

ब्रह्मपुराण
The First of the Eighteen Maha Puranas
An encyclopedic compendium of cosmogony, sacred geography, Jagannath theology, tirtha lore, and dharma, all narrated by Lomaharshana at the Naimisha forest.
Start ReadingThe Brahma Purana is traditionally listed as the first of the eighteen Maha Puranas. Narrated by the Suta Lomaharshana to the sages assembled at Naimisharanya, it spans cosmogony, genealogy, sacred geography (especially Purushottama Kshetra / Puri), Jagannath theology, Surya worship, and the full cycle of dharma, karma, and moksha. It preserves unique Odisha-centric tirtha traditions alongside pan-Indian Puranic lore.
The Brahma Purana is structured as a single continuous text of 246 Adhyayas (chapters).
246 chapters covering cosmogony to moksha
Verses read one by one
This edition of the Brahma Purana on Vedapath includes:
The Brahma Purana is divided into 246 Adhyayas.
Each Adhyaya covers a distinct topic in cosmogony, genealogy, tirtha, or dharma.

अध्यायः १ मङ्गलाचरणेन आरभते—परमः अविकारः पुरुषोत्तमो हरिः, यस्मात् मायाकल्पितं जगदुत्पद्यते, यस्मिन् तिष्ठति, कल्पान्ते च लीयते। ततः नैमिषारण्यस्य पुण्यवनं नानावृक्षपशुपक्षिसम्पन्नं, विविधवर्णाश्रमसमुदायैः द्वादशवार्षिकसत्त्रयज्ञाय समागतैः, वर्ण्यते।

अध्यायः २ स्वायम्भुवमन्वन्तरे वंशानुक्रमं संक्षेपेण प्रवर्तयति। लोमहर्षणः स्वायम्भुवमनुं तस्य भार्यां शतरूपां च निरूप्य, राजर्षि-प्रजापतिवंशान् क्रमशः कथयति। ध्रुवस्य महत्तपः, ब्रह्मणा च तस्मै ध्रुवपदस्य अचलस्य दिव्यस्थानस्य दानं—तपःफलरूपेण विश्वस्थितेः आदर्शं दर्शयति।

अध्यायः ३ पुराणसृष्टिचक्रे जातानां देवानां दैत्यदानवानां गन्धर्वाणां नागानां यक्षराक्षसानां च वंशानुकीर्तनं प्रदर्शयति।

अस्मिन्नध्याये पितामहः ब्रह्मा पृथुं वैण्यं सम्राट्-रूपेणाभिषिञ्चति, ततः सर्वेषां भूतवर्गाणां तथा देवानां, तत्त्वानां, भूम्यादि-प्रकृतेश्च विभागशः अधिपतीन् नियोज्य राज्यव्यवस्थां लोकव्यवस्थां च सुव्यवस्थितां करोति; दिक्पालानपि प्रतिष्ठापयति, राजत्वं विश्व-प्रशासनस्यैव विस्तार…

अध्यायः ५ मन्वन्तर-व्यवस्थायाः संक्षिप्तं सङ्ग्रहमिव पुराणेतिहासस्य कालक्रम-आधारं निरूपयति। ऋषीणां प्रश्नेन प्रेरितः लोमहर्षणः वदति—सर्वेषां मन्वन्तराणां विस्तारः वाचामगोचरः; अतः सुसंरचितं सारं प्रदर्शयति।

अध्यायेऽस्मिन् कश्यपपुत्रस्य विवस्वतो (मार्तण्डस्य) त्वष्टृदुहितुः संज्ञया सह वंशानुक्रमः कारणकथाश्च वर्ण्यते। सूर्यतेजसोऽसह्यत्वात् संज्ञा छायां (सावर्णां) स्वप्रतिनिधिं निर्माय गृहे स्थापयित्वा पितृगृहं गत्वा उत्तरदेशे अश्वीरूपं धारयति।

अध्यायेऽस्मिन् वैवस्वतमनोर् वंशपरम्परा राजकुलैः प्रदेशपरिचयैश्च सह निरूप्यते। मनोर्नव पुत्राः—इक्ष्वाकुप्रभृतयः—उच्यन्ते। मित्रावरुणयोः यज्ञसम्बन्धात् इला जायते; सा दिव्यजनकौ प्रार्थयित्वा सुद्युम्नत्वं प्राप्य वंशस्य धुरीणो भवति।

अध्यायेऽस्मिन् इक्ष्वाकुवंशस्य कथानुकीर्तनं वंशावली च सम्यग् निरूप्यते। सत्यव्रतः (त्रिशङ्कुरिति प्रसिद्धः) विश्वामित्राश्रमसमीपे तपसा मृगयया च तस्य गृहं पोषयन् वसिष्ठेन सह वैरं पितृकोपं च प्राप्नोति, ततो दीर्घो दुर्भिक्षः प्रवर्तते।

अध्यायः ९ सोमस्य (चन्द्रस्य) जन्मकथां वंशानुक्रमेण निरूपयति। ब्रह्मणो मानसोऽत्रिः उत्पन्नः; तस्य अनुत्तरतपसा ऊर्ध्वगं रेतः सोमत्वं गतं, दशदिशः प्रकाशयामास। गर्भं धारयितुमशक्ताः दिशादेव्यो भूमौ निक्षिप्यन्ति; तत्र ब्रह्मा जगद्धिताय सोमं उद्धृत्य प्रतिष्ठापयति।

अध्यायेऽस्मिन् ऐलवंशस्य वंशानुक्रमः कारणकथाश्च निरूप्यते। बुधपुत्रः पुरूरवाः वेदविद्या-दानशीलता-सत्यव्रत-राजवीर्यैर्धर्मराजलक्षणैः प्रशस्यते।

अध्यायेऽस्मिन् लोमहर्षणेन नहुषवंशस्य वंशानुक्रमः कथ्यते। स्वर्भानुदुहितुः प्रभायाः आयोः पञ्च पुत्राः—नहुषः, वृद्धशर्मा, रम्भः, रजिः, अनेना—इति निर्दिश्यन्ते। दैवासुरयुद्धे ब्रह्मा वदति—यस्य पक्षे रजिः तिष्ठति स एव जयति; ततो देवदानवौ तस्य साहाय्यं याचतः।

अध्यायेऽस्मिन् नहुषवंशीयस्य महाराजस्य ययातेः वंशानुक्रमो धर्मोपदेशश्च वर्ण्यते। विरजायां नहुषस्य यतिः ययातिश्च पुत्रौ; यतिः तपसा ब्रह्मभावं प्राप्तः।

अध्यायः १३ लोमहर्षणेन ऋषीणां प्रश्नानुसारं पुरु-द्रुह्यु-अनु-यदु-तुर्वशूनां वंशानुकीर्तनरूपः दीर्घो वंशावली-प्रबन्धः। पुरोः परम्परया आरभ्य बहुधा राजवंशशाखाः प्रसार्यन्ते, ये जनपदानां राज्यनाम्नां च कारणकथामिव भवन्ति।

अध्यायः १४ वृष्ण्यन्धकसंघस्य वंशानुक्रमं कारणकथां च निरूपयति। क्रोष्टोः भार्ययोः गान्धार्या माद्र्याश्च सन्ततिमारभ्य शाखाप्रशाखाभिः यदुवीरान् प्रति वंशः प्रवर्तते।

