

मार्कण्डेयपुराण
The Purana of Sage Markandeya
Home of the sacred Devi Mahatmya, the supreme glorification of the Goddess. Encompassing Shakti theology, Manvantara cosmology, and the eternal triumph of dharma over adharma.
Start ReadingThe Markandeya Purana is one of the eighteen Mahapuranas, narrated by the ancient sage Markandeya to his disciple Kraustuki. Among all the Puranas, it holds a unique distinction as the home of the Devi Mahatmya (also known as Durga Saptashati or Chandi), the foundational text of Shakta philosophy and Goddess worship. The Purana weaves together cosmology, dharmic instruction, the Manvantara cycles, and the supreme glory of the Divine Feminine.
The Markandeya Purana opens with a benediction and is structured into 137 Adhyayas (chapters), with the celebrated Devi Mahatmya spanning chapters 81-93.
137 chapters covering cosmology, dharma, and Devi worship
Verses read one by one
This edition of the Markandeya Purana on Vedapath includes:
The Markandeya Purana opens with a benediction and spans 137 Adhyayas.
Each Adhyaya explores cosmology, dharma, or the glory of the Goddess.

अस्य पुराणस्य आरम्भे मङ्गलाचरणं क्रियते। नारायणं, वाग्देवीं सरस्वतीं, तथा वेदव्यासं गुरुम् नमस्कृत्य, श्रोतॄणां कल्याणार्थं ग्रन्थस्य निर्विघ्नसमाप्त्यर्थं च देवताः प्रार्थ्यन्ते।

अस्य प्रथमाध्याये जैमिनिर्मुनिर्महाभारतस्य कथासु धर्माधर्मयोर्विचित्रफलविभागं दृष्ट्वा संशयं प्राप्य व्यासशिष्यं पृच्छति। स महर्षिः पक्ष्युपाख्यानप्रारम्भं कृत्वा दिव्यबुद्धियुक्तानां धर्मनिष्ठानां पक्षिणां उत्पत्तिं तथा तैः कथितं धर्मार्थोपदेशं सूचयति।

अस्मिन्नध्याये सुपर्णवंशस्य क्रमः कथ्यते। गरुडस्य वंशपरम्परा, तत्र धर्मोपदेशः, तथा कङ्क-कन्धरयोः प्राज्ञपक्षिणोर्जन्मकथा वर्ण्यते; ये धर्ममार्गं प्रकाशयन्ति।

अस्मिन्नध्याये धर्मपक्षिणां पूर्वजन्मकृतः शापः कथ्यते। सत्यपरायणत्वस्य महत्त्वं दर्शयितुं शक्रः परीक्षां करोति; ते च सत्यव्रतं न जहति। शापफलभोगानन्तरं धर्ममार्गे स्थित्वा देवकृपां प्राप्नुवन्ति, सत्यस्य जयः प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये जैमिनिः विन्ध्यगिरिकन्दरं प्रविश्य धर्मपक्षिभिः सह समागच्छति। महाभारतवृत्तान्तेषु तस्य चत्वारः संशयाः—धर्मन्यायः, युद्धफलम्, पात्राणां नियतिः, भगवतो नारायणस्य रहस्यं च—प्रश्नरूपेण प्रकट्यन्ते। धर्मपक्षिणः शास्त्रार्थयुक्त्या तान् संशयान् शमयितुं नारायणतत्त्वोपदेशस्य प्रारम्भं कुर्वन्ति, यतः जैमिनेरन्तःकरणे श्रद्धा विवेकश्च जाग्रतः।

अस्मिन्नध्याये त्वष्टा इन्द्रेण स्वपुत्रवधकृतक्रोधेन महायज्ञं विधाय वृत्रासुरं ससर्ज। वृत्रस्य तपोबलं, देवानां भयम्, ततो देवैः सह इन्द्रस्य शरणागमनं च वर्ण्यते। अन्ते धर्मसंस्थापनार्थं देवांशसम्भवेन पाण्डवानां भूमौ अवतारः सूचितः।

अस्मिन्नध्याये बलरामस्य मनसि धर्मसङ्कटं जायते। स तीर्थयात्रां प्रारभ्य रेवतावनं प्रविश्य मद्यपानजनितविह्वलतया विचरति। तत्र सूतेन सह कलहोऽभवत्; अधर्माचारं दृष्ट्वा बलरामः क्रोधेन तं सूतं निहत्य धर्मं प्रतिष्ठापयति।

अस्मिन्नध्याये विश्वामित्रस्य परीक्षार्थं हरिश्चन्द्रः सत्यव्रतपरायणः स्वराज्यं दानरूपेण त्यक्त्वा धर्ममार्गे स्थितः। दानस्य फलभूतं दुःखं, दारिद्र्यं च, तथा पाण्डवानां शापस्य पूर्ववृत्तान्तः कथ्यते; सत्यधर्मयोः महिमा रसपूर्णतया प्रकाश्यते।

अष्टमेऽध्याये हरिश्चन्द्रस्य सत्यधर्मपरिक्षा वर्ण्यते। विश्वामित्रस्य तपोबलप्रेरितेन दैवेन स राज्यलक्ष्मीं त्यक्त्वा दानप्रतिज्ञां पालयन् सर्वस्वं क्षपयति। ऋणभारात् पत्नीं पुत्रं च विक्रयति, स्वयमपि चाण्डालस्य सेवकत्वेन श्मशाने बन्धनं प्राप्नोति। शोकक्लेशयोर्मध्येऽपि सत्यं न जहाति; करुणा, धैर्यं, धर्मनिष्ठा च प्रकाश्यन्ते।

अस्मिन्नध्याये वसिष्ठ-विश्वामित्रयोः परस्परशापप्रसङ्गः वर्ण्यते। शापप्रभावात् आडि-बकयोः महायुद्धं प्रवर्तते, तत्र तेजोबलयोः संघर्षे लोकक्षोभः जायते। अन्ते ब्रह्मा समुपेत्य उभयोः क्रोधं प्रशमयति, धर्ममर्यादां स्मारयन् वैराग्यं शान्तिं च प्रतिष्ठापयति।

अस्मिन्नध्याये जैमिनिः गर्भोत्पत्तेः रहस्यं, देहधारणस्य कारणं, मरणसमये प्राणस्य निष्क्रमणं, तथा मरणोत्तरं जीवस्य यममार्गे गमनं च पृच्छति। कर्मफलानुसारं सुखदुःखभोगः, पुनर्जन्मप्राप्तिः, पितृलोकादिगतिरेव च संक्षेपेण निरूप्यते।

अस्मिन्नध्याये पुत्रः गर्भोत्पत्तेः क्रमं, मातृगर्भे जीवस्य क्लेशान्, जन्मकाले दुःखं च वर्णयति। कर्मवशात् देहप्राप्तिः, इन्द्रियविकासः, स्मृतिविस्मृत्योः कारणं, तथा संसारचक्रे पुनःपुनर्जन्म-मरणयोः अनिवार्यता निरूप्यते। वैराग्यं धर्माचरणं च मोक्षमार्गत्वेन सूच्यते।

अस्य द्वादशाध्याये पुत्रः पितरं प्रति नरकानां भयानकस्वरूपं वर्णयति। महाराौरवः, तमसः, निकृन्तनः, अप्रतिष्ठः, असिपत्रवनं, तप्तकुम्भश्च—एतेषु पापिनां यथायोग्यं दण्डः, तीव्रं दुःखं च निरूप्यते। धर्ममार्गस्य महत्त्वं, पापत्यागस्य च प्रेरणा भक्त्या सह प्रकाश्यते।

अस्मिन्नध्याये पुत्रः पितरं प्रति नरकयातनानां भयानकं वर्णनं करोति। यमदूतैः नीयमानाः पापिनः स्वकर्मफलानुसारं विविधेषु नरकेषु दारुणदुःखं भुञ्जते इति कथ्यते। अदृष्टपापस्यापि कारणं, सूक्ष्मदोषाः, तथा प्रायश्चित्तदानधर्मैः तस्य शमनं किमिति प्रश्नोत्तररूपेण निरूप्यते।

अध्यायेऽस्मिन् यमदूतः कर्मविपाकस्य तत्त्वं निवेदयति। पापपुण्ययोः फलभेदं, नरकयातनानां कारणानि, यथायथं दोषानुसारं दण्डविधानं च वर्णयन् जीवस्य भय-शोक-प्रबोधरसं जनयति, तथा धर्माचरणस्य प्रशंसां करोति।

अध्यायेऽस्मिन् यमकिङ्करयोः संवादेन नरकानन्तरं कर्मफलानुसारं प्राणिनां पुनर्जन्मविधानं निरूप्यते। पापकर्मणां तीव्रदुःखभोगः, पुण्यकर्मणां शमनं, तथा राज्ञः करुणया नरकेऽपि दीनानां प्रति दयाभावः प्रकाश्यते। धर्मस्य निश्चयः, कर्मणां अवश्यंभावी प्रतिफलः, तथा प्रायश्चित्तभावेन मनसः परिवर्तनं रसतया वर्ण्यते।

अध्यायेऽस्मिन् पितापुत्रयोः संवादेन वैराग्यस्य संन्यासस्य च तत्त्वं निरूप्यते। अनसूयामाहात्म्योपाख्याने माण्डव्यस्य प्रसङ्गः कथ्यते—पातिव्रत्यबलात् धर्मनिष्ठया अनसूयया सूर्योदयः स्थगित इव कृतः, ततः देवर्षयः समागत्य सत्यधर्मयोः मर्यादां स्थापयन्ति। पातिव्रतधर्मस्य महिमा, तपोबलस्य प्रभावः, तथा करुणा-धैर्य-श्रद्धारसाः प्रकाश्यन्ते।

अस्मिन्नध्याये महर्षेरत्रेः तपोमहिमा वर्ण्यते। अनसूयायाः पतिव्रतधर्मेण देवत्रयस्य प्रसादः सञ्जातः, ततोऽत्रेः तेजसा त्रयः पुत्रा अवतीर्णाः—सोमः चन्द्ररूपेण, दत्तात्रेयः विष्ण्वंशेन, दुर्वासाः रुद्रांशेन। तेषां जन्महेतवः, देवैः कृताः वरदानाः, तथा लोकहिताय तेषां प्रवृत्तिः संक्षेपेण निरूप्यते।

अस्मिन्नध्याये अर्जुनः राज्यं नाङ्गीकृत्य वैराग्यं दर्शयति। गर्गः तं दत्तात्रेयस्य शरणं गन्तुं निर्देशयति। देवाः दत्तात्रेयदर्शनप्रसादेन लक्ष्म्याः स्थानविचारं ज्ञात्वा तस्याः सञ्चारानुगुणेन दैत्यान् पराजयन्ति; धर्मविजयः प्रतिष्ठाप्यते।

अस्मिन्नध्याये कार्तवीर्यार्जुनः दत्तात्रेयाश्रमं गत्वा भक्त्या स्तुतिं करोति। दत्तात्रेयः प्रसन्नो भूत्वा तस्मै बहून् वरान् ददाति—अजेयत्वं, दीर्घायुः, ऐश्वर्यं, बलं, राज्यसमृद्धिं च। वैष्णवधर्मस्य महिमा, भगवतः स्तुतिः, तथा धर्मेण राज्यपालनस्य आदर्शः वर्ण्यते।

