अस्मिन्नध्याये देवी अम्बिका शुम्भं प्रति समरं कृत्वा तस्य दर्पं निहन्ति। शुम्भस्य मायाबलानि, दानवसेनाश्च देवीया तेजसा विनश्यन्ति; अन्ते शुम्भोऽपि देवीशक्त्या हतः। ततः सर्वा देव्यो याः पृथक् प्रादुर्भूताः, ताः सर्वाः पुनरम्बिकायां लीयन्ते; देवाः स्तुवन्ति, जगत् शान्तिं प्राप्नोति।

अस्मिन्नध्याये देवीमाहात्म्यस्य फलश्रुतिः कथ्यते। भगवती जगन्माता भक्तान् प्रति रक्षणप्रतिज्ञां करोति—यः श्रद्धया स्तौति, शृणोति वा, तस्य सर्वभय-व्याधि-दुःख-दारिद्र्य-शत्रुनाशः, आयुः-कीर्ति-समृद्धिवृद्धिः, पुत्र-पौत्रादि-सौख्यं च भवति। युद्धे, राजकुले, अग्नौ, जले, वनान्तरे, चौरभये, ग्रहपीडायां च सा सहायिनी भवति। नवरात्रे, चण्डीपाठे, होम-दान-व्रतैः सह पाठस्य विशेषफलम्, अन्ते मोक्षप्रदत्वं च प्रशंस्यते।