Mandala 2
मण्डल 2
The Family Book of Gritsamada
ऋग्वेदस्य द्वितीयं मण्डलं गृत्समद-परम्परायाः कुलपुस्तकं, यत्र सुसंहिते यज्ञलोके प्रेरिता वाक् ऋतेन सह समन्विता देवान् यजमानांश्च “पन्थानं विवृणोति”। अत्र अग्निः प्रमुखो मध्यस्थो दूतश्च; इन्द्रस्य जयबलं मरुतां च तूर्णं साहाय्यं यज्ञेन धनं रक्षां च ऋतस्य स्थैर्यं च साधयति। एतन्मण्डलं विशेषतः रुद्रसूक्तेन प्रसिद्धम्—तत्र तीव्रः शरासनधारी देवः श्रद्धया संयमेन चोपसृत्य याच्यते, यत् स क्रोधं शमयित्वा शिवतमानि भेषजानि दद्यात्, अनिष्टानि च निवर्तयेत्।
Suktas in Mandala 2
Sukta 1
Sukta 2.1
ऋग्वेदस्य २.१ सूक्ते सर्वजन्मानं सदापवित्रं जातवेदसमग्निं आह्वयति—यः दिवो रोचिषः, अपः, अश्मनः, काष्ठात्, ओषधीभ्यश्च उदेति, तथा मनुष्यगृहे हृदि च प्रज्वाल्यते। सूक्तेऽग्नेः बहुविधाः सम्बन्धरूपाः स्तूयन्ते—पिता, भ्राता, पुत्रः, सखा च—तं च यजमानान् दातारश्च समृद्धिं रक्षां च सभायां च बृहतीं वाचं प्रति नेतुं प्रार्थयते।
Sukta 2
Sukta 2.2
अयं सूक्तो जातवेदसं अग्निमाह्वयति—यज्ञेन वर्ध्यतां, हविषा तन्वा च प्रेरितया वाचा च स्तूयतामिति। स होत्रा दीप्तिमान् बलस्य समृद्धेश्च द्वाराणि विवृणोति, द्यावापृथिवी अनुकूलयति, यजमानान् कवीन् च श्रेयसे बृहते च नयतीति।
Sukta 3
Sukta 2.3
अयं सूक्तोऽग्निं प्रज्वलितं पृथिव्यां निहितं होतारं सिंहासने स्थापयति—यः सर्वान् लोकान् अभिमुखो भूत्वा देवान् यज्ञं प्रति नयति। तस्य शोधकं तेजोमयं प्रज्ञारूपं स्तौति, तथा हविषां—विशेषतः घृतस्य—वाहकत्वं, येन यागः सम्यग् संस्कृतो भवति यजमानाय च फलप्रदः।
Sukta 4
Sukta 2.4
अयं सूक्तः अग्निं जातवेदसं दीप्तिमन्तं “जनानां अतिथिं” इव आह्वयति, यं मित्रमिव ध्रुवं विश्वसनीयम् मनुष्येषु निवासयोग्यं देवानां दूतं मध्यस्थं च स्थापयति। अस्य नानावर्णदीप्तिं स्तौति, तथा च यौवनस्य पुनर्नवीकरणरूपं विरोधाभासं वर्णयति। अन्ते प्रार्थयते यत् अग्निना गृत्समदाः सीमातीतं समुत्थेयुः, वीर्यं शौर्यं च लभेरन्, रक्षां पोषणं च प्राप्नुयुः, प्राणवृद्धिं च अवाप्नुयुः।
Sukta 5
Sukta 2.5
अयं सूक्तोऽग्निं विशेषतः होतृरूपेण स्तौति, तस्य च समन्विताः यज्ञशक्तीः, यथा यज्ञः सम्यक् प्रवर्त्यते प्रभावी च भवति इति प्रार्थयन्। अग्निः प्राज्ञः पितृवत् मार्गदर्शकः पितृपरम्परायै आहूयते; स हविषो संगृह्णाति, कर्म समन्वयति, यज्ञं सम्यक् नियच्छति, च यमेन (सम्यग्-नियमनena) यज्ञकौशलेन च ‘आर्यं धनम्’ प्रददाति।
Sukta 6
Sukta 2.6