अस्मिन्नध्याये ऋतध्वजः नागलोकं गत्वा नागकुमारैः सह सख्यं कृत्वा धर्मार्थयुक्तं सौहार्दं वर्धयति। तेषां संवादेन सहायतासंकल्पश्च दृढीभवति। ततः कुभलयाख्यस्य दिव्याश्वरत्नस्य उत्पत्तिकथा, तस्य गुणाः, प्राप्तिविधिः च कथ्यते; यथा स अश्वः संकटेषु रक्षणं, विजयम्, यशः च ददाति।

अस्मिन्नध्याये कुवलयाश्वः मदालसायाः हरणवृत्तान्तं श्रुत्वा क्रोधशोकसमन्वितः पातालं प्रति अवतीर्य राक्षसदैत्यादीन् जिगाय। तत्र दुष्टैः कृतं हरणं निवार्य मदालसां सुरक्षितां कृत्वा स्वधर्मपरायणः स्वनगरं प्रत्यागच्छत्, प्रजाः च आश्वासयामास।

अस्मिन्नध्याये दैत्यैः कपटेन कुवलयाश्वो नृपो विनाशितः। तस्य निधनं श्रुत्वा पतिव्रता मदालसा शोकविह्वला सती चितामारोह्य स्वदेहं दग्ध्वा पतिलोकं जगाम; धर्मशोकयोः करुणरसोऽत्र प्रबलः।

अश्वतरः मदालसां प्राप्तुमिच्छन् घोरं तपः समारभते। स सरस्वतीं भक्त्या स्तौति; देवी प्रसन्ना वरं ददाति—मदालसासंयोगं तथा गीत-वाद्य-नृत्यादि संगीतशास्त्रस्य दिव्यं ज्ञानं च। तेन सान्त्वितः स धर्ममार्गे स्थित्वा सिद्धिं प्राप्नोति।

अस्मिन्नध्याये कुवलयाश्वोपाख्याने राजा कुवलयाश्वः दानैः स्तुतिभिश्च लोभितुं प्रयत्नं कुर्वतां जनानां प्रति दृढवैराग्यं दर्शयति, राजधर्मे स्थित्वा निष्कामभावेन सर्वं परित्यजति। ततः मदालसा स्वमायां प्रकाशयित्वा तस्य चित्ते जगतोऽनित्यत्वं, विषयासक्तेः बन्धनं, आत्मज्ञानस्य महत्त्वं च दर्शयति। मायादर्शनात् राजा विवेकं प्राप्य शान्तिं, धैर्यं, धर्मनिष्ठां च अधिकतरं दृढयति।

अस्मिन्नध्याये मदालसा स्वगृहं प्रत्यागत्य राज्ञा सह धर्मार्थयुक्तं राज्यव्यवहारं समालोचयति। उत्तराधिकारक्रमे पुत्राणां स्वभावानुसारं राज्यभारविन्यासः क्रियते। विक्रान्तं प्रति सा प्रथमोपदेशं ददाति—आत्मज्ञानं, वैराग्यं, कर्तव्यनिष्ठां च, येन स राजधर्मे स्थित्वा मोक्षमार्गं न विस्मरति।

अस्मिन्नध्याये मदालसा चतुर्थपुत्रस्य नामकरणं करोति। सुतं ‘अलर्क’ इति नाम्ना समाहूय, तं क्षत्रियधर्मे नियोजयति—राज्यपालनं, प्रजाहितचिन्ता, दण्डनीतिः, शौर्यं च। पूर्ववत् वैराग्योपदेशं न त्यक्त्वा, कर्मयोगेन धर्मपालनं कर्तव्यमिति तस्य मनोवृत्तिं पुनः सम्यक् प्रवर्तयति।

अस्मिन्नध्याये मदालसा पुत्रं राजानम् अलर्कं प्रति राजधर्मानुशासनं करोति। आत्मजयः, इन्द्रियनिग्रहः, सत्यधर्मपालनं, दण्डनीतिः, मन्त्रिगुणाः, प्रजापालनं, करव्यवस्था, शत्रुमित्रविचारः, तथा राज्यस्य स्थैर्याय न्याययुक्तं शासनं च उपदिश्यते।

अस्मिन्नध्याये अलर्को राजर्षिः वर्णाश्रमधर्मस्य तत्त्वं जिज्ञासमानः मातरं मदालसां पप्रच्छ। मदालसा च ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राणां स्वधर्मान्, तथा ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थ-संन्यासानां कर्तव्यक्रमं, यज्ञदानतपःशौचसत्यदयादीनि च निरूप्य, स्वकर्मनिष्ठया धर्मस्य रक्षणं मोक्षमार्गस्य चोपदेशं ददौ।

अध्यायेऽस्मिन् अलर्को राजपुत्रो मदालसां प्रति गृहस्थधर्मस्य तत्त्वं पप्रच्छ। सा गार्हस्थ्याश्रमस्य मर्यादां, नित्यकर्माणि, वैश्यदेवयज्ञं, पञ्चमहायज्ञान्, तथा अतिथिसत्कारस्य परमं पुण्यं विवृणोति। अन्नदानं, शुद्धाचारः, दयालुता, सत्यं, संयमः, तथा आगतस्य अतिथेः पूजनं—एतानि गृहस्थस्य धर्ममूलानि इति उपदिशति।

अस्मिन्नध्याये मदालसा स्वपुत्रं गृहस्थधर्मान् उपदिशति—गृहस्य शौचं, अतिथिसत्कारं, दानं, सत्यं, दम्पत्योः परस्परसेवा च। नित्यकर्माणि यथाविधि कर्तव्यानि इति, तथा निमित्तश्राद्धस्य विधिं—पितृदेवतापूजनं, पिण्डोदकदानं, ब्राह्मणभोजनं, श्रद्धया शुद्ध्या च—विस्तरेण निरूपयति। कर्मफलप्राप्त्यर्थं कालदेशानुसारं नियमपालनं, लोभक्रोधत्यागः, करुणा-धर्मनिष्ठा च प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये नैमित्तिकादिश्राद्धकल्पः प्रतिपाद्यते। सपिण्डीकरणस्य विधिः, श्राद्धकर्तुः पात्रता, देशकालादिनिर्णयः, तिथ्याद्यनुसारिणी व्यवस्था, ब्राह्मणवरण-आवाहन-पूजन, पिण्डदान-तिलोदकदान, अन्नदान-भोजन, दक्षिणादान, मन्त्रप्रयोगश्च क्रमशः कथ्यते। पितृदेवताप्रीतये श्रद्धया शौचेन च यथाविधि कर्म करणीयमिति उपदिश्यते।

अस्मिन्नध्याये पार्वणश्राद्धस्य विधिः प्रतिपाद्यते। पितॄणां तृप्तिकराणि अन्नपानानि, शाकफलादीनि, घृततिलादयः, शुद्धिः, पात्रकालदेशादिनियमाः च कथ्यन्ते। यानि द्रव्याणि निषिद्धानि, येन श्राद्धं दूष्यते, तेषां परिहारः, संयमः, श्रद्धाभक्त्या कृतस्य श्राद्धस्य फलप्राप्तिः च वर्ण्यते।

अध्यायेऽस्मिन् मदालसा श्राद्धस्य फलनिर्णयं कथयति। तिथिषु नक्षत्रेषु च यथाविधि कृतं श्राद्धं पितॄणां तृप्तिं, कुलस्य वृद्धिं, आयुः-आरोग्य-धन-कीर्तिवर्धनं च ददाति; अयोग्यकाले कृतं तु फलहानिकरम् इति।

अध्यायेऽस्मिन् मदालसा गृहस्थस्य सदाचारं निरूपयति—शौचाचारः, स्नानं, सन्ध्योपासनं, देवतापितृतर्पणं, अतिथिपूजनं, सत्यवचनं, दानं, अहिंसा, इन्द्रियनिग्रहः, तथा नित्यकर्मानुष्ठानं। शुद्ध्या मनःप्रसादः, धर्मवृद्धिः, कुलकीर्तिः च भवतीति सा उपदिशति।

अस्मिन्नध्याये मदालसा अलर्कं प्रति शौचाशौचयोर्भेदं, देहवाङ्मनसां शुद्धिं, जातमरणाद्याशौचकालान्, स्नानदानजपहोमादिभिः प्रायश्चित्तविधानं च सदाचाररूपेण उपदिशति। धर्मपालनं, संयमः, सत्यं, दया, गुरुपूजा च शुद्धेः मूलमिति कथयति।

अस्मिन्नध्याये मदालसा स्वपुत्रान् धर्मज्ञानवैराग्ययुक्तान् कृत्वा अन्तिमोपदेशं ददाति। सा नृपं ऋतध्वजं राज्यस्य अनित्यत्वं, देहस्य क्षणभङ्गुरत्वं, आत्मज्ञानस्य परमं फलम् इति बोधयति। तदनन्तरं ऋतध्वजः पुत्रे राज्यं निक्षिप्य तपोवनं प्रति गत्वा संन्यासमार्गे प्रवर्तते, शान्तिरसपरिणतिं प्राप्नोति।

अस्मिन्नध्याये अलर्कराजस्य महती व्यथा वर्ण्यते। राज्यभोगेषु आसक्तिं त्यक्तुं न शक्नुवन् स मोहग्रस्तः भवति; तदा मदालसायाः पूर्वोपदिष्टं वैराग्यज्ञानं स्मार्यते। विषयाः क्षणभङ्गुराः, देहः नश्वरः, आत्मा तु शुद्धः साक्षी—इति बोधयित्वा अनासक्त्या धर्ममार्गे स्थितिं, शमदमादिसाधनं च उपदिश्यते। अन्ते अलर्कः विवेकं प्राप्य मोहं जहाति, वैराग्ये स्थिरो भवति।

अस्मिन्नध्याये दत्तात्रेयः ममताया अनर्थत्वं निरूप्य देहगेहपुत्रधनादिषु ‘मम’ इति बन्धहेतुम् आह। आत्मनः शुद्धस्वरूपे स्थित्वा सङ्गत्यागः, समदर्शनं, वैराग्यं, ज्ञानयोगश्च मोक्षमार्ग इति उपदिशति।

अस्मिन्नध्याये योगविधिः निरूप्यते। आसनस्थैर्यं, प्राणायामस्य क्रमः, इन्द्रियाणां प्रत्याहारः, मनोनिग्रहश्च कथ्यते। ध्यानसमाध्योः साधनानि, साधकस्य शुद्धिलक्षणानि, सिद्धेः सूचकानि च यथोचितं वर्ण्यन्ते।