अध्यायः १५ लोमहर्षणेन कथितः क्रोष्टुवंशस्य यादवकुलस्य च विस्तीर्णं वंशानुक्रमं निरूपयति। क्रोष्टोः सन्ततयः स्वाहि–उषद्गु–चित्ररथ–शशबिन्दु-प्रमुखाः क्रमशः निर्दिश्यन्ते, ततः ज्यामघपर्यन्तं वंशः प्रवर्तते।

अध्यायेऽस्मिन् षोडशे लोमहर्षणः पूर्वं वृष्ण्यन्धकानां वंशानुक्रमं प्रवर्तयन् सन्ततिं शाखाश्च निर्दिशति, येन सम्बन्ध-सन्तान-परम्परायाः पाठ्य-रचना प्रतिष्ठाप्यते।

अध्यायः १७ स्यमन्तक-मणेः प्रसङ्गं सुसूत्रितया प्रवर्तयति। मणेः विवादित-हस्तान्तरणानन्तरं सत्राजितः हतः, शतधन्वा च स्यमन्तकं गृहीत्वा पलायते; स गुप्त-सन्धिना मणिं अक्रूरस्य निक्षिपति। पितृवधशोकाकुला सत्यभामा कृष्णाय अपराधं निवेदयति।

अध्यायेऽस्मिन् पूर्वसृष्टिकथानन्तरं भूमण्डलस्य संक्षिप्तं किन्तु सारगर्भं भूगोलवर्णनं क्रियते। मुनिभिः पृष्टे जगतो मानाधारसंस्थानविषये लोमहर्षणः सप्तद्वीपान् सप्तभिर् भिन्नैः समुद्रैः परिवृतान् निरूप्य मध्ये जम्बूद्वीपं स्थापयति।

अध्यायेऽस्मिन् लोमहर्षणेन जम्बूद्वीपे भारतवर्षस्य संक्षिप्तं किन्तु नियामकं माहात्म्यं वर्ण्यते। समुद्रस्योत्तरतो हिमालयस्य दक्षिणतः स्थितं भारतं परमं कर्मभूमिरिति प्रशस्यते, यत्र मानवानां कर्म मोक्षफलप्रदं भवति।

अध्यायेऽस्मिन् लोमहर्षणेन पुराणोक्तस्य जगद्विन्यासस्य संक्षिप्तः किन्तु क्रमबद्धः भूगोलवर्णनः प्रदीयते।

अध्यायः २१ भू-मण्डलस्य प्रमाणवर्णनात् अधोभागे स्थितानां सप्तानां पाताललोकानां (अतलादि पातालपर्यन्तम्) क्रमशो वर्णनं करोति। ते विशालाः, दिव्य-प्रासादैः, मणि-प्रदीपैः, उद्यानैः, सरित्सरः-पद्मह्रदैः, गन्धैः, गीत-वाद्यैः, भोगोपभोगैश्च शोभिताः; तत्र नागाः दैत्याः दानवाश्च निवसन्ति।

अध्यायेऽस्मिन् यमस्य नरकलोकस्य न्याय-विश्ववर्णनं क्रियते।

अध्यायः २३ ऋषि-लोमहर्षणसंवादरूपेण संक्षिप्तं विश्ववर्णनं ददाति। भूरलोकात् ऊर्ध्वलोकानां प्रमाणं पृष्टे, सूर्यचन्द्रकिरणव्याप्त्या पृथिव्याः विस्तारः तथा नभसोऽपि परिमाणसम्बन्धः निरूप्यते।

अध्यायेऽस्मिन् दिवि नक्षत्रमयः शिशुमाराख्यः हरिरूपः वर्ण्यते। तस्य पुच्छे ध्रुवतारा स्थित्वा अक्षिस्थानं भवति; तत्र वायुकृतैः बन्धनैरिव सूर्यचन्द्रग्रहाः नक्षत्राणि च बद्धाः परिभ्रमन्ति।

अध्याये पञ्चविंशे मुनयः पृथिव्यां पुण्यतीर्थानां दिव्यधाम्नां च क्रमशः कथनं पप्रच्छुः।

अध्यायः २६ पवित्र-भूगोलस्य मोक्षोपायस्य च कार्यक्रमवत् प्रश्नं स्थापयति। तपस्विनां समुदायो लोमहर्षणं प्रति गत्वा व्यासपरम्परया पृच्छति—पृथिव्यां श्रेष्ठं देशं कतमं यत्र धर्म-काम-अर्थ-मोक्षाः सिध्यन्ति, तथा तीर्थानां मध्ये परमं तीर्थं किम्।

अध्यायः २७ भारतवर्षस्य माहात्म्यं प्रतिपादयति। भारतं विशेषं कर्मभूमिरिति, यत्र देहिनः पुण्यपापयोः फलम् अवश्यं भुञ्जते, तथा धर्मार्थकाममोक्षरूपाः चत्वारः पुरुषार्थाः सम्यक् साध्यन्ते।

अध्यायः २८ पूर्वसमुद्रतटीयस्य भारतवर्षस्य पुण्यभूगोलं विधिविधानं च निरूपयति।

अध्यायः २९ आरभ्यते यत्र ऋषयः भास्करस्य परमं पुण्यक्षेत्रं श्रुत्वा भूयोऽपि उपदेशं याचन्ति। ते देवपूजादानयोः फलानि, नमस्कारप्रदक्षिणयोः, दीपधूपार्पणस्य, शौचविधेः, उपवासस्य, रात्रिभोजनस्य, तथा अर्घ्यस्य यथारूपं यथास्थानं च प्रभावं पृच्छन्ति।

अध्यायेऽस्मिन् मुनयः चतुर्णामाश्रमाणां मोक्षार्थं कस्य देवस्योपासना श्रेष्ठा, सृष्टेः कारणं किम्, स्वर्गातीतं ‘अच्युत’ पदं कथं लभ्यते इति पृच्छन्ति।

अध्यायः ३१ ब्रह्मणा सूर्यस्य (आदित्यस्य) तत्त्वोपदेशं निरूपयति। स एव त्रैलोक्यस्य मूलकारणं, धर्मस्य नियन्ता, सर्वभूतानामात्मा प्रभुश्च; यस्मात् सृष्टिः प्रवर्तते, यस्मिन्नेव प्रलये लीयते इति।

अध्यायेऽस्मिन् द्वात्रिंशे ब्रह्मा ऋषीन् प्रत्युवाच—दक्षप्रजासु अदितिः दितिः दनुः विनता च कश्यपस्य भार्याः, ताभ्यः देवदैत्यदानवादयः प्रजाः प्रसूताः। दैत्यदानवैः देवानां राज्यं यज्ञभागाश्च हृताः सति अदितिः व्रततपसा सवितृविवस्वतः स्तोत्रैश्च आराधयामास।

अध्यायेऽस्मिन् दिवाकरसम्बद्धां कथां श्रुत्वा मुनयः पुनः पप्रच्छुः। ब्रह्मा तमसि निमग्नेषु लोकेषु सृष्टिक्रमं वर्णयति—प्रकृतेर्बुद्धिरुत्पद्यते, ततोऽहंकारः, ततः महाभूतप्रवृत्तिः, अनन्तरं सप्तलोकसमन्वितं सप्तद्वीप-सप्तसमुद्रयुक्तं च ब्रह्माण्डम्।