गृत्समदस्य गायत्रीस्तोत्रेऽस्मिन् समीपस्थं सखिभूतं च देवं अग्निं समिधा स्तुत्या च यज्ञस्य च ऋतक्रमेणोपसर्पन्ति। स ऋषेर्वाचः शृणोतु, हव्यानि प्रतिगृह्णातु, दिव्यं “वर्षम्” (बलावतरणम्), विजयीं वाजशक्तिं, बहुलं पोषणं च ददातु इति प्रार्थ्यते। अन्ते सर्वज्ञं चेतनं अग्निं आगच्छतु, विधिवत् ऋतक्रमेण कर्म साधयतु, बर्हिषि चोपविशत्विति आमन्त्रयति।
Sukta 7
Sukta 2.7
एषः संक्षिप्तः गायत्रीस्तोत्रः भरतानाम् स्वकीयम् अग्निं—यविष्ठं तथापि अग्र्यं—आह्वयति, यत् सः तेजस्वि बहुकाम्यं धनं क्षेमं च आनयेत् इति। अस्य शुद्धत्वं विशालं च दीप्तिमत् सन्निधानं स्तूयते; घृताहुतिभिः स वर्ध्यते इति, तथा च स प्राचीनः वर्यः होतृः सन् यज्ञं सिद्धिं प्रति वहति इति प्रतिपाद्यते।
Sukta 8
Sukta 2.8
अग्निं प्रति एषः संक्षिप्तः सूक्तः तस्य शीघ्रयुगान् रथांश्च स्तौति—यज्ञे तस्य त्वरितोपगमनशक्तिं कार्यसाधनप्रभावं च। उपासकं परितः अविनाशिना प्रकाशेन आवृण्वतीं द्युलोकसदृशीं तस्य दीप्तिं च समर्चयति। अन्ते च अग्निना सहेन्द्रसोमादिभिः देवैः संयुक्तैः सहायैः संग्रामे रक्षणं जयश्च इति सामूहिकं प्रार्थनां समाप्नोति।
Sukta 9
Sukta 2.9
षडृचात्मकं त्रिष्टुभः सूक्तमिदम् अग्निं विद्वांसं होतारं प्रतिष्ठापयति—यः पुरोहितस्थाने निषीदति, यजमानानां मध्ये चात्मानं संस्थापयति। तं हविः शृणोतु, समृद्धिं दृढीकरोतु, श्रेष्ठो यजमानः सन् यज्ञं नयतु, अनिष्टेभ्यः पातु, तेजस्विनं प्राणबलं च धनं च ददातु इति प्रार्थयते।
Sukta 10
Sukta 2.10
अग्निं प्रति एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभः सूक्तः यज्ञे प्रथमं पितृवत् उपस्थितं स्तौति—यः इळायाः पवित्रे सदसि समिध्यते, पूर्णतया विवेकेन च दीप्तिमान्। अस्य सर्वव्यापिनी विश्वव्याप्तिः प्रतिपाद्यते—स लोकान् अधितिष्ठति, भुवनानि च वशे करोति। स एव पावकः, मथितः सन् उज्ज्वलः क्रियते, घृतेन चाभ्यञ्ज्यते। अन्ते कविः हविषः सम्यग्विभक्तं भागं याचते, मनुवत् दूतं अग्निं आह्वयति, वाचः स्रुचा मधुर्याय समृद्ध्यै च समाहूतम्।
Sukta 11
Sukta 2.11
गृत्समदेन कृतोऽयं इन्द्रसूक्तः कवीनां प्रार्थनां शृण्वन् देवं यज्ञं प्रति आगन्तुं, बलवर्धकं सोमं पातुं च आह्वयति। इन्द्रं शूरं दातारं गोप्तारं च स्तौति; धनं जयम् अदीप्तं च भाग्यभागं याचते, येन उपासकाः सभायां ‘वृहद्’ वदेरन्, दृढैः सन्तानैः सखिभिश्च समन्विताः।
Sukta 12
Sukta 2.12