अस्मिन्नध्याये योगिनः साधनमार्गे ये उपसर्गाः—रोगालस्यसंशयप्रमादादयः, तथा देवदानवमानुषादिभिः कृताः विघ्नाः—ते निरूप्यन्ते। सूक्ष्मधारणाः, प्राणायामध्यानसमाधीनां क्रमः, चित्तशुद्धिः वैराग्यं च प्रतिपाद्यते। ततः अणिमाद्यष्टसिद्धयः, तासां लक्षणानि, तथा सिद्ध्यभिमानात् पतनभयम् इति विवेकपूर्वकं योगिनः सावधानता उपदिश्यते।

अध्यायेऽस्मिन् योगसिद्ध्युपायः कथ्यते। यम-नियमादिभिः शुद्धाचारः, आसन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान-समाधयः, गुरुभक्तिः, इन्द्रियनिग्रहः, आहारविहारसंयमश्च निर्दिश्यन्ते। एतेन चित्तशुद्धिः, एकाग्रता, सिद्धिलाभः, तथा मोक्षमार्गे दृढता भवतीति प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये दत्तात्रेयः प्रणवस्य (ॐ) योगार्थं विवृणोति। अकार-उकार-मकार-इति मात्रात्रयस्य देह-प्राण-मनःसम्बन्धं, त्रैलोक्यस्य च प्रतीकत्वं निरूप्य, तस्य जप-ध्यान-समाधिभिः चित्तशुद्धिः, ज्ञानोदयः, अन्ते मोक्षप्राप्तिश्च कथ्यते।

अस्मिन्नध्याये अरिष्टलक्षणानि—मरणपूर्वसूचकानि निमित्तानि—वर्ण्यन्ते। योगी तानि दृष्ट्वा न शोकं करोति, प्रत्युत ओङ्कारस्मरणेन ध्यानयोगेन च मनः प्रशमयति। अलर्कोऽपि तदुपदेशेन वैराग्यं प्राप्य राज्यं परित्यज्य तपोमार्गं गृह्णाति, धर्मार्थं स्वात्मनः कल्याणं च चिन्तयन्।

अस्मिन्नध्याये काशिराजं प्रति सुभाहुः धर्मार्थयुक्तं राजधर्मं, इन्द्रियनिग्रहं, क्षमां, दानं चोपदिशति। तस्योपदेशेन अलर्को योगमार्गेण मनः संयम्य विषयासक्तिं त्यक्त्वा वैराग्यं प्राप्य राज्यं परित्यज्य मोक्षाभिमुखो भवति।

अस्मिन्नध्याये जैमिनिर्मुनिः जगतः प्राकृतसर्गस्य तत्त्वं, महदादितत्त्वोत्पत्तिं, गुणानां प्रवृत्तिं, भूतानां क्रमं च विषये मार्कण्डेयमुनिं प्रश्नैः पृच्छति। मार्कण्डेयः तस्य जिज्ञासां प्रशंसन् ब्रह्मणः आद्यसृष्टेः क्रमं वक्तुमुपक्रमते, यथा अव्यक्तात् महत्, ततोऽहङ्कारः, तस्मादिन्द्रियाणि तन्मात्राणि च, ततः पञ्चमहाभूतानि इति। एवं सर्गस्य कारणकार्यभावं, कालस्य प्रवाहं, प्रलय-सृष्ट्योः रहस्यं च संक्षेपेण सूचयन्, विस्तरकथनस्य द्वारं उद्घाटयति।

अस्मिन्नध्याये प्रलयकाले सर्वभूतानां लयः, ततः सलिलैक्ये स्थिते जगति नारायणस्य योगनिद्रा, तस्माद्ब्रह्मणः प्रादुर्भावः च वर्ण्यते। ब्रह्मा सृष्टिक्रमं प्रवर्तयति, तथा युगानां (कृत-त्रेता-द्वापर-कलि), मन्वन्तराणां, कल्पस्य ब्रह्मणोऽहोरात्रस्य च कालमानं यथाशास्त्रं निरूप्यते।

अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणः प्रबोधनं वर्ण्यते। योगनिद्राविनिवृत्तौ स सृष्टिक्रमं मनसि निधाय नवधा सर्गव्यवस्थां निरूपयति—महत्तत्त्वादहङ्कारः, तस्मात् तन्मात्राणि भूतानि च, इन्द्रियाणि मनश्च, लोकधामानि प्रजाः च। कालकर्मस्वभावैः सह सर्गस्य क्रमः, स्थावरजङ्गमविभागः, देवर्षिपितृमनुष्यादीनां उत्पत्तिः, तथा प्रलयात् पुनरुत्थानस्य रहस्यं भक्तिभावेन संक्षेपतः प्रतिपाद्यते।

अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणः सृष्टिक्रमो वर्ण्यते। रात्रिः, दिवसः, सन्ध्या च कालरूपेण प्रादुर्भवन्ति; तेषां प्रभावेन वैकृतः सर्गः प्रवर्तते। ब्रह्मा गुणत्रयसमन्वितं जगत् क्रमशः सृजति, भूतगणानां यथायोग्यं प्रादुर्भावं, स्वभावं, कर्मप्रवृत्तिं च निरूपयति।

अस्मिन्नध्याये आदिमानुषसृष्टेः क्रमो वर्ण्यते। प्रजापतेः सृष्टौ मनुष्याः प्रथमं निरिच्छाः समाः शान्ताश्च बभूवुः; ततः कालक्रमेण कामः स्पृहा चोत्पन्ना, तयोः प्रभावात् स्वत्वपरत्वबुद्धिः, संग्रहो, परिग्रहश्च प्रववृते। ततो ग्रामनगरादीनां निवासस्थानानां प्रविभागः, क्षेत्रसीम्नां निर्धारणं, मानप्रमाणानां (तुलादीनां) व्यवस्था, कृषेः आरम्भः, बीजवपन-लवण-धान्यसंग्रहादयश्च प्रवर्तिताः; धर्मार्थं लोकव्यवस्था च स्थिरीकृता।

अस्मिन्नध्याये ब्रह्मणो मानससृष्टिः वर्ण्यते—सनकादयः, मरीच्यादयश्च प्रजापतयः, ततः स्वायम्भुवमनुः शतरूपा च, तयोः सन्ततिः तथा मनोर्वंशपरम्परा। सृष्टेः प्रवाहे धर्मार्थनियमाः, लोकव्यवस्थापनं च निरूप्यते। अलक्ष्म्याः परिचरदुःसहादीन् ब्रह्मा शासयति—अधर्मदुःखहेतूनां निग्रहः, सत्पुरुषेषु न प्रवेशनं, यत्र कलहलोभमोहाः तत्रैव वास इति।

अस्मिन्नध्याये दुःसहस्य सन्ततिः निरूप्यते। गृहकर्मसु यज्ञकर्मसु च विघ्नकारिणः ग्रहबालाः स्त्रीभूताश्च कथ्यन्ते; तेषां लक्षणानि, उपद्रवहेतवः, शान्त्युपायाः, रक्षाविधानं च धर्मतः संक्षेपेण प्रतिपाद्यते।

अध्यायेऽस्मिन् नीललोहितरुद्रस्य प्रादुर्भावः कथ्यते। तस्य विविधनामानि, तेषां कारणानि च, निवासस्थानानि लोकदिशश्च निर्दिश्यन्ते। पत्नीनां स्वरूपं, पुत्राणां वंशपरम्परा, गणानां विभागः, तथा देवैः सह तस्य प्रतिष्ठा-विधानं संक्षेपेण निरूप्यते।

अस्मिन्नध्याये मन्वन्तराणां प्रमाणं कालविभागश्च निरूप्यते। स्वायम्भुवमन्वन्तरस्य प्रवृत्तिः, स्वायम्भुवमनोराज्ञः प्रजासृष्टिः, प्रियव्रतस्य वंशपरम्परा च वर्ण्यते। सप्तद्वीपानां नामानि, विभागाः, परिमाणानि, तेषां पर्वतनद्यादिव्यवस्था च संक्षेपेण प्रतिपाद्यते, जगतः क्रमबद्धा रचना धर्मार्थं दर्श्यते।

अस्मिन्नध्याये जम्बूद्वीपस्य विश्ववर्णनं क्रियते। तस्य वर्षविभागाः, पर्वताः, नद्यः, तथा समुद्राः क्रमशः निरूप्यन्ते। मेरुपर्वतः जगतो मध्यभागे स्थितः, तस्मात् दिशासु लोकविभागाः प्रसृताः इति कथ्यते। द्वीपसमुद्राणां परिमाणस्वरूपं च धर्मदृष्ट्या संक्षेपेण प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये भुवनकोशे जम्बूद्वीपस्य विस्तरवर्णनं क्रियते। मेरुपर्वतस्य चतुर्दिक्षु स्थितानि चत्वारि वनानि, तेषां सरांसि, तथा मेरुमण्डलपरितः पर्वतश्रेण्यः कथ्यन्ते। तत्र नद्यः, प्रदेशविभागाः, लोकानां निवासक्रमश्च निर्दिश्यते। विशेषतः भारतवर्षं कर्मभूमिरिति—यत्र धर्माधर्मकर्मफलभोगेन मोक्षमार्गोऽपि प्रवर्तते—इति पवित्रभावेन प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये गङ्गायाः स्वर्गादवतरणं, शिवजटासु धारणं, ततः पृथिव्यां चतुर्धा प्रवाहः—पूर्वदिशि, पश्चिमदिशि, उत्तरदिशि, दक्षिणदिशि—इति पवित्रं वर्ण्यते। जम्बूद्वीपस्य वर्षविभागाः, तेषां देशधर्माः, जनानां स्वभावाः, आयुः, भोगाः, दुःखसुखसम्भवाश्च संक्षेपेण निरूप्यन्ते; गङ्गास्पर्शेन लोकानां शुद्धिः, तीर्थमहिमा च प्रकाश्यते।

अस्मिन्नध्याये भारतवर्षस्य नवविधं विभागं निरूप्यते। तत्र पर्वतानां, नदीनां, जनपदानां च नामानि क्रमशः कथ्यन्ते; देशसीमाः, दिशानुक्रमः, तीर्थप्रभावश्च सूचितः। एवं भारतभूमेः पवित्रता, वैविध्यं, धर्माधिष्ठानत्वं च संक्षेपेण प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये नारायणस्य कूर्मरूपेण भारतवर्षस्य संस्थानं निरूप्यते। नक्षत्राणां क्रमः, तेषां देशप्रदेशैः सह संबन्धः, तथा ग्रहपीडाः—सूर्यादीनां दोषैः जनपदानां क्लेशाः, शान्त्युपायाश्च—संक्षेपेण वर्ण्यन्ते।