अध्यायः ३४ शिवस्य (रुद्रशङ्करस्य) दाक्षप्रजापतेः सह वैरभावस्य कारणकथां निरूपयति। ब्रह्मा दाक्षयज्ञे शिवेन कृतं विघ्नं देवानां भयञ्च वर्णयन् शिवं स्वातन्त्र्येण स्थितं विश्वशक्तिं दर्शयति।

अध्यायः ३५ उमा-तपःसम्बन्धिन्याः विवाहमार्गस्य तथा चित्रकूटाश्रमस्य तीर्थत्वप्रतिष्ठायाः क्रमं वर्णयति। देवाः देवीं आश्वासयन्ति यत् धूर्जटिः शीघ्रं पतिः भविष्यति। शिवः विकृतवेषेण आगत्य उमायाः विवेकं परीक्षते, सा च तं ब्राह्मणोचितेन आतिथ्येन—अर्घ्यपाद्यमधुपर्कैः—पूजयति।

अध्यायः ३६ ब्रह्मणा कथितः। हिमवतः विस्तीर्णतटे शैलपुत्र्याः उमायाः स्वयंबरः विधिवत् प्रवर्तते। दिव्याभिप्रायं ज्ञात्वा हिमवान् लोकत्रये स्वयंबरं घोषयति, रत्नभूषितं मण्डपं च निर्मापयति। देवाḥ सिद्धा गन्धर्वा नागा यक्षा इत्यादयः विमानैः समागच्छन्ति, इन्द्रादयश्च क्रमशः आगच्छन्ति।

अध्यायः ३७ शिवविवाहसमाप्त्यनन्तरं देवैः कृतां स्तुतिं वर्णयति। इन्द्रप्रमुखा देवाः परमतेजस्विनं भवम् उपगम्य दीर्घं स्तोत्रं कुर्वन्ति, यत्र तस्य नामानि विश्वकार्याणि च निरूप्यन्ते।

अध्यायः ३८ ब्रह्मणा ऋषिभ्यः कथितं शैवचरितं वर्णयति। तपोव्रतविघ्नकर्ता मन्मथः (कामः) शिवस्य समाधिं भेत्तुमिच्छन् प्रयत्नं करोति। देवः शान्तासने स्थितः तृतीयनेत्रस्य अवज्ञादृष्ट्या ज्वालां सृजति, सा कामं सायुधध्वजादिसहितं दग्ध्वा भस्मीकुरुते।

अध्यायः ३९ वैवस्वतमन्वन्तरे दक्षप्रजापतेरश्वमेधयज्ञविनाशं धर्मतत्त्वविवादरूपेण निरूपयति। ऋषयः पृच्छन्ति—कथं दक्षयज्ञः नष्टः; ब्रह्मा मेरोरुज्ज्वलशिखरे ज्योतिष्ठले देवर्षिगन्धर्वाप्सरोगणैः पूज्यमानं महेश्वरं (पशुपतिं) वर्णयति।

अध्यायेऽस्मिन् दशमे चत्वारिंशे ब्रह्मा दक्षस्य शिवमहिम्नः साक्षात्कारं वर्णयति। शिवस्य अतुलतेजसा अभिभूतः दक्षः विस्तीर्णं स्तोत्रं कृत्वा तं देवतानां मूलं, वेदध्वनिरूपं, कालस्वरूपं, प्रकृतिधर्माणां तथा मनोवृत्तीनां अधिष्ठानं सर्वव्यापिनं च स्तौति।

अध्यायः ४१ पूर्वोक्तदक्षयज्ञ-वृत्तान्तात् शिवक्रोधकथनात् परं एकाम्रकस्य शैवक्षेत्रस्य माहात्म्यं वर्णयति। ऋषीणां जिज्ञासया ब्रह्मोक्तं वचनं प्रवर्तते—एकाम्रकं वाराणसीसदृशं, अतीव दुर्लभं पापनाशनं, असंख्यलिङ्गसमन्वितं, अष्टतीर्थसमूहयुक्तं च।

अध्यायः ४२ विरजाक्षेत्रस्य पावन-माहात्म्यं ब्रह्मणो वचनेन निरूपयति। विरजा तथा मातृदेव्यः केवलदर्शनात् कुलं पावयन्ति, पापं नाशयन्तीति स्तूयन्ते। ततः वैतरणी-नदीं वराह-हरि-सम्बद्धानि च तीर्थानि गणयित्वा स्नान-पूजा-नमस्कारैः ब्रह्मलोकप्राप्तिं स्वर्गफलम् अथवा मोक्षं च प्रतिपादयति।

अध्यायः ४३ ब्रह्मणा कृतयुगे आदर्शवैष्णवराज्ञः इन्द्रद्युम्नस्य चरितं वर्ण्यते।

अस्मिन्नध्याये ब्रह्मणा कथितः आदर्शराजा वर्ण्यते। स सत्यवादी, विनीतः, शुभलक्षणसम्पन्नः, रणकौशलयुक्तश्च; अश्वमेधादीन् महायज्ञान् कृत्वा सुवर्णरत्नगजाश्वधनादीनि प्रमुखेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः महादानरूपेण वितरति।

अध्यायः ४५ तीर्थमाहात्म्यरूपेण प्रवर्तते। ऋषयः पृच्छन्ति—परमपावने पुरुषोत्तम-वैष्णवक्षेत्रे पूर्वं वैष्णवी प्रतिमा कुतो न प्रतिष्ठिता? ब्रह्मा प्रत्युवाच—पूर्वं श्रीदेव्याः वासुदेवप्रश्नात् प्रवृत्ता पापनाशिनी कथा, ये कामक्रोधमोहमग्नाः प्राणिनः तेषां सुलभमोक्षोपायविषया।

अध्यायेऽस्मिन् मुनयः ब्रह्माणं पृच्छन्ति—प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रं प्राप्तः राजा ततः किं चकार इति। ब्रह्मा त्रिलोके विख्यातस्य क्षेत्रस्य संक्षिप्तं माहात्म्यं वर्णयति—राजा रमणीयान् देशान् सरितश्च ददर्श।

अध्यायः ४७ इन्द्रद्युम्नराज्ञा वैष्णवप्रासादस्य आरम्भाय अश्वमेधयज्ञस्य च महतीं सिद्धतिं वर्णयति। वेद-शास्त्र-वास्तुविद्यापारगैर्ब्राह्मणैः सह मन्त्रयित्वा शुभे मुहूर्ते चन्द्र-ग्रहयोगसम्पन्ने वेदपाठ-गीत-वाद्य-हविर्दानैः सह कर्मारम्भः कृतः।

अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः दिव्यवक्तारं पृच्छन्ति—केन प्रकारेण च राजा इन्द्रद्युम्नः पवित्राः प्रतिमाः निर्मितवान्, कथं च माधवः तस्मै प्रसन्नोऽभवत्। ब्रह्मा वेदानुगुणं पौराणिकमाख्यानं प्रतिपाद्य महायज्ञसमये प्रासाद-समाप्तौ च राज्ञः अन्तःसंकटं वर्णयति।

अध्यायः ४९ ‘कारुण्य-संज्ञकं विष्णुस्तोत्रम्’ इति विस्तीर्णं भक्तितत्त्वमयं स्तोत्रं वर्णयति।

अध्यायेऽस्मिन् इन्द्रद्युम्नो राजा वासुदेवस्य नित्यपूज्यां प्रतिमां प्रार्थयन् चिन्ताकुलो भवति।