ऋग्वेदस्य २.१२ सूक्तं इन्द्रस्य प्रति प्रबलं स्तुतिगीतम्। अत्र सः सृष्टेः स्थैर्यस्य, संग्रामेषु जयस्य, धनबलयोः च प्राप्तेः निर्णायकः शक्तिरिति पुनःपुनः निर्दिश्यते। तस्य आदिमं पराक्रमं स्मार्यते—येन द्यावापृथिवी कम्पेते—तथा सः संग्रामे सर्वैः पक्षैः आहूयमानो देव इति निरूप्यते; सोमपेषकस्य यजमानस्य च प्रति तस्य ध्रुवा सहायता अपि प्रतिपाद्यते।
Sukta 13
Sukta 2.13
ऋग्वेदस्य २।१३ सूक्तं गृत्समदस्य त्रिष्टुभ्छन्दसि कृतम्, इन्द्रं स्तौति—यः ऋतस्य धारकः, लोकान् विस्तारयति, प्राणदायिनीः शक्तीः विमोचयति, दिवः स्तनयित्नुमयीं तेजोमयीं दीप्तिं च प्रकटयति। अस्मिन् सूक्ते इन्द्रस्य महिमा आपः, ऋतवः, सोमसदृशं “प्रथमं मधु” इत्यादिभिः जननशक्तिभिः संबध्यते; अन्ते च समुदायिकेषु यज्ञकर्मसु सुव्यवस्थितां दानशीलतां, कीर्तिं, वीर्यं च याचते।
Sukta 14
Sukta 2.14
अयं सूक्तः इन्द्राय सोमाह्वानरूपः। अध्वर्यवः पुरोहिताः वृषभस्य प्रीतिकरं मदकरं सोमं आनयन्तु पिबन्तु च इति प्रेर्यन्ते। इन्द्रस्य निर्णायकजयाः स्तूयन्ते, स च सहायकवीरान् रक्षति इति प्रशंस्यते। अन्ते च यजमानानां जनसमितिषु कीर्तिवर्धकं बहुलं धनं बलं च प्रार्थ्यते।
Sukta 15
Sukta 2.15
अयं सूक्तः सत्यस्य सत्यकर्माणि इन्द्रस्य प्रघोषयति। स सोमपानानन्तरं निरोधकं सर्पम् (अहिं/वृत्रम्) जघान, निबद्धाः प्राणशक्तयः—आपः, ज्योतिः, जयिनी गतिश्च—विमोचयामास। एतत् स्तुतिश्चाह्वानं च; यजमानानां कृते तान् लोकधारकान् कर्माणि पुनरपि कर्तुं इन्द्रं प्रेरयति, सभायां रक्षणं, लभ्यं धनम्, वीर्यं च दातुम्।
Sukta 16
Sukta 2.16
ऋग्वेदस्य २.१६ सूक्तं सप्तर्चकं त्रिष्टुभं; अत्र गृत्समदः प्रज्वलितेऽग्नौ हविरिव सम्यग् वहितं स्तोमं निवेद्य, पुराणं नित्यनवं च इन्द्रं सोमपीडनेषु आगन्तुं आह्वयति। सूक्ते इन्द्रः धृष्णुः वृषभः इव स्तूयते, यः जनानां क्रतुम् उपगृह्णाति; तं तेजस्विना बलेन सोमं पातुम् प्रेरयन्ति, यथा स उपासकेभ्यः धनं रक्षां च वर्षेत्।
Sukta 17
Sukta 2.17
इन्द्रस्य स्तुत्यर्थं त्रिष्टुभा रचितेऽस्मिन् संक्षिप्ते सूक्ते तस्य विस्तीर्णं प्रभुत्वं सर्वान् लोकान् व्याप्नोति, तथा च तस्य जयशक्तिः विश्वे प्रकाशं समन्वयं च स्थापयतीति प्रशंस्यते। इन्द्रकर्म अग्नि/वह्निरूपेण ‘अग्निशक्त्या’ चित्र्यते—या उभे रजसी वितनोति, विदीर्णं तमः ‘सीव्यति’ (स्यूते) च; ततः कविः वाजं (जयबलम्), रक्षां, तथा च गायकानां कृते बह्वीं दक्षिणाम् याचते।
Sukta 18
Sukta 2.18
