Sukta 161
Sukta 1.161
Rbhus (collective seers/artisans) traditionally associated with this sukta; specific attribution not provided in input
Agni as dūta; narrative frame concerns the Rbhus and the transformation of the cup (camasá)
अयं सूक्तः ऋभूणां दिव्यानां तक्ष्णाम् परीक्षणं स्तुतिं च वर्णयति। अग्निर्दूतत्वेन उपनिबद्धेऽस्मिन् आख्याने एकस्य दारुमयस्य चमसस्य बहुधा सिद्धरूपेषु रूपान्तरणं प्रसिद्धं कथ्यते। प्रहेलिकाप्रश्नैः, यज्ञसंवादैः, सोमाभिषवस्मरणैश्च, कौशलं यत् पवित्रशक्तिरूपेण परिणमति तत् प्रशंस्यते—ऋतेन (ऋतस्य) अनुगुणं कर्म अमृतत्वं देवप्रसादं च लभते।
Mantras
Mantra 1
किमु श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगन्किमीयते दूत्यं कद्यदूचिम । न निन्दिम चमसं यो महाकुलोऽग्ने भ्रातर्द्रुण इद्भूतिमूदिम ॥
किमु श्रेष्ठः किम् यविष्ठो नोऽद्य आगत्? किमीयते दूत्यं, कद् वयम् ऊचिम? न वयं चमसं निन्दामः। हे अग्ने भ्रातः महाकुल! द्रुण एव भूति-वृद्धिं वयं याचामहे।
Mantra 2
एकं चमसं चतुरः कृणोतन तद्वो देवा अब्रुवन्तद्व आगमम् । सौधन्वना यद्येवा करिष्यथ साकं देवैर्यज्ञियासो भविष्यथ ॥
एकं चमसं चतुरः कृणुतन—इति वो देवाः अब्रुवन्, तद् एव वोऽगमत्। हे सौधन्वनाः! यदि एतत् करिष्यथ, तर्हि देवैः सह यज्ञियासो भविष्यथ।
Mantra 3
अग्निं दूतं प्रति यदब्रवीतनाश्वः कर्त्वो रथ उतेह कर्त्वः । धेनुः कर्त्वा युवशा कर्त्वा द्वा तानि भ्रातरनु वः कृत्व्येमसि ॥
यदा यूयम् अग्निं दूतं प्रति प्रत्यब्रवीत—“अश्वः कर्तव्यः, रथश्चेह कर्तव्यः; धेनुः कर्तव्या, युवशौ च द्वौ कर्तव्यौ” इति। तानि कर्माणि, हे भ्रातरः, वः पश्चादनु वयं चरामः; तेषु संकल्पं कृत्वा तान्येव प्रविशामः।
Mantra 4
चकृवांस ऋभवस्तदपृच्छत क्वेदभूद्यः स्य दूतो न आजगन् । यदावाख्यच्चमसाञ्चतुरः कृतानादित्त्वष्टा ग्नास्वन्तर्न्यानजे ॥
कृतवान्तो ऋभवस्तदपृच्छन्—“क्व स अभूद् यो नः दूतः स्यात्, यश्च नः आजगन्?” इति। यदा स चतुरः कृतान् चमसान् अवाख्यत्, तदा त्वष्टा ग्नास्वन्तर्न्यनजत्—अपससार च निन्ये।
Mantra 5
हनामैनाँ इति त्वष्टा यदब्रवीच्चमसं ये देवपानमनिन्दिषुः । अन्या नामानि कृण्वते सुते सचाँ अन्यैरेनान्कन्या नामभिः स्परत् ॥
“हनाम एनान्” इति त्वष्टा यदब्रवीत्—यदा स तं चमसं अवोचत्, यं ते देवपानम् अनिन्दिषुः (निर्दोषं) चक्रुः। सुते सोमे तेऽन्यानि नामानि कृण्वते; अन्यैः कन्या-नामभिरियं तान् स्पृशति, स्पर्धते च—आकर्षयति जयति च।
Mantra 6
इन्द्रो हरी युयुजे अश्विना रथं बृहस्पतिर्विश्वरूपामुपाजत । ऋभुर्विभ्वा वाजो देवाँ अगच्छत स्वपसो यज्ञियं भागमैतन ॥
इन्द्रो हरी युयुजे; अश्विना रथं युयुजाते; बृहस्पतिः विश्वरूपाम् उपाजगाम। ऋभुर्विभ्वा वाजश्च—स्वपसः—देवान् अगच्छन्; यज्ञे यज्ञियं भागं प्राप्नुवन्।
Mantra 7
निश्चर्मणो गामरिणीत धीतिभिर्या जरन्ता युवशा ताकृणोतन । सौधन्वना अश्वादश्वमतक्षत युक्त्वा रथमुप देवाँ अयातन ॥
निश्चर्मणो धीतिभिः गां निर्ममेथ; जरन्तान् पुनर्युवशा अकार्ष्टम्। सौधन्वनाः, अश्वादश्वम् अतक्षत; रथं युक्त्वा देवान् उपायात।
Mantra 8