अस्मिन्नध्याये जगतो भूगोलवर्णनं युगक्रमश्च निरूप्यते। मेरुमध्यस्थिते जम्बूद्वीपे भद्राश्वकेतुमालयोः प्रदेशयोर्विशेषाः, तत्र निवसतां जनानां स्वभावः, देवपूजा, सुखसमृद्धिः च कथ्यते। उत्तरकुरुप्रदेशस्य दिव्यलक्षणं, तत्र धर्मस्य सहजप्रवृत्तिः, आयुः, ऋतुसाम्यं, भोगोपभोगाः च वर्ण्यन्ते। कूर्मनिवेशस्य प्रसङ्गेन लोकविभागः, दिशां मर्यादा, तथा युगानां धर्मह्रासवृद्धिक्रमः संक्षेपेण प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये किम्पुरुषवर्षस्य हरिवर्षस्य च तथा इलावृतस्य (मेरुवर्षस्य) रम्यकस्य हिरण्यमयस्य च देशविशेषाः, तेषां पर्वतनद्यः सरांसि वनानि च, दिव्यजनानां निवासः, धर्माचारः, भगवतो विष्णोः शिवस्य च भक्तिप्रधानं जीवनं, तथा उत्तरकुरोः पुण्यभूमेः कीर्तिः संक्षेपेण वर्ण्यते।

अत्र स्वारोचिषमन्वन्तरस्यारम्भो वर्ण्यते। कश्चन ब्राह्मणः शीघ्रं हिमवतः शिखरं गन्तुमुद्यतः, मार्गे दिव्यया वरूथिन्या कामलोभेन परीक्षितः। सा तं मोहयितुं प्रयत्नं करोति, स तु धर्मनिष्ठया तपोबलसमन्वितः संयमं धारयन् प्रलोभनं जयति। तस्य स्थैर्येण देवधर्मस्य महिमा प्रकाश्यते, मन्वन्तरपरिवर्तनस्य शुभलक्षणानि च सूचितानि।

अस्मिन्नध्यायेऽग्निदेवो ब्राह्मणयुवकस्य देहे प्रविश्य तस्य वाणीं तेजश्च प्रेरयति। वरूथिनी प्रेमविषादेन दह्यमाना विरहज्वरं प्राप्नोति। तदनन्तरं कलिः छद्मरूपेण प्रविश्य जनान् मोहयति, धर्ममार्गे विघ्नं जनयन् कथाप्रसङ्गं विस्तारयति।

अस्मिन्नध्याये स्वरोचिषो जन्मकथनं, मनोहराया (मनोरमायाः) शापबन्धात् मोक्षणं च वर्ण्यते। देवर्षिसंवादेन शापस्य कारणं, तपसा दैवकृपया च तस्य शमनं प्रकाश्यते। अस्त्रहृदयाख्यं रहस्योपदेशं लभ्यते, येन मन्त्रास्त्राणां सारं ज्ञात्वा भयव्याधिदुःखानि निवर्तन्ते। अन्ते धर्मरक्षा, करुणारसः, शान्तिः च प्रबलतया प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये स्वरोचिषे महर्षये कलावती नाम कन्या, या विभावरीति प्रसिद्धा, स्वहृदयगतं प्रेम भक्तिं च निवेदयति। सा स्वयमेवात्मसमर्पणं कृत्वा पadminीविद्यां नाम गुह्यां स्त्रीविद्यां तस्मै ददाति, यया सौन्दर्य-लावण्य-आकर्षणादयः सिद्ध्यन्ति। धर्ममर्यादां लज्जां च रक्षन्ती सा त्याग-श्रद्धा-करुणारसैः युक्तं स्ववृत्तान्तं कथयति, स्वरोचिषश्च तां सान्त्वयन् धर्मतः प्रतिगृह्णाति।

अस्मिन्नध्याये स्वरोचिषो राजा पर्वते रम्येषु स्थलेषु भोगविहारं करोति। तत्र कलहंस्या चक्रवाक्या च संवादो जायते, यत्र दाम्पत्यनिष्ठा, कामेच्छा, परस्त्रीगमनस्य दोषाः, स्वधर्मपालनस्य महत्त्वं च विविच्यते; अन्ते शीलनिष्ठाया एव प्रशंसा क्रियते।

अस्मिन् अध्याये स्वरोचिः पद्मिनीविद्यया निर्मितेषु त्रिपुरनगरेषु त्रीन् पुत्रान् प्रतिष्ठापयति, ततः अरण्यदेवीं मृगीं मिलति या तस्मै द्युतिमन्तं भविष्यमानं मनुं प्रसूते। हंसयोः पारिवारिकासक्तेः महाभये विषये दार्शनिकः संवादः स्वरोचेः संन्यासं प्रेरयति, सः स्वपत्नीभिः सह कठोरतपोभिः मोक्षं प्राप्नोति।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयमुनिः द्वितीयस्य स्वरोचिषमन्वन्तरस्य विवरणं प्रस्तौति। अत्र स्वरोचिषमनुः, पार्वत-तुषितादिदेवाः, विपश्चिन्नामको इन्द्रः, सप्तर्षयः, भूमिं शासन्तः सप्त राजपुत्राः च वर्णिताः। अध्यायस्य समाप्तौ इदं पवित्रवृत्तान्तं श्रुत्वा श्रद्धालुः सर्वपापेभ्यः मुच्यते इति प्रतिज्ञा उक्ता।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयमुनिः क्रौष्टुकिं प्रति अष्टानां निधीनां स्वरूपं विवृणोति - पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, मुकुन्द, नन्द, नील, शङ्ख इति। एते निधयः पद्मिनीविद्यायाः सहिताः लक्ष्म्याधिष्ठिताः सन्ति। प्रत्येकं निधिः सुनिश्चितैः गुणैः - सत्त्व, रजस्, तमस् - विशिष्टः यः तेषां पुरुषाणां आचरणं, वृत्तिं, स्वभावं च प्रभावयति येषां कृते ते अनुग्रहं कुर्वन्ति। एषा कथा तत्त्वज्ञानस्य रचनां करोति यत्र लक्ष्मीः सर्वेषां धनदेवतानाम् अधिष्ठात्री भूत्वा ब्रह्माण्डसिद्धान्तानुसारं समृद्धिं शास्ति।

अस्मिन् अध्याये तृतीयमन्वन्तरस्य राजा उत्तमः स्वपत्नीं बाहुलां वने परित्यजति यदा सा तस्य मद्यपानप्रभावितस्य आग्रहं निराकरोति। ततः स एकं ब्राह्मणं मिलति यस्य पत्नी राक्षसेन अपहृता अस्ति। वनवासिना मुनिना सह संवादद्वारा अध्यायः पत्न्याः रक्षणस्य पवित्रकर्तव्यस्य विषये गभीरप्रवचनं प्रस्तुत करोति, पत्न्याः स्वभावः कोऽपि भवतु न केवलं तस्याः रक्षणं कर्तव्यम् इति बोधयति। राज्ञः नैतिकदोषः तस्य उत्तमवंशजत्वे सत्यपि तं वैदिकसम्मानात् अयोग्यं करोति इति प्रकटयति।

अस्मिन्नध्याये राजा राक्षसेन सह समरं कृत्वा ब्राह्मणस्य भार्यां तस्य बन्धनात् मोचयति। राक्षसस्य दर्पः शौर्येण शम्यते, धर्मरक्षणाय राज्ञः कर्तव्यं प्रतिपाद्यते, प्रजाः शान्तिं लभन्ते।

अस्मिन्नध्याये राजा भार्यावियोगेन शोकाकुलो भूत्वा स्वदोषान् चिन्तयति। स मुनिं शरणं गत्वा पत्नीधर्मस्य, गृहस्थाश्रमस्य च महत्त्वं पृच्छति। मुनिः पत्न्या सह धर्मार्थकामानां साधनं, यज्ञदानादिषु सहकारित्वं, तथा राज्ञः प्रजापालनायां गृहस्थस्य स्थैर्यं च उपदिशति। राज्ञः पश्चात्तापः शमं याति, स धर्ममार्गे दृढो भवति।

अस्मिन्नध्याये देवर्षयः प्रजापतेः सन्तानविषये कलहं शमयितुं मैत्री-इष्टिं विधाय सौहार्दं स्थापयन्ति। ततः सरस्वत्याः प्रसादार्थं सारस्वती-इष्टिः क्रियते, यया वाणी-विद्या-धर्माः पुष्यन्ति। अनन्तरं पुण्यकर्मफलात् उत्तमस्य मनोः जन्म कथ्यते, औत्तम-मन्वन्तरस्य प्रस्तावना च निरूप्यते।

अत्र औत्तममन्वन्तरस्य वर्णनं क्रियते। देवगणानां वर्गाः, तेषां स्वस्वकार्याणि च निर्दिश्यन्ते। तस्मिन् मन्वन्तरे सुशान्तिरिन्द्रः, ऋषयः प्रजापतयश्च विहिताः। ततः राजवंशपरम्परा, धर्मपालनं, प्रजाहितं च संक्षेपेण कथ्यते।

अस्मिन्नध्याये स्वाराष्ट्रो नाम राजा धर्मपरायणः कथ्यते। मृगीराज्ञ्याः शापेन तस्य राज्ये विपत्तयः समुत्पन्नाः, राज्ञः शोकः प्रायश्चित्तबुद्धिश्च वर्ण्यते। ततो देवव्यवस्थया तामसस्य मनोः उदयः, नवमन्वन्तरस्य प्रस्तावश्च सूचितः।

अस्मिन्नध्याये रैवतमन्वन्तरस्य प्रस्तावः कथ्यते। रेवती-नक्षत्रस्य पतनं, तदनन्तरं देवैः ऋषिभिश्च तपो-मन्त्रैः तस्य पुनः प्रतिष्ठापनं वर्ण्यते। ततः रैवतमनोरुत्पत्तिः, तस्य धर्मपालनं प्रजाहितं च सूचितं, कालचक्रे नक्षत्राणां स्थित्यनित्यत्वं दैवव्यवस्था च प्रकाश्यते।

अत्र षष्ठमन्वन्तरस्य चाक्षुषमनोरुत्पत्तिः, तस्य देवर्षिप्रजापतिसम्बन्धाः, तथा बालापहारिण्या राक्षस्याः प्रसङ्गः कथ्यते। स्वजनसम्बन्धस्य धर्मः, गोत्रकुलनियमाः, दत्तकत्वादिसम्बन्धविचारश्च निरूप्यते; करुणरौद्रादिरसैः सह रक्षणधर्मस्य महिमा प्रकाश्यते।

अस्मिन्नध्याये संज्ञाया आदित्यतेजसा क्लान्ता स्वपितृगृहं गमनं, तस्याः छायां प्रतिरूपं स्थाप्य तपःकरणं च वर्ण्यते। छायायाः गर्भात् यमधर्मराजः यमुना च जातौ; संज्ञायाश्च तपोबलात् पुनरागमनं, सूर्यस्य शमनं, देवकुलस्य धर्मव्यवस्थायाः प्रतिष्ठा च कथ्यते।

अध्यायेऽस्मिन् सूर्यस्य स्तुतिः कृताऽस्ति; तस्य तेजोविभागः कथ्यते, यथा स लोकान् प्रकाशयन् धर्ममार्गं प्रवर्तयति। विवस्वतः सन्ततिः, विशेषतः छायायाः वंशः, पुत्रपौत्रादीनां नामानि गुणकर्माणि च संक्षेपेण वर्ण्यन्ते; सूर्यतेजसः प्रसादेन वंशवृद्धिः, राज्यधर्मः, लोकहितं च प्रतिपाद्यते।