इन्द्रायैषा स्तुतिः प्रातःसंयुक्तं नूतनं रथं स्मारयति, यस्य बहवो युगाः, रश्मयः, नाविकदण्डा इव चाङ्गानि प्रतीकात्मकानि सन्ति; कवीनां हविभिः प्रेरितया च धियाऽसौ शीघ्रो भवत्विति प्रार्थ्यते। सोमपानाय इन्द्रः पुनःपुनः बहुभिः अधिकतरैः बलैश्च त्वरितं निमन्त्र्यते; तस्यागमनेन जयः, रक्षणं, यजमानानां च भागः (भगः) सुनिश्चितो भवति। अन्ते दाक्षिणायाः (ऋत्विजां दानस्य) तथा सामूहिकसमृद्धेः प्रति वचनं वर्तते—दानधारा प्रवहतु, सभायां वाक् ‘विस्तीर्णा’ भवतु, प्रजाश्च वीर्यवन्तः पुत्रैः समृद्धा भवन्तु।
Sukta 19
Sukta 2.19
अयं सूक्तः सोमबलसमन्वितं इन्द्रं स्तौति—यः परमे दिवि स्वं सदः स्थापयति, यजमानस्य प्रार्थनां शृणोति, च प्रकाशं धनं जयञ्च ददाति। अत्र सम्यक् स्तुतिः (ब्रह्म) सोमाभिषवश्च इन्द्रस्य प्रत्यक्षदानैः संयुज्येते—सूर्यवत् दीप्तिं, निगूढानि वसूनि, गायकानां च अक्षीणं भगम्। अन्ते प्रार्थ्यते यत् उदारा दक्षिणा ऋत्विजां समुदायाय दुह्यतां, ये सभायां बृहत् वदेरन्, दृढप्रजाः वीर्यसमन्विताश्च स्युः।
Sukta 20
Sukta 2.20
ऋग्वेदस्य २.२० सूक्तं त्रिष्टुभा इन्द्रस्य स्तुतिसूक्तम्। अत्र कविः स्वां प्रेरितां शक्तिं सुसंयुज्य रथ इव समर्पयन् इन्द्रस्य रक्षणं जयम् उदारं च प्रतिदानं याचते। तद् इन्द्रस्य पुरातनानि अङ्गिरसां सम्बन्धीनि कर्माणि स्मारयति—पन्थानं विवृण्वन्, शिलां/दुर्गाणि भिन्दन्, ज्योतिः प्रामुञ्चत्। अनन्तरं यज्ञे प्रत्यक्षं प्रार्थयते—गायकाय सभायै च बृहतीं दक्षिणां दुह्यताम्, विदथे च वीर्यवन्तः प्रजाः महती च वाक् समृद्ध्यताम्।
Sukta 21
Sukta 2.21
अयं लघुरिन्द्रसूक्तः सर्वजयीं देवं सोमेनाह्वयति—यो विजयक्षेत्रेषु सर्वेषु धनं स्वर्गं बलं गवां संपदं चापः च जयति। इन्द्रः अजेयः व्यापकश्चेति स्तूयते; स उषसां कृते ज्योतिष्मन्तं लोकं विवृणोति। अन्ते च श्रेष्ठवरप्रार्थना क्रियते—प्रसन्ना बुद्धिः समृद्धिः क्षेमं मधुरा वाक् च उज्ज्वलानि अहानि च।
Sukta 22
Sukta 2.22
इन्द्रस्यास्य लघुस्तोत्रे विष्णुना सह पिष्टं सोमं पीत्वा देवस्य महावेगः शक्त्युत्कर्षश्च स्तूयते। सोमः ‘सत्यः’ दिव्यः शक्तिरिव निरूप्यते, यः ‘सत्यं’ इन्द्रं नित्यं विश्वसनीयतया सहानुगच्छति। इन्द्रस्य बलवृद्धिः, यजमानाय दानशीलता, तथा प्राचीनं कर्म—अपां विमोचनं, जीवनस्य पुनःस्थापनं, देवऋतस्य च प्रतिष्ठापनम्—प्रशंस्यते।
Sukta 23
Sukta 2.23
अयं सूक्तः बृहस्पतिं ब्रह्मणस्पतिं वा पवित्रवाचः सार्वभौमं समाह्वयति, यः अन्तर्गणान् (गणाः) सम्यक् विनियुङ्क्ते, प्रेरितवाक्याय जयाय च पन्थानं विशोधयति। तम् उपासकस्य अन्तःसदसि उपवेशनाय याचते, शत्रुभ्यः दुर्वाच्येभ्यश्च रक्षणाय, तथा सूक्तस्यैव नेतृत्वाय, येन कुलं समृद्धिं गच्छेत् सभायां च ‘बृहत्’ वदेत्।