अध्यायेऽस्मिन् भगवतः पुरुषोत्तमस्य स्वात्मप्रकाशनं वर्ण्यते—स देव-यक्ष-दैत्यादि-भेदातीतः सन् ब्रह्मा-विष्णु-शिव-इन्द्र-यमादीनां जगत्कर्माणि स्वयमेव समावहति।

अध्यायः ५२ महाप्रलयस्य भीषणं चित्रं निरूपयति। सूर्यचन्द्रयोर्लोपे चराचरस्य क्षये च मेघगर्जन-विद्युत्-उल्कापातादिभिः सर्वनाशस्य लक्षणानि दृश्यन्ते। संवर्तकाग्निः प्रचण्डवातैः सह लोकान् व्याप्य भूमेः अधो रसातलं प्रविश्य नागलोकादीन् पाताललोकान् दहति, देव-गन्धर्वादिषु भयम् उत्पादयति।

अस्मिन्नध्याये प्रलयस्य महावर्णनं दृश्यते। सहसा महान्तो मेघसमूहा विद्युद्भिरलङ्कृताः नानावर्णरूपाश्चोत्थाय सर्वं जगदावृतवन्तः। अतिवृष्ट्या दिग्भ्यः प्लाव्यन्ते, समुद्रा मर्यादां लङ्घयन्ति, पर्वता भिद्यन्ते, भूमण्डलं जलनिधौ निमज्जति, एकार्णव एवाभवत्।

अध्यायः ५४ ब्रह्मणा कथितं दिव्यमद्भुतं वर्णयति। कश्चन महर्षिः दिव्यबालस्य उदरे प्रविश्य तत्रैव समग्रं पृथिवीतलम् तथा ब्रह्माण्डं पश्यति।

अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणा कथिते दिव्यदर्शने मार्कण्डेयः मायाबालस्य देहात् निष्क्रम्य पुनरेकर्णवं पश्यति, यत्र सर्वभूतानि लीनानि। ततः स एव भगवान् विष्णुः अद्भुतबालरूपेण वटशाखायां स्थितः, श्रीवत्सलाञ्छनः पीताम्बरधरो चतुर्भुजः, स्वदेहे विश्वं धारयन् दृश्यते।

अध्यायः ५६ ब्रह्मवचनप्रस्ताविते संवादे प्रवर्तते। बालरूपं भगवन्तं स्तुत्वा मार्कण्डेयः तस्य दुर्विज्ञेयां मायां देहान्तर्गतं च विश्वदर्शनं पप्रच्छ।

अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा पञ्चतीर्थविधिं विधत्ते। प्रथमं मार्कण्डेयह्रदे उत्तराभिमुखः स्नात्वा शैवमन्त्रैः ‘संसारसागरात् उद्धृतोऽस्मि’ इति भावयेत्।

अध्यायः ५८ ब्रह्मणा ऋषिभ्यः कथितं नरसिंह-माहात्म्यं निरूपयति। आरम्भे श्रीकृष्ण-बलराम-सुभद्राणां श्रद्धया दर्शनं धर्मार्थकाममोक्ष-चतुर्विधपुरुषार्थप्रदं इति प्रतिपाद्य, ततः परम-रक्षक-तारक-रूपेण नरसिंहस्य महिमा विशेषेण प्रकाश्यते।

अध्यायः ५९ ब्रह्मणोक्त्या वासुदेवस्य अनन्तरूपस्य दर्शन-पूजनयोः तारकशक्तिं, श्वेतगङ्गा-तीर्थस्य तथा श्वेतमाधवदेवस्य माहात्म्यं च प्रकाशयति। ऋषयः तस्य क्षेत्रस्य कीर्तिं हरिमूर्तेः उत्पत्तिं च पृच्छन्ति।

अध्यायः ६० ब्रह्मणा ऋषीन् प्रति द्विधा उपदिश्यते। प्रथमं मत्स्यरूपेण माधवस्य दर्शन-पूजनयोः महत् तारकं माहात्म्यं वर्ण्यते—वेदरक्षणं प्रलयजलमध्ये धर्मस्थापनं च स्मारयन्। मत्स्यमाधवभक्त्या दुःखनिवृत्तिः, हरेः परमं पदं, तथा लोकेऽपि शुभफलप्राप्तिः कथ्यते।

अध्यायः ६१ अष्टाक्षरविधिना नारायणस्य मण्डलपूजां निरूपयति। ब्रह्मा साधकान् महाजलाशयस्य समीपे चतुर्द्वारं चतुरश्रं मण्डलं कृत्वा तत्र अष्टदलपद्मं लिखित्वा देवं पूजयितुं उपदिशति।

अध्यायेऽस्मिन् सागरस्य तीर्थराजत्वं महिम्ना वर्ण्यते। ब्रह्मा उपदिशति—भक्त्या पुरुषोत्तमं नारायणं सम्यगर्चयित्वा नमस्कृत्य सागरं प्रीणयेत्; स हि भूतानां प्राणरूपः, नदीनां च स्रोतः।

अध्यायः ६३ ब्रह्मणा ऋषिभ्यः कथितं तीर्थोपदेशरूपं वर्णयति। इन्द्रद्युम्नसरः अश्वमेधयज्ञशरीरसमुद्भवं स्वयमेव पावनं तीर्थमिति प्रतिपाद्यते। तत्र नियतस्नानं मन्त्रेण सह, ततः देवर्षिपितृभ्यस्तर्पणं, पिण्डदानं च कृत्वा पुरुषोत्तमस्य (विष्णोः) पूजनं विधीयते।

अध्यायः ६४ ब्रह्मणा कथितः। राशि-नक्षत्र-योगेन ‘महाज्यैष्ठी’ नाम कालविशेषः निर्दिश्यते, यस्मिन् मनुष्यैः प्रयत्नपूर्वकं पुरुषोत्तमक्षेत्रं गन्तव्यम्।

अध्यायः ६५ ब्रह्मणा ऋषीणां प्रश्नानुसारं कृष्णस्य ज्येष्ठपौर्णमास्यां स्नानाभिषेकविधिं निरूपयति। नक्षत्रयुक्तायां पौर्णमास्यां कालशुद्धिं, सर्वतीर्थशक्तिसंयुक्तं पवित्रकूपं च वर्णयति।

अध्यायः ६६ गुडिवा-यात्रा-माहात्म्यं वर्णयति।

अध्यायः ६७ संवादरूपः। ऋषयः पृथक्-पृथक् यात्राणां फलविशेषं पृच्छन्ति, ब्रह्मा तु पुण्यविधानं कर्मक्रमं च व्यवस्थितं वदति। संयमेन विधिपूर्वकं स्त्रीपुरुषयोः सर्वेषां यात्रायाः प्रशस्तत्वं, फाल्गुन-ज्येष्ठयोः विशेषफलप्रदत्वं च निरूप्यते।

अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः विष्णुलोकस्य प्रमाणं तेजः भोगान् च तथा धर्मनिष्ठैः कैः कर्मभिरुपायैश्च तत्प्राप्तिर्भवतीति पृच्छन्ति। ब्रह्मा तं लोकं भक्तानां परमं शुभं गन्तव्यं वर्णयति—पुष्पफलवृक्षवनैः सुगन्धिलताभिः पद्मपूर्णैः सरोभिः जलचरैश्च समृद्धं दिव्यं वन्यवैभवं यत्र।

अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणा पूर्वं विष्णोर्लोकस्य तथा दुर्लभस्य ‘पुरुष’-नाम्नः पावनक्षेत्रस्य माहात्म्यं श्रुत्वा मुनयः विस्मयं प्रकटयन्ति—अत्र देहत्यागेन हरेः सालोक्यं विष्णुलोकप्राप्तिश्च कथं सुलभेति। ते प्रयाग-पुष्करादि प्रसिद्धतीर्थैः सह तुलनां कुर्वन्ति।

अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण तीर्थयात्रायाः तात्त्विकं देशात्मकं च मूल्याङ्कनं निरूप्यते। ब्रह्मा प्रथमं समुद्रपरिक्षालितं पुरुषोत्तमक्षेत्रं सर्वतीर्थोत्तमं प्रतिपादयति, तथा हरिसन्निधौ ब्रह्मविद्यायाः एकवारं सत्यसाक्षात्कारमात्रेणापि पुनर्जन्मचक्रस्य निवृत्तिं वदति।

अध्यायेऽस्मिन् नारदः ब्रह्माणं त्रिदैवत्यतीर्थस्य स्वरूपभेदं माहात्म्यं च पृच्छति। ब्रह्मा तस्य सर्वतीर्थेषु देशेषु यज्ञकर्मसु चातिशयप्राधान्यं प्रतिपाद्य उत्पत्तिकथां निवेदयति।

अध्यायेऽस्मिन् हिमवत्पर्वतप्रदेशः रत्नसमृद्धः सुसलिलः पुण्यदेशश्च वर्ण्यते, यत्र महोत्सवे शूलिनः शिवस्य ईशान्या उमा-देव्याश्च विवाहविधिः दिव्यशिल्पिभिः—विशेषतः विश्वकर्मणा/त्वष्टृणा—रत्ननिर्मितया वेद्याः पर्यवेक्षणपूर्वकं सम्यगनुष्ठीयते।

अध्यायः ७३ नारदप्रश्नेन आरभ्य कमण्डलुसम्बद्धायाः देव्याḥ तथा पुण्यवर्धकस्य दिव्यजलस्योत्पत्तेः कारणं कथयति। ब्रह्मा बलिराजस्य धर्मनिष्ठां प्रजापालनं लोकहितं च वर्णयति; तेन देवा विस्थापिताः सन्तो विष्णुमुपयान्ति।

अध्यायेऽस्मिन् नारद–ब्रह्मसंवादेन कथ्यते यथा शिवस्य जटासु स्थिताया ब्रह्मणः कमण्डलुसम्बद्धाया भगवत्याः गङ्गायाः भूतले अवतरणे द्वैरूप्यं जातम्। ब्रह्मा वदति—ब्राह्मणो गौतमः व्रतदानसमाधिभिः, क्षत्रियो राजा भगीरथः तपो-नियमाभ्यां च कारणे; तस्मात् गङ्गा द्विविधेन मार्गेण आगता।

अध्यायः ७५ नारदेन कैलासे गौतमस्य तपः पृष्टे ब्रह्मणा कथ्यते। मौनं धृत्वा कुशासने निषण्णो गौतमो महेश्वरं दीर्घस्तोत्रेण स्तौति—सृष्टि-स्थिति-प्रलयकर्तृत्वं, कालव्यवस्था, वेदवाक्-यज्ञरूपत्वं च वर्णयन्। तत्र शिवशक्तिः जगज्जननी सोमासम्बद्धा, गङ्गावतरणस्य लोकशुद्ध्यर्थं च निरूप्यते।

अध्यायः ७६ गङ्गादेवी–गौतममहर्ष्योः पवित्र-भूगोलकथां तथा गोदावरीतीर्थस्नानविधिं वर्णयति। नारदप्रश्ने ब्रह्मा कथयति—गौतमः शिवजटाभ्यः आनीतां गङ्गां ब्रह्मपर्वतप्रदेशे शिखरे प्रतिष्ठाप्य नमस्कृत्य लोकत्रयहितार्थं शुभं गमनं याचते।

अध्यायेऽस्मिन् गौतमी-गोदावरी तीर्थानां मध्ये परमं सार्वभौमं तीर्थमिति प्रशंस्यते। ब्रह्मा दिव्यसंवादं कथयन् शिवस्य गौतमं प्रति वचनं निवेदयति—अल्पदेशेऽपि असंख्यतीर्थानां प्रादुर्भावो भविष्यति, सर्वत्र शिवस्य व्याप्तिः वरदत्वं च।

अध्यायः ७८ गङ्गायाः ‘द्वैविध्यं’ वंशकथया पवित्रभूगोलं च निरूपयति। नारदप्रश्ने ब्रह्मा इक्ष्वाकुवंशीयं सगरं, अपुत्रतां, वसिष्ठवरदानं च कथयति—एकस्याः पत्न्याः कुलप्रवर्तकः एकः पुत्रः, अन्यस्याः षष्टिसहस्रं पुत्राः।

अध्यायः ७९ नारदस्य तीर्थफलानां क्रमशः श्रवणे दृढां जिज्ञासां वर्णयति, विशेषतः गङ्गायाः पावनप्रवाहस्य कारणकथाभिः सह। ब्रह्मा वदति—तीर्थभेदानां माहात्म्यं सर्वं न शक्यं विस्तरेण वक्तुं, न च सर्वैः श्रोतुं धार्यते; तथापि श्रुतिसम्मतं संक्षिप्तं प्रमाणवचनं प्रददाति।

अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मा कुशावर्तस्य माहात्म्यं वर्णयति। नीलपर्वतात् निर्गता नीलगङ्गा गौतमेन कुशैः ‘आवर्तिता’ इति, तस्मात् कामदं तीर्थं कुशावर्त इति प्रसिद्धम्। तत्र स्नानं दानं पितृतर्पणं च कृतं अक्षयफलप्रदं भवतीति प्रतिपाद्यते, तथा परं पुण्यस्थानं कापोततीर्थं नाम निर्दिश्यते।

अध्यायः ८१ गौतमी-तटे स्थितस्य कार्त्तिकेयतीर्थस्य, ‘कौमार’ इति प्रसिद्धस्य, उत्पत्तिं मोक्षप्रदत्वं च वर्णयति। ब्रह्मा कथयति—तारकासुरवधोत्तरं पार्वती स्नेहेन स्कन्दाय त्रिलोकेषु इच्छानुसारं विहारस्वातन्त्र्यं ददौ।

अध्यायः ८२ कृत्तिकातीर्थस्य माहात्म्यं षण्मुखस्य (कार्त्तिकेयस्य) उत्पत्तिं च वर्णयति। ब्रह्मा तीर्थस्य कीर्तिं प्राह—तस्य चरितश्रवणमात्रेण सोमपानफलम्। शिवस्य भवरेतसः प्रसङ्गे सप्तर्षिपत्न्यः कामदुःखाकुलाः; अरुन्धतीं विना षट् ‘तस्मात् वह्नितः’ गर्भिण्यः।

अध्यायः ८३ दशाश्वमेधिकतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। अस्य तीर्थस्य श्रवणमात्रेणापि अश्वमेधफलप्राप्तिरिति कथ्यते। ब्रह्मा भौवननाम्नः राज्ञः (विश्वकर्मपुत्र-विश्वारूपवंशजस्य) यज्ञसंकटं निवेदयति; कश्यपः तस्य पुरोहितः।