अस्मिन्नध्याये वैवस्वतमन्वन्तरस्य प्रवृत्तिः वर्ण्यते। देवानां वर्गाः, सप्तर्षयः, तथा मनोः वैवस्वतस्य नव पुत्राः—इत्येतत् क्रमशः कथ्यते। धर्मपालनाय प्रजासृष्टेः व्यवस्था, देवर्षिमनुष्याणां परस्परसम्बन्धः, मनोः वंशप्रवर्तनं च पवित्रभावेन निरूप्यते।

अस्मिन्नध्याये स्वायम्भुवादीन् सप्त मनून् श्रुतवान् क्रौष्टुकिः भाविनो मनून् पृच्छति। मार्कण्डेयः सूर्यच्छाययोः पुत्रम् अष्टमं मनुं सावर्णिं वर्णयति। तस्य युगस्य सप्तर्षयः, विंशतिविंशतिदेवानां त्रयो गणाः (सुतपसः अमिताभाः मुख्याश्च), भावी इन्द्रो विरोचनपुत्रो बलिः, सावर्णेः पुत्रत्वेन जाताः राजानश्च अत्र कथ्यन्ते।

अध्यायेऽस्मिन् सुरथराजः स्वराज्यभ्रंशदुःखेन तथा समाधिवैश्यः स्वजनविरक्त्या क्लिश्यमानः, उभौ मेधसमुनिं शरणं यान्ति। मुनिः तयोः मनोविकारं कारणं च कथयन् महा-मायां जगदाधिष्ठात्रीं देवीम् उपदिशति, यया सर्वे जनाः मोहिता भवन्ति। तदनन्तरं देवीमाहात्म्यस्य प्रस्तावः क्रियते—मधु-कैटभयोः उत्पत्तिकथा, विष्णोर्नाभिकमले ब्रह्मणः प्रादुर्भावः, तयोः दैत्ययोः ब्रह्मवधोद्योगः, तथा भगवत्या महा-मायया विष्णोः योगनिद्राया निवृत्तिः इत्यादि।

अस्मिन्नध्याये महिषासुरस्योत्थानं देवानां पराजयश्च वर्ण्यते। तस्य दैत्यस्य दर्पेण त्रैलोक्यपीडिते देवाः ब्रह्मविष्णुशिवादीन् शरणं यान्ति। तेषां क्रोधशोकसमुद्भूतं तेजः समेक्य महादेवी प्रादुर्भवति, दिव्यायुधैः भूषिता देवैः स्तूयमाना, महिषासुरवधाय युद्धप्रस्तावं करोति।

अस्मिन्नध्याये देवी महिषासुरस्य सेनां घोरयुद्धे निहन्ति। शूलचक्रादिभिरायुधैः शुम्भनिशुम्भादीनां बलानि विदार्य, दैत्यरथाश्वगजपदातीन् संक्षययति। ततः महिषासुरः विविधरूपाणि धृत्वा मायया युद्धं करोति; देवी तस्य गर्वं शमयित्वा तं समरे निहत्य देवतानां लोकानां च भयशान्तिं करोति।

महिषासुरस्य वधे कृत्ये देवाः सर्वे देवीम् उपगम्य स्तुतिभिः प्रणम्य तस्याः पराक्रमं करुणां च प्रशंसन्ति। सा जगद्धात्री प्रसन्ना सती तेषां भयशोकनिवारणं कृत्वा वरं ददाति, धर्मरक्षणाय पुनः पुनः अवतरणस्य च आश्वासनं करोति।

अध्यायेऽस्मिन् देवाः शुम्भनिशुम्भयोर्भयात् हिमवतः शैलं गत्वा पार्वतीं शरणं यान्ति। ते देवीमहात्म्यं स्मृत्वा भक्त्या स्तुवन्ति, तेषां स्तुत्या प्रसन्ना देवी पार्वत्याः कोशात् कौशिकी नाम दिव्यतेजस्विनी रूपेण प्रादुरभवत्, पार्वती च कृष्णवर्णा अभवत्। कौशिकी देवतानां अभयदानं कृत्वा दैत्यवधाय प्रतिज्ञां करोति। तस्याः सौन्दर्यकीर्तिं श्रुत्वा शुम्भः दूतं प्रेषयति—देवीं स्ववशं कर्तुं विवाहार्थं वा आनयितुमिति।

अस्मिन्नध्याये शुम्भो देव्या रूपश्रिया मोहितः धूम्रलोचनं दूतं प्रेषयति—“ताम् आनय, न चेत्तद्बलात् गृहाण” इति। धूम्रलोचनः सेनासहितः उपगम्य देव्या समक्षं गर्ववचनानि वदति। देवी तं तिरस्कृत्य क्रोधसमुत्थितेन हुंकारेणैव भस्मीकृतवती। ततः शुम्भः क्रुद्धः चण्डं मुण्डं च महाबलौ प्रेषयति, देव्या सह युद्धाय।

अस्मिन्नध्याये देव्या क्रोधसमुद्भवा काली प्रादुर्भवति, सा दैत्यसेनां विदारयति। अनन्तरं चण्डमुण्डौ युद्धाय आगत्य कालीदेव्याः हस्ताभ्यां निहतौ; तयोः शिरोहरणेन सा ‘चामुण्डा’ इति नाम्ना प्रसिद्धिं याती।

अस्मिन्नध्याये देव्या महाशक्त्या रौद्ररूपेण शुम्भनिशुम्भयोः सेनाः संह्रियन्ते। रक्तबीजस्य वरप्रभावात् प्रत्येकबिन्दोः पतितस्य नूतनरक्तबीजोत्पत्तिः भवति, तेन युद्धं दुरतिक्रमं भवति। तदा देव्या मुखेभ्यः मातृकाः प्रादुर्भवन्ति—ब्रह्माणी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, ऐन्द्री, चामुण्डा च—स्वस्वशक्तिभिः दैत्यसेनां निघ्नन्ति। काली-चामुण्डा रक्तं पिबन्ति, मातृकाः पतितं रक्तं गृह्णन्ति, येन रक्तबीजस्य पुनरुत्पत्तिः निरुद्धा। अन्ते देव्या प्रहारेण रक्तबीजः निहतः, देवाः स्तुवन्ति, जगत् शान्तिं लभते।

अस्मिन्नध्याये शुम्भनिशुम्भयोः क्रोधः प्रादुरभवत्। देव्या सह घोरं संग्रामं प्रवर्त्य नानाशस्त्रप्रहारैः सेनाः क्षीणाः। चण्डमुण्डादयः तथा दैत्यवीराः प्रतिहताः। अन्ते देव्या पराक्रमात् निशुम्भः शूलखड्गादिभिः प्रहृतः, तस्य देहः विदारितः, स च रणभूमौ निपपात। शुम्भः भ्रातृवधं दृष्ट्वा अतितरां रोषं जगाम, युद्धं च तीव्रतरं बभूव।

अस्मिन्नध्याये देवी अम्बिका शुम्भं प्रति समरं कृत्वा तस्य दर्पं निहन्ति। शुम्भस्य मायाबलानि, दानवसेनाश्च देवीया तेजसा विनश्यन्ति; अन्ते शुम्भोऽपि देवीशक्त्या हतः। ततः सर्वा देव्यो याः पृथक् प्रादुर्भूताः, ताः सर्वाः पुनरम्बिकायां लीयन्ते; देवाः स्तुवन्ति, जगत् शान्तिं प्राप्नोति।

अस्मिन्नध्याये देवाः कात्यायनीं देवीं स्तुतिभिः प्रणम्य जगतां रक्षणाय वरं याचन्ति। देवी तेषां भक्तिं प्रशंस्य धर्मसंस्थापनार्थं युगे युगे स्वस्वरूपैः प्रादुर्भावं करिष्यामीति भविष्यवाणीं ददाति, दुष्टनिग्रहं साधुसंरक्षणं च प्रतिजानाति।

अस्मिन्नध्याये देवीमाहात्म्यस्य फलश्रुतिः कथ्यते। भगवती जगन्माता भक्तान् प्रति रक्षणप्रतिज्ञां करोति—यः श्रद्धया स्तौति, शृणोति वा, तस्य सर्वभय-व्याधि-दुःख-दारिद्र्य-शत्रुनाशः, आयुः-कीर्ति-समृद्धिवृद्धिः, पुत्र-पौत्रादि-सौख्यं च भवति। युद्धे, राजकुले, अग्नौ, जले, वनान्तरे, चौरभये, ग्रहपीडायां च सा सहायिनी भवति। नवरात्रे, चण्डीपाठे, होम-दान-व्रतैः सह पाठस्य विशेषफलम्, अन्ते मोक्षप्रदत्वं च प्रशंस्यते।

देव्याः प्रादुर्भावे सुरथराजः समाधिवैश्यश्च भक्त्या स्तुत्वा वरान् याचेताम्। देवी तयोः मनोवाञ्छितं ददौ—सुरथाय राज्यप्राप्तिं पुनरपि च स्वायम्भुवमन्वन्तरे सावर्णिर्नाम मनुः भवितुम्; वैश्याय च संसारबन्धविमोचनं ज्ञानं च, येन स मोक्षं प्राप्नुयात्। ततः सा जगद्धात्री देवी अन्तर्हिता; ऋषिः देवीमाहात्म्यस्य फलश्रुतिं च कथयति, भक्तानां रक्षणं सर्वदा इति निष्कर्षः।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयमुनिः देवीमाहात्म्यं समापयन् देव्याः महिषासुर-शुम्भ-निशुम्भ-रक्तबीज विजयान् संक्षिप्य वर्णयति, ततः चतुर्णां भाविमन्वन्तराणां विस्तृतं भविष्यवचनं प्रस्तौति। नवमतः त्रयोदशपर्यन्तानां युगानां मनवः, इन्द्राः, दिव्याः प्राणिनः, सप्तर्षयः, राजवंशाः च अस्मिन् अध्याये क्रमेण सन्निविष्टाः सन्ति, येन पौराणिकदृष्ट्या कालस्य चक्रीयस्वरूपं ब्रह्माण्डीयक्रमशः परिवर्तनं च प्रदर्शितं भवति।

अस्मिन् अध्याये मुनिः रुचिः कठोरं तपः आचरन् विरक्तः परिव्राट् च तिष्ठन् पितॄन् द्वारा सम्बोधितः, ये तं विवाहं कर्तुं गृहस्थधर्मं च पालयितुं प्रेरयन्ति। इदं संवादं संन्यासस्य लौकिकधर्मस्य च मध्ये दार्शनिकं वादम् अन्वेष्टि, पितॄणां मतेन पञ्चमहायज्ञाः आसक्तिरहितं कर्म च मोक्षमार्गः, रुचेः मतेन आसक्तिः केवलं दुःखं बन्धं च जनयति।