Sukta 24
Sukta 2.24
अयं सूक्तः बृहस्पतिं/ब्रह्मणस्पतिं पवित्रवाचः स्वामिनं स्तौति, यः मतिं प्रबोधयति यज्ञे च स्तोमं प्रभावयति। स मन्त्रेषु सङ्ग्रामेषु च श्रेष्ठो मन्त्रोपदेष्टा नायकश्च इति प्रशस्यते; तं हविः प्रार्थनां च प्रवर्तयतु, विजयम् वाजं च ददातु, प्रजां क्षेमं च रक्षतु इति याचते। अन्ते देवतां प्रति प्रार्थना—“सुवाचं स्तोमं नयतु”, येन उपासकाः सभायां बृहत् वदेरन्, वीर्यसमन्विताः।
Sukta 25
Sukta 2.25
अयं लघुस्तोत्रो ब्रह्मणस्पतिं स्तौति—यः पवित्रवाचः स्वामी यज्ञकर्मणां च निपुणः, अग्नेः प्रज्वालनात् प्रेरणाच्च शक्तीन् सम्यग् युङ्क्ते यथा कर्म सिद्ध्यति। स वक्रविरोधेऽप्यप्रतिहतः, बन्धान् भिनत्ति, भक्ताय च क्षेमं शरणं समृद्धिं च उद्घाटयति। पुनःपुनरुक्तो ध्रुवपदः तस्य सामर्थ्यं दर्शयति—सहायान् अन्तःकरणशक्तींश्च एकतां नयित्वा एकं प्रभाविनं विजयी दलं करोति।
Sukta 26
Sukta 2.26
ऋग्वेदे २.२६ सूक्ते ब्रह्मणस्पतिः (बृहस्पतिः) पवित्रवाचः स्वामी इति आहूयते—यः स्तुतिवाक्यं ऋजुं करोति, जयकरं साधु च, तथा ‘अदेव’ (अहविर्दान) प्रवृत्तेः विरुद्धं प्रभावं जनयति। अस्मिन् सूक्ते श्रद्धावतो हविष्मतः समृद्धिं, सामाजिकं साहाय्यं, अन्तर्बलं च स्तौति; अन्ते च बृहस्पतेः सन्मार्गदर्शनं, दुःखात् क्षताच्च विस्तीर्णं रक्षणं च प्रतिपाद्यते।
Sukta 27
Sukta 2.27
ऋग्वेदस्य २.२७ सूक्तं गृत्समदस्य त्रिष्टुभ्छन्दसि कृतं, आदित्यान् प्राचीनान् राजान इव ऋतस्य धारकान्, ऋजुगामिनं मनुष्यं रक्षन्तश्च, आह्वयति। सूक्ते स्तुतिः सर्पिषेव समर्प्यते, तथा देवान्—विशेषतः मित्रं वरुणम् अर्यमणं भगं दक्षम् अंशं च—मार्गदर्शनाय, धर्मधैर्याय, समृद्ध्यै, अनवद्यपथाय च याचते। अन्ते वरुणं प्रति व्यक्तिगतप्रार्थना क्रियते—दैवीयप्रसादात् मा पतामि, सभायां च बलवता बृहद्वचो ब्रवीमिति।
Sukta 28
Sukta 2.28
ऋग्वेदस्य २।२८ सूक्तं गृत्समदेन त्रिष्टुभा छन्दसा वरुणाय (आदित्याय) कृतम्। अत्र स ऋतस्य—विश्वस्य नैतिकस्य च—धारकः सार्वभौम आदित्य इति स्तूयते। कविः रक्षणं सुकीर्तिं च याचते, भयात् पापाच्च विमोचनं प्रार्थयते; वरुणं च पापदुःखयोः बन्धनं “यथा वत्सं रज्ज्वाः” शिथिलयितुं, उपासकं च सत्यसमृद्ध्योः सुमार्गे सुसंनियते पथि धारयितुं निवेदयति।
Sukta 29
Sukta 2.29