अध्यायः ८४ गौतमी-नद्याः दक्षिणतटे ब्रह्मगिरिसमीपे प्रसिद्धं पैशाचतीर्थं वर्णयति। ब्रह्मा नारदं प्रति तस्य प्रादुर्भावकथां कथयति—शचीपतिसम्बद्धशापेन रूपान्तरप्राप्ते द्वे अप्सरसौ अञ्जना च अद्रिका च अञ्जनपर्वते वसतः।

अध्यायः ८५ क्षुधातीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। ब्रह्मा नारदं प्रति गौतमीगङ्गायां स्थितं मनोवाञ्छाफलप्रदं पुण्यतमं तीर्थं वर्णयति।

अध्यायः ८६ चक्रतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा गोदावर्याः गौतमी-सङ्गमे स्थितं चक्रतीर्थं मोक्षप्रदं स्तौति—भक्त्या स्नानेन हरिलोको लभ्यते; शुक्लैकादश्यां उपवासः कृत्वा गणिका-सङ्गमे स्नानं चेत् ‘अक्षयपद’प्राप्तिः।

अध्यायः ८७ अहल्यासङ्गमाख्यतीर्थस्य, पश्चादिन्द्रतीर्थनाम्ना प्रसिद्धस्य, माहात्म्यं कारणकथां च वर्णयति। ब्रह्मा परमशुभलक्षणां कन्याम् अहल्यां ससर्ज, तस्याः पालनं तपोवेदविद्यायुक्ताय गौतमाय ददौ, स एव रक्षिता भावी पतिश्च।

अध्यायः ८८ जनस्थान-तीर्थमाहात्म्यं भुक्ति-मुक्ति-कर्मोपदेशश्च निरूपयति। वैवस्वतवंशजः जनकः वरुणस्य अपांपतेः दुहिता गुणार्णवां परिणीत्य स्वपुरोहितं याज्ञवल्क्यं पृच्छति—सर्वसंन्यासक्लेशं विना कथं सुलभा मुक्तिः? याज्ञवल्क्यः तं वरुणं प्रति प्रेषयति।

अध्यायः ८९ ब्रह्मणा नारदं प्रति कथितः। गङ्गायां अरुणा–वरुणयोः पुण्यः सङ्गमः स्वयमेव पावन इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं सूर्यस्य (आदित्यस्य) भार्या उषा/त्वाष्ट्री (त्वष्टुः दुहिता) तेजःसहिष्णुता न शक्नोति; सा गृहकार्य-सन्तानपालनार्थं छायां निर्माय उत्तरकुरुषु तपसे जगाम।

अध्यायः ९० गारुडतीर्थस्य माहात्म्यं तथा गौतमी(गोदावरी)स्नानस्य शुद्धिकारक-प्रभावं प्रतिपादयति। ब्रह्मा नारदं प्रति कथयति—शेषपुत्रः शक्तिमान् मणिनागः गरुडभयात् शिवं समाराध्य अभयवरं लभते; तथापि गरुडः तं गृहीत्वा बद्ध्वा नयति। नन्दी शिवं निवेदयति; शिवः विष्णुं याचयितुं प्रेषयति।

अध्यायः ९१ गोवर्धनतीर्थस्य परमपावनं माहात्म्यं वर्णयति। तस्य स्मरणमात्रेण पापनाशः पितृणां च पुण्यवृद्धिरिति कथ्यते। ब्रह्मा नारदाय दृष्टान्तं कथयति—जाबालिनाम ब्राह्मणकृषकः वृषभान् कठोरं नयन् गोहितचिन्तां जगति जनयति।

अध्यायः ९२ पापप्रणाशनाख्यस्य (धौतपाप इति प्रसिद्धस्य) गौतमीगङ्गासम्बद्धस्य तीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा नारदं प्रति कथयति—धृतव्रतस्य भार्या मही धर्मं त्यक्त्वा पतिता, तयोः पुत्रः सनाज्जातोऽपि गालवमुनिना वेदवेदाङ्गविद्यां लब्ध्वा कामवशात् सामाजिकपतनं प्राप।

अध्यायः ९३ पितृतीर्थ-विश्वामित्रतीर्थयोर्माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा दर्शयति यत्र दाशरथिर्वरामः सीतासहितः पितॄणां तर्पणं कृतवान्, तत् पितृतीर्थं; तत्र स्नानं दानं श्राद्ध-तर्पणादिकं च अक्षयफलप्रदं भवति।

अध्यायेऽस्मिन् गौतमीतीरे श्वेततीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते। ब्रह्मा नारदं प्रति श्वेतनाम्नो ब्राह्मणस्य चरितं कथयति—स मनसा वाचा कर्मणा च शिवभक्तः, अतिथिसत्कारपरः, नित्यपूजापरायणश्च। आयुःक्षये यमदूताः तस्य गृहं प्रवेष्टुं न शक्नुवन्ति, ‘गिरीशरक्षितः’ इति वदन्ति।

अध्यायः ९५ गौतमी-उत्तरतीरे स्थितस्य शुक्रतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा तं तीर्थं सर्वपाप-रोगनाशकं निरूप्य आङ्गिरस-भृगुवंशकथां कथयति—तयोः पुत्रौ जीवः कविश्च (शुक्रः)।

अध्यायेऽस्मिन् षण्णवतितमे वृत्रवधोत्तरं ब्रह्महत्यादोषात् इन्द्रस्य पलायनं वर्ण्यते। ब्रह्मा कथयति—दोषरूपा पापदेवी निरन्तरमनुगच्छन्ती इन्द्रं महान् ह्रदे लीनं कर्तुं प्रवर्तते; इन्द्रहीना देवाः लोकव्यवस्थां पुनः स्थापयितुं मन्त्रयन्ति।

अध्यायेऽस्मिन् पौलस्त्यतीर्थस्य माहात्म्यं धनदस्य (वैश्रवणस्य/कुबेरस्य) च सम्बन्धः कथ्यते। ब्रह्मा वर्णयति—विश्रवसः ज्येष्ठपुत्रः कुबेरः समृद्ध्या सिद्धिभिश्च युक्तः सन् रावण-कुम्भकर्ण-विभीषणैः सह भ्रातृवैरं प्राप्नोति।

अध्यायः ९८ गौतमीतीरे स्थितस्य अग्नितीर्थस्य (वह्नितीर्थस्य) माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा तं देशं विघ्ननाशकं सर्वयज्ञानां फलप्रदं च कथयति। ततः यज्ञव्यवस्थायां महाविघ्नः—अग्नेः भ्राता जातवेदाः हविर्वाहकः देवर्षिसन्निधौ निहतः, तेन देवानां हविषां प्राप्तिर्नष्टा।

अध्यायः ९९ ब्रह्मणा नारदायोपदिष्टं ऋणप्रमोचन/ऋणमोचन-तीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। कक्षीवत्पुत्रः पृथुश्रवाः वैराग्येन तथा परिवित्तिदोषभयेन विवाहं वैदिकाग्निकर्म च परिहरति।

अध्यायः १०० गङ्गातटे स्थितस्य तीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति, यत्र महेश्वरः वसति, तथा सुपर्णा–कद्रूयोः संगमस्य कारणकथां च। आरम्भे स्थानं सुपर्णासंगमं काद्रवासंगमं च इति निर्दिश्य रौद्र-वैष्णव-सौर-सौम्य-ब्राह्म-कौमार-वारुणनामकान् बहून् अग्निकुण्डान् पवित्रस्थानानि च गणयति।

