Mahabharata (BORI Critical Edition) in Sanskrit

आदिपर्व महाभारतस्य महतीं भूमिकामिव स्थापयति—कथाविन्यासस्य बहुस्तरीयतां, वंशस्मृतिं, तथा धर्मस्य सूक्ष्मं विवादक्षेत्रं च, यत् परतः कुरुक्षेत्रे महायुद्धरूपेण परिपाकं गच्छति। अत्रैव “कः कथयति, कस्मै, किमर्थं” इति प्रास्ताविकयन्त्रणा विन्यस्यते; तेन समग्रस्य व्यासमहाभारतस्य एकात्मपरम्परारूपता प्रकाश्यते। एतत्पर्वणि ग...

आरण्यकपर्व (वनपर्वेति प्रसिद्धम्) द्यूतपराजयेन राज्यात् परिभ्रष्टानां पाण्डवानां राजसभायाः वैभवात् वनवासस्य नियमबद्धजीवनं प्रति संक्रमणं वर्णयति। अत्र धर्मविचारः सभान्यायस्य सीमात् निर्गत्य वनस्य परीक्षाभूमौ प्रतिष्ठाप्यते—राज्यं विना राजधर्मः, सार्वजनिकापमानस्य मध्ये मर्यादा, तथा वनचर्यायामपि स्वधर्मपालनं च। वनवास...

उद्योगपर्व (पञ्चमं पुस्तकं) महाभारतस्य निर्वासनात् प्रत्यक्षयुद्धपर्यन्तं राजनैतिक-धार्मिक-सङ्कटस्य सेतुरिव स्थितम्। पाण्डवाः अज्ञातवासस्य नियतकालं समाप्य स्वाधिकारप्राप्त्यर्थं प्रयत्नं कुर्वन्ति; तदा मित्रसङ्ग्रहः, सेनासंनाहः, मन्त्रपरिषदां समवायः, दूतप्रेषणं च विस्तरेण निरूप्यते। अत्र राजनीतिः केवलं कौशलं न, किन्...

द्रोणपर्व (सप्तमं पर्व) भीष्मपतनानन्तरं कुरुक्षेत्रयुद्धे निर्णायकं परिवर्तनं दर्शयति। सेनापतित्वे द्रोणाचार्यस्याभिषेकात् कौरवसेनायाः प्रवृत्तिः वृद्धराजनीतिज्ञस्य अजेयत्वाभिमानात् गुरुवीरस्य सूक्ष्मनीतिप्रधानं रणकौशलं प्रति परिवर्तते। अस्त्रविद्यायाः पारगः स द्रोणः व्यूहान् रचयन्, सेनानां विन्यासं नियच्छन्, क्षात्...

शल्यपर्व (नवमं पुस्तकं) कुरुक्षेत्रयुद्धस्य अन्त्यावस्थायां कौरवसेनायाः रणनीतिशक्तेः शनैः क्षयम् आख्यायति। द्रोणकर्णादीनां प्रधानसेनापतीनां निपातानन्तरं कौरवाणां बलं मनोबलं च भग्नं भवति; तदा मद्रराजः शल्यः सेनापतित्वे नियुज्यते। अस्मिन् पर्वणि युद्धवर्णनं तीव्रं, परन्तु तस्य मध्ये शोकविमर्शः, धर्माधर्मविचारः, तथा धृ...

स्त्रीपर्व (एकादशं पर्व) महाभारतस्य युद्धोत्तरकालस्य तात्कालिकं नैतिकं भावात्मकं च परिशीलनं वहति। अत्र रणनीतिवृत्तान्तात् परं कथानकं शोकस्य प्रकाशमानतां प्रति वर्तते; राज्ञीनां कुलस्त्रीणां च विलापैः सह जनसमक्षं विनाशस्य रूपं दृश्यते। जयः अपि अत्र सभ्यतासङ्कटत्वेन पुनर्व्याख्यायते—वंशपरम्परा छिद्यते, सामाजिकव्यवस्था...

अनुशासनपर्व (त्रयोदशं पर्व) महाभारतस्य युद्धोत्तर-धर्मोपदेश-समुच्चयस्य महत्त्वपूर्णो भागः। शरशय्यायां शयानः पितामहः भीष्मः युधिष्ठिरं प्रति दीर्घं धर्मानुशासनं प्रवर्तयति; अत्र कथाविन्यासः रणरङ्गस्य कोलाहलात् निवृत्तः, शान्तः, न्यायप्रधानश्च। विनाशोत्तरकाले राज्यं गृहं च पुनर्निर्मातुं यत् नैतिक-व्यवस्थापनं आवश्यकं,...

आश्रमवासिकपर्व (पञ्चदशं पर्व) कुरुक्षेत्रयुद्धानन्तरं राज्यधर्मात् शनैः संन्यासधर्माभिमुखं मनोवृत्तिपरिवर्तनं निरूपयति। पाण्डवाः राज्यं प्राप्त्वापि जयस्य हर्षे न निमग्नाः; हिंसाकर्मणः शेषदोषः, स्मृतिः, शोकश्च अन्तःकरणे नित्यमेव प्रवर्तन्ते। तस्मात् एतत् पर्व न रणनिर्णयेषु, किन्तु धर्मस्य जीवितरूपे—पालने, संयमे, क्ष...

महाप्रस्थानिकपर्व (सप्तदशं पर्व) महाभारतस्य युद्धोत्तर-समाप्त्यन्ते पाण्डवानां राजसत्तात्यागं संन्यासमार्गे महाप्रस्थानं च वर्णयति। वैशम्पायनस्य जनमेजयाय कथनेऽस्मिन् पर्वणि कालयातनं, सर्वस्य अनित्यत्वं, तथा राज्यं नित्यस्वाम्यं न, किन्तु कालपर्यन्तं धर्मतः न्यस्तं विश्वासरूपं इति भावः प्राधान्येन प्रकाश्यते। युद्धेन...