अस्मिन् अध्याये ब्राह्मणः मुनिः रुचिः पितॄणां विवाहाज्ञया खिद्यमानः शतवर्षपर्यन्तं तपः आचरति ब्रह्माणं प्रसादयितुम्। ब्रह्मा तस्मै प्रजापतिपदं प्रयच्छति श्राद्धेन पितॄणां पूजनं च आज्ञापयति। रुचिः नदीतीरे स्थित्वा देवैः मुनिभिः सर्ववर्णैः च द्यावादित्रिभ्यः पूज्यानां एकत्रिंशत्पितृवर्गाणां स्तुतिगानं करोति। अध्यायः पितृरक्षणं ऐश्वर्यं सन्तानं च पुण्यफलं च याचनाभिः समाप्तो भवति।

अस्मिन् अध्याये मुनिः रुचिः पितॄणां, विश्वदेवतानां, सृष्टेः योगसिद्धान्तानां च स्तुतिपरकं विस्तृतं स्तोत्रं रचयति, येन पितरः सन्तुष्टाः तस्मै वरं प्रयच्छन्ति। पितरः रुचये दिव्यां पत्नीं प्रयच्छन्ति, तस्य पुत्रः भविष्यति रौच्यमनुः इति भविष्यद्वाणीं वदन्ति, सः मन्वन्तरस्य प्रज्ञावान् अधिपतिः भविष्यति। अध्यायस्य अन्ते पितरः वदन्ति यत् श्राद्धसमये अस्य स्तोत्रस्य पठनेन अपूर्णरीत्या कृताः संस्काराः पवित्रीभवन्ति, ऋतुमानुसारं वर्षानि यावत् पितॄणां सन्तोषं प्रयच्छति।

अस्मिन् अध्याये अप्सरा प्रम्लोचा तपस्विनः रुचेः पुष्करपुत्र्याः मालिन्याः च विवाहं व्यवस्थापयति, यस्मात् रौच्यमनुः जन्यते। रौच्यमन्वन्तरवर्णनं समाप्य इदं वर्णनं श्रवणस्य आध्यात्मिकफलानि प्रतिपादयति, यथा समृद्धिः, आरोग्यं, पितृकृपा च।

अस्मिन् अध्याये भूतिमुनिः शिष्यं शान्तिं स्वस्य पवित्रमग्निम् आश्रयितुं प्रतिष्ठापयति यदा सः यज्ञे गच्छति, परन्तु अग्निनिर्वाणं दृष्ट्वा भीतः शान्तिः अग्नेः स्तोत्रं रचयति गुरोः कोपात् रक्षार्थम्। सः अग्निं सर्वव्यापकं ब्रह्मतत्त्वं स्तौति यः देवानां मुखं, हव्यानां परिवर्तकं, ओषधीनां स्रोतः, सर्वेषु प्राणिषु तत्त्वेषु च विद्यमानं शक्तिं च स्तौति। अनेन स्तोत्रेण शान्तिः अग्नेः सप्तज्वालाः कालीं करालीं मनोजवां सुलोहितां सुधूम्रवर्णां स्फुलिङ्गिनीं विश्वसृजं च आह्वयति पापभयेभ्यः रक्षार्थम्।

अस्मिन् अध्याये शिष्यो शान्तिः अग्निं स्तुतिगीतेन प्रसाद्य गुरोः कल्याणाय, अग्निकुण्डस्य पुनर्स्थापनाय, पुत्रजन्मनश्च वरान् निस्स्वार्थं याचते। गुरुभक्त्या प्रीतः अग्निः सर्वान् वरान् प्रयच्छति, गुरोः पुत्रः भौत्यः चतुर्दशे मन्वन्तरे मनुर्भविष्यतीति भविष्यवाणीं करोति। तस्य मन्वन्तरस्य देवसेनाः, ऋषयः, इन्द्रः शुचिः, राजानश्च विस्तरेण निरूपिताः। अध्यायस्य अन्ते चतुर्दशानां मन्वन्तराणां क्रमेण श्रवणेन प्राप्यमाणाः आध्यात्मिकगुणाः वर्णिताः, येन देवऋषीणां प्रसादः, पापनाशः, शुभगतिश्च भवतीति निश्चीयते।

अस्मिन् अध्याये मुनिः क्रौष्टुकिः मार्कण्डेयं ब्रह्मणः आरभ्य राज्ञां सम्पूर्णं वंशम् अनुवर्णयितुं प्रार्थयति, सः च दक्ष-अदिति-कश्यपानां माध्यमेन विवस्वत् सूर्यदेवतां प्रति सूर्यवंशस्य उत्पत्तिं प्रकटयति। अध्यायः सूर्यं परब्रह्मणा सह अभेदेन परिचिन्नया दार्शनिकी व्याख्यया समाप्तो भवति, ब्रह्माण्डस्य, प्रणवस्य, सप्तलोकानां च सृष्टिं वर्णयति।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयमुनिः चतुर्णां वेदानां ब्रह्मणः मुखेभ्यः उद्भवं वर्णयति, प्रत्येकस्य वेदस्य विशिष्टगुणैः रजसा, सत्त्वेन, तमसा च लक्षणं निरूपयति। वेदाः प्रणवस्वरूपे ओंकारे लीनाः, परमतेजसा आदित्येन सह एकीभूताः, ब्रह्मविष्णुरुद्रैः सृष्टिस्थितिप्रलयकार्येषु सम्बद्धाः इति उपदिश्यते। परमपुरुषः वेदानां अन्तरात्मा, वेदान्तेन प्राप्तव्यः इति निष्ठितम्।

अस्मिन् अध्याये ब्रह्मा विश्वनाशकारिणम् अग्निप्रलयम् अपश्यत्, सूर्यं परब्रह्म वेदसारं च स्वीकृत्य सूर्यदेवतां स्तुतिं चकार। स्तुत्या प्रसन्नः सूर्यः स्वप्रचण्डताम् अपनीतवान्, ब्रह्मा देवान् असुरान् मनुष्यान् पशून् सर्वलोकान् च सृष्टुम् आरभत। कल्पानां चक्रीयस्वभावः स्थापितः, दैवस्तुतिः सृष्ट्यारम्भः च नित्यप्रक्रिया इति निरूपितम्।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयः ब्रह्मणा विश्वसृष्टिं वर्णाश्रमभेदैः भौगोलिकलक्षणैश्च वर्णयति, कश्यपस्य त्रयोदशभिः पत्नीभिः प्रजानां वंशवर्णनं देवदैत्यनागगन्धर्वादीनां मूलप्रतिष्ठापनं च करोति। दैत्यैः देवान् पराजित्य त्रिलोकीः आक्रम्य अदित्याः कठोरतपः आचरन्त्याः सूर्यदेवाय विस्तृतस्तोत्रं रचयन्त्याः पुरतः सूर्यः प्रादुर्भवति। अध्यायः सूर्यं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकं सृष्टिस्थितिप्रलयनियन्त्रणस्य एकं शक्तितत्त्वं वा प्रतिपादयता गम्भीरदार्शनिकश्लोकैः समाप्तः।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयो मुनिः मार्तण्डस्य दिव्यजन्म वर्णयति। अदित्याः तपसा प्रेरितः सूर्यः स्वसुषुम्णाकिरणेन तस्याः गर्भे अवतीर्णः। कश्यपेण सह विवादानन्तरम् अदिति तेजस्विगर्भं मुमोच। दिव्यवाणी तं मार्तण्ड इति अघोषयत्, स एव असुरान् नाशयिष्यति, देवानां यज्ञाधिकारं पुनः स्थापयिष्यति इति।

अस्मिन् अध्याये सञ्ज्ञा सूर्यस्य तीव्रप्रभां सोढुमशक्ता स्वच्छायां छायां स्वस्थाने निधाय तपस्यार्थं प्रस्थिता। यमेन एतत् छद्म प्रत्यक्षीकृते सति कुलकलहः समुत्पन्नः। विश्वकर्मा सूर्यस्य तेजः परिहृत्य शाकद्वीपे निक्षिप्तवान्, येन ब्रह्माण्डे महाप्रक्षोभः जातः। अनन्तरं देवाः, मुनयः, गन्धर्वाश्च सूर्यदेवस्य स्तुतिं कुर्वाणाः दिव्यसभायां समाजग्मुः। अन्ते च एतत् पुण्यकथां श्रुत्वा अन्तकाले सूर्यलोकं प्राप्नोति इति फलश्रुतिः वर्णिता।

अस्मिन् अध्याये दिव्यशिल्पी विश्वकर्मा सूर्यं प्रति भक्तिगीतिं रचयति। स त्रिलोक्यजन्मकारणं, अन्तरात्मानं, सर्वभूतप्रकाशकं च स्तुत्वा वैदिकसूर्यशास्त्रं वेदान्तदर्शनेन सह समन्वयति। सूर्यः भौतिकसूर्यः चेतनातत्त्वं च परमार्थसिद्धान्तः इति निरूपितः। अन्ते स्वरक्षार्थं प्रार्थना क्रियते, सूर्यस्य पावनशक्तिः भक्तवत्सलता च स्वीक्रियते।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयमुनिः विश्वकर्मणा सूर्यस्य अतिशयं तेजः निष्कास्य देवानां दिव्यास्त्राणि निर्मितानि इति वदति, येषु विष्णोः सुदर्शनचक्रं शिवस्य च त्रिशूलं सन्ति। सूर्यस्य सञ्ज्ञया सह वाजिरूपेण समागमेन अश्विनौ, रेवन्तः, वैवस्वतः मनुः च जाताः, भविष्यत् सावर्णिमनुः प्रतिपादितः, अस्य पवित्रकथाश्रवणस्य आध्यात्मिकफलं च उक्तम्।

अस्मिन् अध्याये राज्यवर्धनः राजा सप्तसहस्रवर्षाणि धर्मेण प्रशास्य शितकेशं दृष्ट्वा आश्रमधर्मानुसारं वानप्रस्थं स्वीकर्तुं निश्चिनोति। तस्य प्रजाः भक्तियुक्ताः तस्य प्रस्थानं सोढुमशक्त्वा गन्धर्वसुदामप्रेरिताः गुरुविसलवने सूर्यस्य वैदिकपूजां कुर्वन्ति। त्रिमासानन्तरं सूर्यदेवः प्रसन्नः भक्तेभ्यः दिव्यदर्शनं ददाति। अध्यायः सूर्यस्य सर्वव्यापकदेवतात्वेन स्तुतिना समाप्तः।

अस्मिन् अध्याये राजा सूर्येण दशवर्षसहस्राणि आयुषः प्राप्य प्रियां पत्नीं, पुत्रान्, प्रजाञ च अतिक्रमणस्य दुःखेन पीडितः, इदम् आशीर्वादं न अपि तु विपत्तिः इति अवगच्छति। सः सूर्यं प्रसादयितुं कठोरां तपस्यां करोति, ततः सूर्यः तस्य सम्पूर्ण राज्याय दीर्घायुः प्रदत्ते, निःस्वार्थभक्तेः शक्तिं प्रदर्शयति। अध्यायः विस्तृतफलश्रुत्या समाप्तः, यत्र एतत् सूर्यमाहात्म्यं पठन्तः श्रृण्वन्तः च आध्यात्मिकपुण्यानि प्राप्नुवन्ति इति उक्तम्।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयः क्रौष्टुकिं प्रति वैवस्वतमनोः सप्तममनोः वंशं निरूपयति, सूर्यस्य परमात्मत्वेन आरम्भं कृत्वा। अध्याये इलायाः यज्ञक्रियया असाधारणजन्म, मित्रवरुणकृपया सुद्युम्नत्वेन परिणतिः, तथा पुरूरवसः जन्मनि प्रतिपादितं तल्लिङ्गपरिवर्तनं च विस्तरेण वर्णितम्, येन चन्द्रवंशस्य स्थापना जाता।