अस्य सप्तर्चस्य त्रिष्टुभः सूक्तस्य गृत्समदः आदित्यान्—विशेषतः मित्रावरुणौ—ऋतस्य (विश्वधर्मस्य नीतिधर्मस्य च) रक्षिणौ इति आह्वयति, ये गूढं दोषं च अन्तःप्रच्युतिं च दूरं नयन्तु। कविः दयां, सत्यस्य “मध्यमार्गे” सम्यग्-नेतृत्वं, तथा समृद्धौ “बृहती” (विस्तीर्णा) सामुदायिक-वाचि च निरन्तरं सहभागित्वं याचते, यत् अन्तःस्थेन वीर्येण धृतम्।
Sukta 30
Sukta 2.30
एषः त्रिष्टुभः सूक्तः आपः स्तौति—ऋतस्य अनुक्रमेण अहोरात्रं प्रवहन्त्यः, प्राणदाः सुव्यवस्थिताः शक्तयः। ताः सवितरि ऋतस्य स्थापके रमन्ते, इन्द्रे च विघ्ननिवारके। ततः सूक्तं रक्षार्थं प्रार्थनाभिः विस्तरति—विशेषतः इन्द्रं (सोमं च) आह्वयति, अन्ते मरुतां गणं; भयेषु अभयम्, विस्तीर्णं देशम्, तथा वीर्यसमृद्धिं प्रजासहितां समृद्धिं च याचते।
Sukta 31
Sukta 2.31
अयं सूक्तः मित्रावरुणौ ऋतस्य धर्मस्य च स्थैर्यकारिणौ सुसंबन्धस्य च पालकौ इति आह्वयति। यजमानस्य यज्ञयात्रारथं धारयितुं तौ आदित्यैः रुद्रैः वसुभिः सह प्रार्थ्येते। ततः सूक्तं विश्वदेवसमाह्वानरूपेण विस्तरति—त्वष्टारम्, इळाम्, भगम्, द्यावापृथिव्यौ, पूषणम्, पुरन्धिम्, अश्विनौ च—यथा सर्वाः पोषकाः विश्वकार्यशक्तयः यज्ञे आसनं गृह्णीयुः। अन्ते कविः स्ववाचः नवकृतं स्तुतिरथं इव निर्माय श्रवः, वाजं, धीतिं च प्रार्थयते।
Sukta 32
Sukta 2.32
अयं सूक्तः प्रथमं द्यावापृथिव्यौ आह्वयति—कविवाक्यस्य रक्षिके, ऋतेन समन्विते, विशालौ जननी इव यौ प्रथिमानं रक्षणं समृद्धिं च प्रयच्छतः। ततः शुभासु स्त्रीशक्तिषु प्रार्थना विस्तरति—विशेषतः राकां तथा तत्सम्बद्धा देवीः—याः प्रजननं धनं क्षेमं च दद्युḥ; अन्ते च बह्वीः दिव्याः स्त्रियः सहाय्याय स्वस्तये च समाह्वयति।
Sukta 33
Sukta 2.33
अयं सूक्तः रुद्रस्य भक्त्या सम्यग्-सन्तुलितं स्तवनम्—स भयङ्करः सन् अपि हितकरः; तस्य क्रोधं न, अनुग्रहं याचते। गृत्समदः ‘सूर्यस्य दर्शनात्’ मा विच्छिद्ये इति प्रार्थयते, वर्धमानं बलं, प्रजां, अनिष्टात् परित्राणं च याचते। रुद्रस्य पावन-शक्तिं प्रशंसन्, उग्रं देवं शमयितुं पुनःपुनः नमस्करोति।
Sukta 34
Sukta 2.34
अयं सूक्तः मरुतः स्तौति—ते रौद्रिया दीप्तयः प्रचण्डाः स्तनयित्नवः, ये वन्यवत् शीघ्रं धावन्ति, अग्निवत् ज्वलन्ति, निरोधं विहत्य निगूढान् ‘रश्मीन्/गाः’ प्रकाशस्य विमोचयन्ति। तान् रक्षया समृद्ध्या सुमत्या च समीपं आगन्तुं याचते, विशेषतः यजमानस्य यः हविर्ददाति। भावः प्रथमतः तेषां बलस्य चित्रैः विशेषणैः वर्णनात् आरभ्य, अनन्तरं क्लेशात् निन्दाच्च परं नेतुं त्राणकरं सहाय्यं प्रति प्रत्यक्षप्रार्थनां गच्छति।