अध्यायः १०१ पुरूरवस-तीर्थस्य महात्म्यं निरूपयति। ब्रह्मसभायां राजा पुरूरवाः तेजस्विनीम् उर्वशीं दृष्ट्वा ज्ञातवान् यत् सा ब्रह्मदुहिता सरस्वती, या रहस्यम् आगच्छति गच्छति च, कदाचित् दृश्याऽदृश्या च भवति।

अध्यायः १०२ सावित्री-गायत्री-श्रद्धा-मेधा-सरस्वती-नदीरूपेषु पञ्चसु परमपुण्येषु तीर्थेषु माहात्म्यं कथयति। ब्रह्मा नारदं प्रति एतानि मुनिविदितानि प्रसिद्धतीर्थानि इति वदति; तत्र स्नानं जलपानं च सर्वकल्मषनाशनम्।

अध्यायः १०३ ब्रह्मणा नारदायोपदिष्टं शमीतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। गौतमी-नद्याः दक्षिणतीरे क्षत्रियराज्ञा प्रियव्रतेन वसिष्ठ-पुरोहितेन सह बहुभिः ऋत्विग्भिः मुनिभिश्च अश्वमेधोऽनुष्ठितः।

अध्यायः १०४ गौतमी–गङ्गा-तीर्थसमूहस्य पवित्र-भूगोलं धर्मनीतिं च निरूपयति। ब्रह्मा वारणं ब्राह्मम् आग्नेयम् ऐन्द्रं वैष्णवं चादीनि नाम्ना तीर्थानि निर्दिशति।

अध्यायः १०५ सोमतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति—यत्र स्नान-जप-होम-पितृतर्पणैः पितृप्रीतिः महापुण्यं च वर्धते। ब्रह्मा नारदाय पुरावृत्तं कथयति—देवानां अमृतप्रायः प्राणदः सोमः गन्धर्वैः निगृहीतः।

अध्यायः १०६ प्रवरासङ्गमाख्यस्य तीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। सिद्धेश्वरस्य सर्वहितकरस्य सन्निधौ गङ्गासङ्गमे पवित्रं क्षेत्रं प्रतिष्ठितम्। देवदानवाः क्षणिकं सन्धिं कृत्वा वरुणालये समुद्रे मन्दरं मथनदण्डं वासुकिं रज्जुं कृत्वा अमृतं समुत्पादयन्ति।

अध्यायः १०७ ब्रह्मणा प्रोक्तः। अत्र वृद्धेश्वर-शिवसम्बद्धस्य वृद्धासङ्गमस्य पवित्र-देशवर्णनं मोक्षप्रद-फलश्रुतिश्च कथ्यते। ‘वृद्ध’ इति ख्यातो गौतमो नाम मुनिः शारीरदोषात् अल्पाध्ययनश्च भ्रमन् अल्पवेदाचारः सततं वह्निपूजां करोति।

अध्यायः १०८ इलातीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। एतत् परमप्रभावं तीर्थं ब्रह्महत्यादिमहापातकानपि शुद्धयति, इष्टसिद्धिं च ददाति। हिमालये घनकानने मृगयायां गतः राजा इलः मणिमयगुहां प्रविशति; सा यक्षाधिपतेः समन्योः निवासः।

अध्यायः १०९ गोदावर्याः तटे स्थितस्य चक्रतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। एतत् तीर्थं ब्रह्महत्यादि महापातकनाशनं पावनं च। प्रसङ्गतः दक्षयज्ञविध्वंसः कथ्यते—दक्षेण शिवस्य अवमाननात् सती दाक्षायणी योगाग्निना देहं त्यक्तवती; ततः शिवक्रोधेन वीरभद्रगणैः यज्ञो विध्वस्तः।

अध्यायः ११० दण्डकारण्ये गोदावरी–गौतमीतीरे चक्रतीर्थस्य पिप्पलेश्वरस्य (चक्रेश्वर/पिप्पलेश) च माहात्म्यं कारणकथां च वर्णयति। विष्णोः शिवोपासनया चक्रप्राप्तिः स्मार्यते, तेन चक्रतीर्थस्य प्रतिष्ठा स्थाप्यते।

अध्यायः १११ नागतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा तद् तीर्थं कामफलप्रदं पुण्यं क्षेत्रं च कथयति। प्रतिष्ठानपुरस्य शूरसेनराज्ञः चिरप्रार्थितः पुत्रः भयानकसर्परूपेण जातः, लोके ‘नागेश्वर’ इति प्रसिद्धः।

अध्यायः ११२ गौतमीतीरे मातृतीर्थानां प्रादुर्भावं माहात्म्यं च वर्णयति। ब्रह्मा देवासुरयुद्धं कथयति; देवाः पराजयासन्नाः शूलपाणिं त्रिलोचनं शिवं स्तुतिभिः प्रार्थयन्ति, समुद्रमन्थने कालकूटपानं कामदमनं च स्मारयन्ति।

अध्यायः ११३ ब्रह्मतीर्थस्य प्रादुर्भाव-माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा देवैरपि दुर्लभं, भुक्ति-मुक्ति-प्रदं तीर्थं स्तौति। तत्र ब्रह्मणः गर्दभमुखं भीषणं पञ्चमं शिरः देवानां भयहेतुः अभवत्; देवाः विष्णुमुपगम्य उपायं पृच्छन्ति।

अध्यायः ११४ गौतमी-नद्याः उत्तरतीरे स्थितस्य अविघ्नतीर्थस्य उत्पत्तिं प्रभावं च वर्णयति। ब्रह्मा नारदं प्रति कथयति—देवसत्रे विनायककृतैः विघ्नैः कर्माणि रुद्धानि; तदा देवाः आद्यं विनायकं गणेश्वरं ‘पूर्वपूज्यं’ मत्वा स्तोतुं नियोजिताः।

अध्यायः ११५ शेषतीर्थस्य (नागतीर्थस्य) उत्पत्तिं माहात्म्यं च वर्णयति। ब्रह्मा कथयति—रसातलस्य नागराजः शेषः दैत्यदानवराक्षसादिभिः पीडितः स्थानात् च्युतः शरणं याचते। स गौतमीप्रदेशं गङ्गाजलस्य पावनतीर्थं प्रति नीतः सन् महादेवं स्तुतिभिः पूजयति, काल-प्रलय-भूतस्वरूपैः शिवं स्मरन्।

अध्यायः ११६ महा-नल अथवा वडवानल-तीर्थस्य तथा वडवा-सङ्गमस्य माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा कथयति—नैमिषारण्ये दीर्घे सत्त्रयज्ञे ऋषयः मन्त्रकर्मणा मृत्युम् (मृत्युदेवताम्) निगृह्य स्थितिं चक्रुः, येन प्राणिनां मध्ये मरणं नाभवत्; तेन स्वर्गलोको रिक्तप्रायोऽभवत्, मर्त्यलोकोऽतिपूरितश्च।

अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा नारदं प्रति आत्मतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति—यत् भुक्ति-मुक्ति-प्रदं तीर्थम्। अत्रेः पुत्रो दत्तात्रेयः ब्रह्मज्ञानोपायं पितरं पृच्छति; अत्रिः तं गौतमीतीरे (गङ्गास्वरूपायां) महेश्वरपूजायै प्रेषयति।