अस्मिन् अध्याये मनोः पुत्रः पृषध्रः शिकारकाले यज्ञगां मृगमिव भ्रम्य अजानता हतवान्। ब्राह्मणपुत्रः बभ्रव्यः तं शूद्रत्वाय शशाप। राज्ञा प्रतिशापः कृते सत्यपि मौलिनः मुनिः क्रोधस्य नाशकतां अज्ञानवशात् कुर्वतां कृपादर्शनस्य च गुणं बोधितवान्। पृषध्रः अनुत्तरशापफलत्वात् स्वपतनं स्वीकृतवान्।

अस्मिन् अध्याये क्षत्रियकुमारः नाभागः वैश्यकन्यकायाः प्रेम्णा बद्धः, ब्राह्मणऋषीणां विवाहविधानपरामर्शं निराकृत्य राक्षसविवाहेन तां हृतवान्, पित्रा सह युद्धं कर्तुं प्रवृत्तः। अन्तरिक्षात् एकः परिव्राड् मुनिः अवतीर्य उक्तवान् - वर्णधर्मस्य अतिक्रमेण नाभागः क्षत्रियत्वं व्यपनीतवान्, अतः राजयुद्धे प्रवेशाधिकारः नास्ति इति।

अस्मिन् अध्याये भलन्दनः, यस्य पिता रणभयात् वैश्यधर्मम् अङ्गीकृतवान्, राजर्षिनिपात् दिव्यास्त्राणि प्राप्य पितृव्यान् पराजित्य पैतृकं राज्यं पुनः प्राप्नोति। तस्य पिता नाभागः स्वपितुराज्ञां उल्लङ्घनेन सिंहासनं निराकरोति। तदनन्तरं भलन्दनस्य माता सुप्रभा शापं प्रकटयति यत् तस्य पतिः राजा सुदेवः स्त्रीरक्षणे विफलतया वैश्यत्वेन परिवर्तितः। अयमध्यायः सिद्धान्तं स्थापयति यत् क्षत्रियत्वं जन्मना न अपि तु दुर्बलरक्षणकर्तव्येन निर्धार्यते।

अस्मिन् अध्याये कृपावती स्ववंशम् जन्मच्छेदञ्च निवेदयति। आरभ्यते मुनिप्रमतेर्नलस्य दर्पिणः दहनेन, सुदेवस्य विनयवते वरप्रदानेन च वैश्यात् क्षत्रियत्वाय। अनन्तरं सा कथयति स्वीयम् अद्भुतजन्म दयालुराजर्षेर्सुरतात्, अगस्त्यस्य भ्रात्रा शापञ्च, यस्मिन् दैवकृपया पुनः क्षत्रियत्वप्राप्तेः सूचना विद्यते।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयमुनिः क्रौष्टुकिं प्रति वत्सप्रिनरेन्द्रस्य वीरगाथां कथयति, यस्तु कुजम्भदैत्यस्य पराजयं विधाय मुदावतीराजकन्यां प्राप्नोति। कुजम्भस्य सुनन्दाख्यगदायाः गुह्यदोषः प्रकटितः - स्त्रीस्पर्शे सा शक्तिहीना भवति। मुदावत्याः भक्त्या वत्सप्रेः च पराक्रमेण सार्धं विजयः सिध्यति। अन्ते वत्सप्रिः धर्मपूर्वकं राज्यं करोति, यज्ञैः प्रजारक्षणैः धर्मशासनेन च विभूषितम्।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेय मुनिः प्रम्शोराज्ञः पुत्राणां द्वादशसंख्याकानां वंशकथां निबध्नाति, यत्र खानित्रस्य धर्मराज्यं सर्वभूतदयालुतां च प्राधान्येन वर्णयति। विश्ववेदिनामा मन्त्री अभिचारक्रियया राज्यहरणाय प्रयतते, परन्तु कृत्याः तान् एव प्रहरन्ति। खानित्रस्य पुण्येन रक्षणं भवति, धर्मस्य अधर्मे विजयं सूचयति।

अस्मिन् अध्याये राज्ञः खानित्रस्य वशिष्ठमुनितः ज्ञानं भवति यत् तस्य भ्रातरः पुरोहिताश्च दुर्जनमन्त्रिणः शौरेर्माययो विनष्टाः। पश्चात्तापग्रस्तः स आत्मानं द्विजनाशस्य दोषी मन्यते। पुत्रस्य क्षुपस्य पक्षे सिंहासनं समर्प्य खानित्रः त्रिभिः पत्नीभिः सह वनं गत्वा त्रिशतपञ्चाशद्वर्षाणि कठोरतपः आचरति। अन्ततः स पुण्यमयान् दिव्यलोकान् प्राप्नोति, तस्य भक्तपत्न्यश्च सालोक्यं प्राप्य पत्या सहैव तिष्ठन्ति।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयमुनिः धर्मात्मनः क्षुपराज्ञः वंशम् आख्यायि, तस्य यज्ञव्रतानि, ब्राह्मणेभ्यः दानानि, उत्तमं च राज्यपालनं विस्तरेण निरूपयति। प्रमथात् विविंशपर्यन्तं राजपरम्परा अनुसृता। विविंशस्य शासनकाले पृथिव्यां समृद्धिः प्राप्ता, सः रणे मृत्वा इन्द्रस्य स्वर्गलोकम् अगच्छत्।

अस्मिन् अध्याये अपुत्रः खानिनेत्रो नाम नृपः सहस्रयज्ञविदितः पितृकार्यार्थं मृगयां गतः वने द्वौ मृगौ पश्यति। तयोः सह गम्भीरसंवादे मृगौ उपदिशति यत् पुत्रत्वं पुत्रिणां च दुःखहेतुः, अपुत्रत्वं निरर्थकतया, पुत्रिणां तु ममत्वजनितचिन्ताप्रवाहेण। अन्ते नृपः पुत्रप्राप्त्यर्थं हिंसां त्यक्त्वा तपः आचरति, धर्मसङ्कटे सूक्ष्मबुद्ध्या प्रवर्तमानः।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयमुनिः निरपत्यस्य राज्ञः कथां वर्णयति। स गोमतीनद्यां कठोरतपसा तथा भक्त्या इन्द्रं प्रसाद्य बलस्वनामकं साधुपुत्रं वररूपेण प्राप्नोति। पश्चात् बलस्वः दुर्गर्विणा बान्धवैः विद्रोहेण तथा आक्रमणेन पीड्यमानः याचनां करोति। तस्य कराभ्याम् अतिबलसेना अद्भुतरूपेण उत्पद्यते। सा सेना शत्रून् पराजित्य तं धर्मराज्ञः कारन्धमस्य ख्यातिं प्रापयति।

अस्मिन् अध्याये महर्षिः मार्कण्डेयः राजकुमारस्य अविक्षितस्य जन्म वर्णयति। तस्य जन्मकाले बृहस्पतिशुक्रसोमबुधानां शुभग्रहाणां स्थितिः, पापग्रहाणां च स्पर्शाभावः, तस्य असाधारणं भाग्यं प्रतिपादयति। अविक्षितस्य धर्मानुष्ठानं राज्ञः बलस्य अधर्मेण सह तुल्यते। बलः राजकुमारीं वैशालिनीं अपहरति, ततः स्वयम्वरस्य स्वतन्त्रतां धर्मं च रक्षितुं क्षत्रियराजानः उत्थिताः।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयः विदिशायां भवन्तीं भीषणं युद्धं वर्णयति, यत्र धर्मनिष्ठः कश्चित् राजकुमारः स्वयम्वरसमये शतशः राज्ञां राजकुमाराणां च विरुद्धं एकैकः पराक्रमेण युध्यति। सः असाधारणं युद्धकौशलं प्रदर्शयति, परन्तु धर्मं त्यक्तैः तैः अन्यायेन बद्धः भवति। गर्विता कन्या विजयिनां मध्यात् कमपि वरं स्वीकर्तुं निषेधयति। ज्योतिषी राज्ञे विशालाय उपदिशति यत् विवाहाय शुभमुहूर्तस्य प्रतीक्षा करणीया, उत्पन्नं महत् विघ्नं स्वीकृत्य।

अस्मिन् अध्याये राजा कारन्धमः स्वयम्वरे कन्यायाः बलात् अपहरणात् रक्षणार्थं प्रवृत्ते संग्रामे बद्धस्य पुत्रस्य अविक्षितस्य मोक्षणाय त्रिदिनं युद्धं करोति। विजयं प्राप्य विवाहप्रस्तावे सत्यपि अविक्षितः स्वीयमानहानिं कारणतया विवाहं निराकरोति, यतः तेन अन्यैः राजभिः बद्धः आसीत्। तदा तत्प्रेमवती कन्या वने घोरं तपः आचरति। तदनन्तरं दिव्यदूतः भविष्यवाणीं करोति यत् सा चक्रवर्तिनः माता भविष्यति यः सप्तद्वीपेषु धर्मं स्थापयिष्यति तथा दैत्यं तारुजिदं नाशयिष्यति।

अस्मिन् अध्याये राज्ञी वीरा व्रतम् आचरति, पुत्रम् अविक्षितम् च प्रार्थयते यत् सः कस्यापि याचकस्य इच्छाम् पूरयेत्। अनेन राजा करन्धमः अविक्षितम् आज्ञापति यत् सः ब्रह्मचर्यम् त्यक्त्वा वंशानुक्रमाय पुत्रम् उत्पादयेत्। सत्यप्रतिज्ञाबद्धः अविक्षितः पितुः आज्ञाम् स्वीकरोति, धर्मस्य जटिलताम् दर्शयन्।

अस्मिन् अध्याये करन्धमपुत्रः दानवदृढकेशेन अपहृतां कन्यां रक्षति, युद्धे तं राक्षसं हत्वा देवेभ्यः चक्रवर्तिना भविष्यतः वीरपुत्रस्य वरं प्राप्नोति। रक्षिता कन्या तस्याः रसातलस्य असाधारणयात्रां वर्णयति, यत्र नागाः स्वसन्ततिरक्षार्थं तां प्रार्थितवन्तः, तस्याः भाविशिशोः ब्रह्माण्डीयमहत्त्वं प्रकटयन्तः।

अस्मिन् अध्याये राजकुमारः भामिन्या सह विवाहं करोति। सा गन्धर्वकन्या अगस्त्यमुनेः शापेन मनुष्यरूपिणी अभवत्। तुम्बुरुणा विवाहसंस्कारः सम्पन्नः, देवगणैः च सम्मानितः। दम्पती गन्धर्वलोके निवसतः, तत्र भामिन्याः मारुत्तः पुत्रः जातः। तस्य जातकर्मणि देवाः, मुनयः, नागपतयः च समागताः। आकाशवाणी अभिव्यक्तवती - मारुत्तः चक्रवर्ती भविष्यति, सप्तद्वीपान् शासिष्यति, पराक्रमेण च विश्रुतः स्यात् इति।