इदमुदकं पिबतेत्यब्रवीतनेदं वा घा पिबता मुञ्जनेजनम् । सौधन्वना यदि तन्नेव हर्यथ तृतीये घा सवने मादयाध्वै ॥
“इदमुदकं पिबत” इत्यब्रुवन्; “इदं हि पिबत—मुञ्जनेजनं शोधनम्।” सौधन्वनाः, यदि तत्र न रमध्वे, तृतीये सवने नूनं मादयध्वे—कर्मपरिपाककरं हर्षं प्रविश्य।
Mantra 9
आपो भूयिष्ठा इत्येको अब्रवीदग्निर्भूयिष्ठ इत्यन्यो अब्रवीत् । वधर्यन्तीं बहुभ्यः प्रैको अब्रवीदृता वदन्तश्चमसाँ अपिंशत ॥
एकोऽब्रवीत्—“आपो भूयिष्ठाः स्युः”; अन्योऽब्रवीत्—“अग्निर्भूयिष्ठः स्यात्।” एको बहुभ्यः प्रैव वधर्यन्तीं शक्तिं प्रावोचत्। ऋतस्य सत्यानि वदन्तः ते चमसान् अपिंशन्—आनन्दधारणयोग्यान् रूपान्।
Mantra 10
श्रोणामेक उदकं गामवाजति मांसमेकः पिंशति सूनयाभृतम् । आ निम्रुचः शकृदेको अपाभरत्किं स्वित्पुत्रेभ्यः पितरा उपावतुः ॥
एकः श्रोणाम् उदकं प्रति गां अवाजति; एकः सूनया-भृतं मांसं पिंशति। एको निम्रुचः शकृत् अपाभरत्। किं स्वित् तौ पितरौ पुत्रेभ्य उपावहतुः—कः मूलसहायः एतेषु कर्मसु पृष्ठतः आसीत्?
Mantra 11
उद्वत्स्वस्मा अकृणोतना तृणं निवत्स्वपः स्वपस्यया नरः । अगोह्यस्य यदसस्तना गृहे तदद्येदमृभवो नानु गच्छथ ॥
उद्वत्सु तस्मै तृणम् अकृणोतन; निवत्सु आपः स्वपस्यया नरः। अगोह्यस्य गृहे यद् असस्तन तत् अद्य, हे ऋभवः, नानु गच्छथ—कर्मणः प्रवाहं मा परित्यजत।
Mantra 12
सम्मील्य यद्भुवना पर्यसर्पत क्व स्वित्तात्या पितरा व आसतुः । अशपत यः करस्नं व आददे यः प्राब्रवीत्प्रो तस्मा अब्रवीतन ॥
स॒म्मील्य॒ यद्भुव॑ना प॒र्यस॑र्पत॒—क्व॑ स्वित्ता॒त्या पि॒तरा॑ व आसतुः । यः क॒रस्नं॑ व आद॒दे तमश॑पत; यः प्राब्र॑वी॒त् “प्रो” इति, तस्मै अब्रवीत—कर्मणोऽग्रगामिनीं प्रेरणां समनुज्ञाय।
Mantra 13
सुषुप्वांस ऋभवस्तदपृच्छतागोह्य क इदं नो अबूबुधत् । श्वानं बस्तो बोधयितारमब्रवीत्संवत्सर इदमद्या व्यख्यत ॥
सु॒षु॒प्वांस॑ ऋभव॒स्तद॑पृच्छत—“अगो॑ह्य, क इ॒दं नो॑ अबूबुधत्?” । ब॒स्तो बो॑धयि॒तार॑ं श्वानं॑ अब्रवीत; किन्तु संवत्स॒र ए॒वेद॑म् अ॒द्या व्य॑ख्यत—कालेनैव पक्तकाले ज्ञानं प्रकाश्यते।
Mantra 14
दिवा यान्ति मरुतो भूम्याग्निरयं वातो अन्तरिक्षेण याति । अद्भिर्याति वरुणः समुद्रैर्युष्माँ इच्छन्तः शवसो नपातः ॥
दि॒वा या॑न्ति म॒रुतो॒; भूम्या॒ग्निर॒यं; वातो॑ अ॒न्तरि॑क्षेण याति । अ॒द्भिर्या॑ति॒ वरु॑णः समु॒द्रैः—यु॒ष्माँ इ॒च्छन्त॑ः, शवसो नपातः; सर्वा देवशक्तयः सिद्धकर्मकारान् प्रति समागच्छन्ति।
Frequently Asked Questions
The Ṛbhus are a group of inspired artisan-seers celebrated for extraordinary skill. In Vedic thought, their flawless work becomes a spiritual achievement that wins them divine status.
Agni carries offerings and words of praise from humans to the gods. In this hymn he also mediates the recognition of the Ṛbhus’ perfected work, acting like a bridge between worlds.
The third savana is the third Soma pressing in the day’s Soma ritual. The hymn uses it as an image of ripening and fulfillment—where the workers’ effort culminates in ritual joy and divine approval.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.