Sukta 35
Sukta 2.35
अयं सूक्तः अपां नपातं—गूढं “अपां शिशुम्”—स्तौति; यः अप्सु निहित इव वह्निः सृजनशक्तिश्च, तेजसा दीप्तिमान्। गृत्समदः तमाह्वयति यत् कविवाक्यानि गृह्णीयात्, आनन्दं सुसंस्थां च रूपं विधत्ताम्, लोकेषु च समृद्धिं प्राणबलं च ऋतुसंस्थितं वर्धनं ददातु। अन्ते चाशीर्वादरूपेण तस्य तेजोऽग्नेः शिवरक्षणेन सह जनस्य यज्ञसभायाश्च मङ्गलाय संबध्यते।
Sukta 36
Sukta 2.36
ऋग्वेदस्य २.३६ सूक्ते सोमयज्ञस्याह्वानं निरूप्यते—यत्रेन्द्रं (तत्सह राजदेवताः) आगच्छतु, निषीदतु, होतृ-आग्नीध्र-प्रशास्तृप्रभृतिभिः ऋत्विग्भिः विभागीकृतं मधुमन्तं सोमं पिबतु इति प्रेर्यते। अस्मिन् सूक्ते सोमपीडनस्य सजीवमुपमानचित्रणं दृश्यते—अश्मभिः गोवद् रश्मिवद् वा आपो दुग्धा इव, सोमो निष्पाद्यते—सहैव च सूक्ष्माः कर्मसंकेताः (होतृ, आग्नीध्र, प्रशास्तृ) प्रतिपाद्यन्ते। एवं यज्ञः सुव्यवस्थितो मार्ग इव देवान् प्रबोधयति, बलं प्रभुत्वं च यथाविधि आज्ञापनशक्तिं च विमुञ्चति।
Sukta 37
Sukta 2.37
अयं लघुस्तोत्रः द्रविणोदाः—“धनदानः/वरदः”—इति सोमपानशक्तिं आह्वयति, यः सम्यगनुक्रमितेन पौरोहित्यकर्मणा ऋतौ च कृतया हविषा तुष्यति। अत्र सोमयागस्य क्रिया होतृ-पोतृ-नेष्टृ-अध्वर्युभिः सह निरूप्यते, अन्ते च देवतां “चतुर्थं ग्रहं” पातुम् प्रार्थयते, येन यजमानाय समृद्धिं बलं च यज्ञसिद्धिं च विमुञ्चति।
Sukta 38
Sukta 2.38
अयं सूक्तः सवितारं देवं प्रेरकं स्तौति—यः उदेति निमेति च जगतः प्रवर्तयति, ऋतं धारयति, देवमनुष्ययोः भागं सम्यक् विभजति च। तस्य ध्रुवो विजयी च प्रभावो वर्ण्यते, यः विकृतिं निवारयति, स्वीयेन दिव्येन विधिना “शाश्वतीर् आपः” आनयति च। अन्ते द्रष्टा सवितारं याचते—द्यौः, आपः, पृथिव्याश्च वाञ्छितां समृद्धिं दातुं, गायकानां शान्त्यै वृद्ध्यै च।
Sukta 39
Sukta 2.39
अयं सूक्तोऽश्विनौ शीघ्रगामिनौ द्वौ शक्ती आह्वयति, यौ मनुष्याणां हव्यानि वहतः प्रत्यक्षं च सहाय्यं ददातः—आरोग्यं रक्षां सम्यग्दर्शनं सम्यग्नेतृत्वं च समृद्धिं च। कविः युग्मोपमानैः (अश्मानौ, दूतौ, नेत्रे, हस्तौ, पादौ इव) तौ क्षिप्रमागन्तुं, सुस्पष्टं द्रष्टुं, तनूं चिकित्सितुं, यजमानं च श्रेयसि नयितुं प्रार्थयते। अन्ते कृतं स्तोमं तयोः ‘वृद्ध्यै’ समर्पयति, सभायां च बलवन्तं तेजस्विनं प्रजां तथा विस्तीर्णां जयिनीं वाचं प्रार्थयते।
Sukta 40
Sukta 2.40