अस्मिन् अध्याये राजपुत्रः पत्नीपुत्रयुतः पितुः राज्यं प्रति प्रसन्नमना प्रत्यागच्छति, ततः उत्सवाः आरभ्यन्ते, भार्गवस्य अधीनं पौत्रस्य वेदानां युद्धकलायाः च शिक्षा भवति। यदा राजा विशलः वनं प्रति गन्तुं राज्यं च पुत्राय अविक्षिताय दातुम् इच्छति, तदा अविक्षितः निषिध्यति, परप्रयासेन मुक्तस्य स्वयं राज्यं कर्तुं अधिकारं नास्ति इति वदति। अध्यायस्य अन्ते मरुत्तः राज्याभिषिक्तः भवति, राजा करन्धमा तत्पत्नी च विरा घोरतपसा इन्द्रेण सह सालोक्यं प्राप्नुवन्ति।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयमुनिः क्रौष्टुकेर्नृपतेर्मरुत्तस्य असाधारणं वृत्तान्तं कथयति। स चक्रवर्ती नृपः आसीत्, यस्य सुवर्णमयी यज्ञशाला देवान् अपि चकितान् अकरोत्। एकः तपस्वी, यः मरुत्तस्य पितृव्या आसीत्, नृपं तीक्ष्णं भर्त्सयति - सर्पदंशैः मुनिपुत्राणां मृत्युषु तस्य प्रमादः इति। सा राजधर्मविषये गम्भीरं प्रवचनं करोति, नृपं भोगान् त्यक्तुं, गुप्तचरान् प्रेषितुं, दुर्जनान् दण्डयितुं, पृथिवीरक्षणाय कष्टं सोढुं च आज्ञापयति।

अस्मिन् अध्याये सप्त मुनीनां सर्पदष्टानां मृत्युना क्रुद्धः राजा मरुत्तः सम्वर्तकमस्त्रं प्रयच्छति सर्पकुलनाशाय। भीताः नागाः तां श्रेष्ठां स्त्रीम् उपशरणं यान्ति यया पूर्वं तेभ्यः अभयं प्रदत्तमासीत्। सा स्वपत्या राज्ञा अविक्षिणा सह मिलित्वा पुत्रस्य कोपं शमयति। अत्र क्षत्रियधर्मः विवक्षितो यत् शरणागतरक्षणं परमकर्तव्यम्, वैयक्तिकवैरात् धर्मः श्रेष्ठतरो वर्तते।

अस्मिन् अध्याये राजा मरुत्तः पित्रा अविक्षितेन सह सप्ताश्रमे ब्राह्मणान् विषयुक्तान् नागान् विषये धार्मिकं संघर्षं करोति। मरुत्तः राजधर्मेण न्यायम् अभिलषति, अविक्षितः शरणागतनागान् रक्षति। मुनयः मध्यस्थाः भूत्वा नागैः दिव्यौषधैः मृतब्राह्मणान् पुनर्जीवयितुं व्यवस्थापयन्ति, उभयोः सिद्धान्तान् सम्मानयन्तः विवादं समाधानयन्ति। मरुत्तः पितृभ्यां सह समागमं कृत्वा अष्टादशपुत्राणां विस्तृतराजकीयसम्बन्धानां च वर्णनं भवति, सप्तद्वीपेषु अनिवार्यसार्वभौम्यं स्थापयन्।

अस्मिन् अध्याये मार्कण्डेयः क्रौष्टुकिं प्रति मरुत्तस्य वंशं निरूपयति। मरुत्तस्य ज्येष्ठपुत्रः नरिष्यन्तः पितुः पञ्चसप्ततिसाहस्रवर्षीयराज्यानन्तरं वनप्रव्राजनात् सिंहासनम् आरोहति। पितामहानां धार्मिकाचरणं चिन्तयन् नरिष्यन्तः अपूर्वयज्ञं सम्पादयति, यत्र अद्भुतदानेन सर्वब्राह्मणान् समृद्धान् करोति। तस्य धर्मपरायणराज्ये पृथिव्याः समस्तजनाः वैदिककर्मकाण्डे प्रवर्तन्ते, चतुर्षु दिक्षु लक्षशः यज्ञाः सम्पन्नाः इति लेखाकार्याणि साक्ष्यं भजन्ते।

अस्मिन् अध्याये नरिष्यन्तपुत्रः दामः, यः आत्मसंयमी, धनुर्विद्यायां, दिव्यास्त्रेषु, योगे च प्रशिक्षितः, स्वीयां वराङ्गनां सुमनां त्रिभ्यः अन्येभ्यः राजपुत्रेभ्यः रक्षति, ये तां बलात् अपहर्तुं प्रयासं कुर्वन्ति। सभायां गन्धर्वविवाहः अथवा राक्षसविवाहः इति विषये वादः भवति, परन्तु धर्मः एव अन्ते स्थापितः भवति। दामः युद्धे शत्रून् पराजित्य, चारुवर्मा राजा वैदिकरीत्या विवाहसंस्कारं सम्पादयति।

अस्मिन् अध्याये राजा नरिष्यन्तः पुत्रं दमम् राज्याभिषिक्त्य कृत्वा तपस्विन्या पत्न्या इन्द्रसेनया सह वनं प्रति निवृत्तः। तत्र व्याधः वापुष्मत्, पुत्रस्य शत्रुः पूर्वपराजयस्य प्रतिशोधार्थं, तं निर्दयं हतवान्। इन्द्रसेना दमाय विस्तृतं सन्देशं प्रेषितवती, धर्मिष्ठप्रतिशोधस्य ऐतिहासिक उदाहरणानि उपस्थाप्य, क्षत्रियधर्मं पालयितुं तं प्रेरितवती। अनन्तरं सा पतिशरीरम् आलिङ्ग्य अग्निं प्रविष्टा, सतीत्वेन अन्तिमयात्रां कृतवती।

अस्मिन् अध्याये दमः शूद्रतापसात् पितुर्मृतिवार्तां श्रुत्वा वधकर्त्रि वैरप्रतिज्ञां करोति। धर्मक्रोधेन प्रेरितः सः वधकर्तारं तद्वंशं च नाशयितुं सङ्कल्पयति, पितृपिण्डदाने रक्तमांसानि समर्पयितुं वदति, दैवरक्षणं वारयितुं प्रतिज्ञां करोति। धर्मरक्षणकर्तृत्वेन स्वकर्तव्यपालनाय धनुर्खड्गं गृहीत्वा रथमारुह्य कुलसम्मानं पुनःस्थापयितुं प्रस्थाति।

अस्मिन् अध्याये नृपतेः नरिष्यन्तपुत्रः राजकुमारः दमः स्वपितृहन्त्रे शूद्रतापसे वपुष्मते प्रति प्रतिज्ञां पूरयितुं सैन्याभियानं निर्दिशति। दिव्यसाक्षिणां समक्षं घोरयुद्धानन्तरं दमः वपुष्मतं तद्बान्धवान् च निहन्ति, ततः पितुः पितृकर्मणि स्वकीयं रक्तमांसौ समर्पयित्वा परमपुत्रभक्तिं प्रदर्शयति। सूर्यवंशीयान् राजृन् धर्मवेदान्तविद्यापरायणान् स्तुत्वा इमान् चरितानि श्रृत्वा सर्वपापैः मुच्यत इति अध्यायः समाप्तः।

अस्मिन् अध्याये बोधिताः खगाः स्वकथां समाप्य अष्टादश महापुराणानि विस्तरेण निरूपयन्ति, मार्कण्डेयपुराणं सप्तमं स्थानं प्राप्नोति, पुराणसाहित्यस्य पञ्च लक्षणानि च विवृण्वति। पुराणपाठस्य उचितविधिं निर्दिशन्ति, अनादरं अयथार्थप्रसारणं च निषिद्धं कुर्वन्ति, पापमोक्षः विष्णोः परमधाम प्राप्तिश्च अस्य श्रवणस्य आध्यात्मिकफलभूतं घोषयन्ति। जैमिनिः खगेभ्यः अन्तिमाशीर्वचनं प्रदत्त्वा स्वाश्रमं प्रति गच्छति, पुराणं विधिपूर्वकं समापयन्।
Rather than posing a narrative question, this adhyāya establishes the ethical and soteriological premise: Purāṇic discourse is framed as a purifier of kalmaṣa (moral impurity) and a support for yogic clarity that overcomes bhava-bhaya (existential fear).
It does not yet enter Manvantara chronology; it prepares the reader for later analytical sections by sanctifying the text and grounding authority in the Nārāyaṇa–Vyāsa transmission line.
Direct Devi Māhātmya content is not present here; the only Shākta-adjacent element is the conventional invocation of Devī Sarasvatī as the presiding deity of speech and learning, authorizing the forthcoming discourse.
The chapter foregrounds hermeneutic and ethical doubts raised by Jaimini about the Mahābhārata’s narrative logic—especially divine incarnation, contested marital norms, expiation for grave sin, and seemingly undeserved deaths—while asserting the Bhārata’s status as an all-encompassing puruṣārtha-śāstra.
This Adhyāya does not yet enter a Manvantara catalogue; instead it establishes the Purāṇa’s pedagogical architecture (Mārkaṇḍeya → birds) that will later be used to transmit long-range cosmological and genealogical materials, including Manvantara-related discourse.
Adhyāya 1 is prior to the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93) and contains no direct Śākta stuti or Devī-centered battle narrative; its relevance is structural, setting the multi-layered frame narrative through which later high-authority Śākta sections are delivered.
The chapter interrogates possessiveness and violence (mamatā and adharmic aggression) and then broadens into a reflection on death’s inevitability: fear and flight do not determine longevity, while effort (puruṣakāra) remains ethically mandated even under the sovereignty of time (kāla/daiva).
This Adhyaya is not a Manvantara-chronology unit; instead, it builds the text’s instructional frame by establishing a Suparṇa genealogy and the origin-context for extraordinary birds whose later speech and counsel function as a vehicle for analytic dharma exposition.
It does not belong to the Devi Mahatmyam sequence (Adhyayas 81–93). Its relevance is genealogical and didactic: it traces the Suparṇa line (Garuḍa → descendants → Kaṅka/Kandhara → Tārkṣī) and introduces a karma-focused ethical discourse through Śamīka’s rescue and instruction.
The chapter centers on a dharma-conflict between satya-vākya (keeping a pledged word) and the moral limits of fulfilling that pledge through हिंसा/self-destruction. The birds argue that a son is not obliged to “pay debts” by surrendering his body for another’s promise, while Indra frames the episode as a test that clarifies the hierarchy and intent of dharmic action.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Vedapath Gold
Reading stays free, with or without Gold. It is for when you would rather listen: Sanskrit recitation and a spoken translation in 10 languages across the library, on this site and in the app, plus weekly Mudras for your questions and every comic and video episode open.