Atharvaveda in Sanskrit

अथर्ववेदस्य प्रथमः काण्डः रक्षोपशमन-भैषज्यप्रधानं मूलभूतम् अथर्वणिकं कर्मसंग्रहम् उपदिशति, यत्राभिमन्त्रितं वाक्-तत्त्वं (ब्रह्म) च शोधकाः आपः च समग्रतां पुनः स्थापयन्ति, प्रतिकूलशक्तींश्च प्रत्यपसारयन्ति।

अथर्ववेदस्य तृतीयं काण्डम् (एकत्रिंशत् सूक्तानि, द्विशतत्रिंशदधिकं मन्त्रशतम्; चत्वारोऽनुवाकाः) राष्ट्रस्य (राष्ट्र) गृहस्य (गृह) च स्थैर्यं प्रति मुख्यतया प्रवर्तते। अत्राथर्वणिकैः कर्मभिः वैर-प्रतिषेधः, अभिचार-निरसनं, तथा सामाजिक-दैविक-ऋतस्य पुनःप्रतिष्ठापनं क्रियते।

काण्डं पञ्चमम् अथर्वणीयेषु ग्रन्थेषु अत्यन्तं व्यवहारोपयोगि रक्षाभैषज्यप्रधानं च। अत्र मन्त्रशक्त्या, मणिभिः, ओषधीभिः, अभिमन्त्रितैः पवित्रद्रव्यैश्च शरीरं गृहं च समुदायं च परितः सीलयित्वा परप्रवेशात् रक्ष्यते।

अथर्वणीयस्य संहितायाः सप्तमं काण्डं संक्षिप्तानां अत्यन्त-व्यावहारिकानां सूक्तानां शैलीं निरन्तरं वहति, गृह-पौष्टिक्यं रक्षणं च भैषज्य-प्रायश्चित्तादीनि च मध्ये मध्ये सञ्चरन्।

अथर्ववेदस्य नवमं काण्डं संक्षिप्तं तथापि तत्त्वगौरवयुक्तं विभागम्। अत्र गृह्यकर्मणां प्रयोजनानि—समृद्धिः, पशुधनलाभः, रक्षणं, आरोग्यं च—ऋतस्य कालस्य च यथा विश्वनियमयोः तत्त्वैः प्रतिष्ठाप्यन्ते।

अथर्ववेदस्य एकादशं काण्डं संक्षिप्तं “ब्राह्मणिकं” काण्डम्, यत्र अन्नेन (अन्न/ब्रह्मौदनेन), प्राणेन, व्रतेन, उच्छिष्टेन, वाचा च पवित्र-ऐश्वर्यं प्रतिपाद्यते।

त्रयोदशः काण्डः सुसंहतः सौरः काण्डः, यत्र रोहितः—सूर्येण समीकृतः—जगतः सार्वभौमः सम्राट् इव निरूप्यते। तस्य तेजसा सृष्टिः ध्रियते, तस्य चक्षुषा ऋतं रक्ष्यते; स धर्मिष्ठान् पालयति, दुष्कृतिनश्च दण्डयति—एषा दण्डनीतिः केवलं बलं न, किन्तु विश्वराज्ञः अधीनं ऋतस्य प्रवर्तनम्।

काण्डं १५ अथर्ववेदस्य “व्रात्य-काण्डम्” इति प्रसिद्धम्। अत्र व्रात्यः—तपस्वी सीमास्थः बहिष्कृत इव जनः—पुनर्निर्वच्य विश्वस्य तत्त्वं यज्ञीयः पुरुषश्च रूपेण निरूप्यते।

सप्तदशः काण्डः एकेनैव दीर्घेण सूक्तेन (त्रिंशन्मन्त्रैः) समन्वितः। अस्मिन् सूक्ते इन्द्रः—बहुधा वरुणेन सह निकटसम्बन्धेन—जयसम्बद्धैः विशेषणैः तथा राजाभिषेक-स्तुतिभिः क्रमबद्धया शृङ्खलया प्रशस्यते।

अथर्ववेदस्य एकोनविंशः काण्डः परिशिष्टस्वरूपः सुस्पष्टः; उत्तरकाले प्रक्षिप्तानि रक्षात्मकानि भैषज्यानि आयुष्यकर्माणि च तथा चिन्तनात्मकानि सूक्तानि सम्यक् संयोज्य एकं विधि-दर्शनात्मकं प्रवाहं निर्माति।