एषः षडृचः त्रिष्टुभः सूक्तः सोमपूषणौ द्वौ देवौ संयुक्तरूपेण आह्वयति—समृद्धेः जनयितारौ, रक्षकौ च—यौ लोकेषु यजमाने च अमृतत्वस्य समृद्धेश्च “नाभिं” प्रतिष्ठापयतः। तौ वर्धनस्य मध्यस्रोतः—धनं पोषणं फलवन्तश्च शक्तयः—विस्तारयितुम् प्रार्थ्येते; तथा धियं प्रेरयितुं रक्षां दातुं च। अन्ते अदितेः रक्षणीयया उपस्थित्या सहितं शुभाशंसनं समाप्यते।
Sukta 41
Sukta 2.41
अयं सूक्तो मुख्यतः शीघ्रं प्राणवायुम् वायुम् सहस्रशक्तिभिः रथैः आगन्तुं सोमपानाय च आह्वयति, येन यजमानानां प्राणबलं तेजस्वि विशदं च भवति। यज्ञे प्रवर्तमाने प्रार्थना रक्षां शिवत्वं च विस्तरयति—इन्द्रस्य प्रसादं च याचते, तथा यज्ञियानां देवानां व्यापकं गणं आसनानि उपविश्य सोमं यज्ञभागं च उपभोक्तुं आह्वयति।
Sukta 42
Sukta 2.42
अयं संक्षिप्तोऽपोत्प्रतिकारकः सूक्तः शकुनिं (निमित्तपक्षिणं) शुभं क्रोष्टुं गृहस्य पथिकस्य च रक्षणाय च आह्वयति। कविः प्रार्थयते यत् न कश्चित् हिंस्रः, न शस्त्रधारी आक्रमकः, न स्तेनः, न च दुष्टस्वरः कश्चन बलवान् प्रभुत्वं लभेत; तथा च समुदायः पवित्रे सभायां “बृहद्” (विस्तीर्णं, उन्नायकं वचः) वदेत्। एवं सूक्तं पक्षिणः स्वरं दिशानिमित्तं च विधिवत् आश्वासनरूपेण परिवर्त्य सुरक्षा, सम्यग्वाक्, सफलगमनं च सुनिश्चितं करोति।
Sukta 43
Sukta 2.43
अयं संक्षिप्तः सूक्तः शकुनिं/शकुन्तं (निमित्तपक्षिणम्) ऋतस्यानुगं सत्यवाचं सम्बोधयति; यस्य कूजनं यज्ञे लोके च अर्थवद्-निमित्तत्वेन गृह्यते। कविः तस्य “द्विविधं स्वरम्” इव शिक्षितस्य स्तोत्रगातुः प्रशंसति, तथा च सर्वतो दिग्भ्यः शुभ्रां पावनीं च वाचं उच्चारयितुं पुनःपुनः प्रार्थयते। एवं सूक्तं निमित्तश्रवणं पवित्रयति—प्रकृतौ ध्वनिः आशीर्वादस्य, सुमतेः, सभायां च सिद्धेः मार्गो भवति।
Frequently Asked Questions
Mandala 2 belongs to the Family Books (Mandalas 2–7), each associated with a particular seer-lineage. It is traditionally attributed to the Gṛtsamada family, with Gṛtsamada as the principal ṛṣi.
Mandala 2 repeatedly links effective sacred speech (vāc) with ṛta (cosmic order): when utterance and ritual are rightly aligned, they ‘open the path’ for divine presence, protection, and the bestowal of wealth.
The mandala contains the celebrated Rudra hymn (RV 2.33), a classic model of propitiation: Rudra’s fierce power is respectfully restrained through praise and supplication, asking him to avert harm and grant healing and well-being.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.