अध्यायः ११८ अश्वत्थ-पिप्पलसम्बद्धानां तीर्थानां उत्पत्तिं नामानि च फलविशेषांश्च कथयति। ब्रह्मा अश्वत्थतीर्थं पिप्पलं च उत्तरमण्डतीर्थं च निर्दिश्य, गौतमीतीरे अगस्त्यस्य दक्षिणयात्रां यज्ञानुष्ठानं च स्मारयति।

अध्यायः ११९ सोमतीर्थस्य पवित्र-देशवर्णनं करोति। तत्र स्नानं दानं च सोमपानतुल्यं पुण्यं ददाति। अनन्तरं ओषधयः आद्याः ‘मातरः’ इव धर्मं वेदाध्ययनं यज्ञकर्म च धारयन्त्यः चराचरजगतः आधारभूताः इति कथ्यते।

अध्यायः १२० गङ्गातटे स्थितं धान्यतीर्थं वर्णयति—यत् सर्वसमृद्धि-रक्षा-विपद्विनाशप्रदं प्रसिद्धम्।

अध्यायः १२१ विदर्भा–रेवती–संगमयोः माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा भरद्वाजतपस्विनः कथां कथयति—तस्य भगिनी रेवती विकृताङ्गी आसीत्, तस्मात् तस्य विवाहे लोकव्यवहारे च चिन्ता जाता। ततः सदाचारवान् युवा ब्राह्मणः कठः विद्यार्थी समागत्य सर्वं शास्त्रज्ञानं प्राप्नोति।

अध्यायः १२२ पूर्णतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। गङ्गायाः उत्तरतीरे स्थितं पूर्णतीर्थं पश्चात् सङ्गम-देवतासन्निधि-समूहैः सम्बद्धं कथ्यते। ब्रह्मा आयुषः पुत्रं धन्वन्तरिं दृष्टान्ततया वर्णयति—स बहुयज्ञदानभोगानन्तरं वैराग्यं गृहित्वा गङ्गासागर-सङ्गमे भीमेशं शरणं गत्वा घोरं तपः अकरोत्।

अध्यायः १२३ ब्रह्मणा नारदाय गौतमी-गोदावर्यां स्थितस्य रामतीर्थस्य उत्पत्तिं मोक्षप्रदत्वं च कथयति।

अध्यायः १२४ गौतमीतीरे ‘पुत्रतीर्थ’स्य माहात्म्यं ब्रह्मणा नारदायोपदिश्यते। अदितेः सन्तानसमृद्धिं दृष्ट्वा दितिः शोक-ईर्ष्याभ्यां दग्धा दनुना प्रेरिता कश्यपं प्रसादयितुं यतते। कश्यपः द्वादशवर्षात्मकं कठोरनियमयुक्तं व्रतं निर्दिशति; ततः दितिः गर्भं धारयति।

अध्यायः १२५ यमतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा गङ्गातटे स्थितं यमतीर्थं पितॄणां तृप्तिवर्धकं दृश्यादृश्यफलप्रदं च स्तौति। कपोतवंशीयः अनुह्रादः (कपोतः) तथा प्रतिद्वन्द्वी उलूकः गङ्गायाः उभयतटे दीर्घकालं युद्धं कुर्वन्ति।

अध्यायः १२६ तपस्तीर्थस्य (सत्त्रतीर्थ, अग्नितीर्थ, सारस्वत) माहात्म्यं वर्णयति। वैदिकर्षयः ‘ज्येष्ठं किम्’ इति विवादं कुर्वन्ति—केचित् अग्निं प्राणयज्ञाधारं, देवमुखं, विश्वप्रकाशं मन्यन्ते; अन्ये आपः आद्याः मातरः, अन्नशुद्ध्यादिपोषिकाः, अमृतौषधिवनस्पतिजननीश्च इति वदन्ति।

अध्यायः १२७ गङ्गायाः उत्तरतटे स्थितस्य देवतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति।

अध्यायेऽस्मिन् गौतमीदक्षिणतीरे तीर्थमाहात्म्यं कथ्यते। ब्रह्मा तपोवनं, नन्दिनी–गङ्गासङ्गमं, सिद्धेश्वरं च पुण्यस्थानानि निर्दिश्य शार्दूलतीर्थं परिचिनोति, यस्य श्रवणमात्रेण पापक्षयः।

अध्यायः १२९ गौतमीतीरेषु तीर्थसमूहस्य माहात्म्यं कथयति, यत्रेन्द्रस्य अवमाननं पुनरुद्धारश्च राज्यस्थैर्यं च निरूप्यते। ब्रह्मा एकस्मिन् तटे इन्द्रतीर्थम्/इन्द्रेश्वरं, अपरस्मिन् अब्जकतीर्थं, तथा फेनानद्याः गौतमीसङ्गमं प्रसिद्धं निर्दिशति।

अध्यायः १३० आपस्तम्बतीर्थस्य माहात्म्यं तथा त्रिमूर्त्यैक्यस्य तात्त्विकनिर्णयं वर्णयति। त्रिलोके प्रसिद्धं स्मरणमात्रफलदं तीर्थमिदं कथ्यते। ऋषिः आपस्तम्बः स्वाश्रमे स्थितः; तत्रागस्त्यस्य आगमनात् देवतासु कस्य पूज्यत्वं, भुक्तिमुक्त्योः कारणं च इति प्रश्नः प्रवर्तते।

अध्यायः १३१ यमतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति—यत्र पितॄणां तृप्तिर्वर्धते पापं च प्रशाम्यति। सरमा दिव्यशुनी यमप्रियौ चतुर्नेत्रौ पुत्रौ सह गृहीत्वा देवानां यज्ञगवां रक्षणं करोति; राक्षसादयस्ताः गाः अपहरन्ति सरमां च आघ्नन्ति।

अध्यायः १३२ गौतम्याः यक्षिणीसंगमस्य तीर्थमाहात्म्यं संक्षेपेण वर्णयति। ब्रह्मा तं देशं “सर्वफलप्रदं” इति स्तौति; तत्र स्नानं दानं च पुरुषार्थसिद्धिकरं महायज्ञानां च फलसमं पुण्यं ददाति।

अध्यायः १३३ गौतमीतीरे शुक्लतीर्थस्य माहात्म्यं जन्म च वर्णयति। गौतमीतीरे भारद्वाजऋषिः पतिव्रता च पत्नी पैठीनसी निवसतः। पुरोडाशस्य सिद्धौ यज्ञधूमात् भीषणो राक्षसः प्रादुर्भूय हविर्भक्षयति; स हव्यघ्नो (यज्ञघ्नः) इति स्वनाम कथयन् पूर्वशापजन्यां दशां निवेदयति।

अध्यायः १३४ चक्रतीर्थस्य माहात्म्यं तथा तस्योत्पत्तिं मोक्षप्रदत्वं च वर्णयति। ब्रह्मा नारदं प्रति वदति—अस्य तीर्थस्य स्मरणमात्रेणापि पापक्षयः। गौतमीतीरे वसिष्ठप्रमुखाः सप्त महर्षयः दीर्घं सत्त्रयज्ञं कुर्वन्ति; तेषां यागं भीषणैः राक्षसैः पुनःपुनः बाध्यते।

अध्यायः १३५ वाणी-संगम-माहात्म्यं वर्णयति। वागीश्वर-शिवस्य पूज्ये अस्मिन् संगम-तीर्थे ब्रह्मा विष्णुश्च ज्येष्ठत्व-विवादं कुर्वन्ति; तयोर्मध्ये महादेवः अनन्त-ज्योतिर्मूर्तिरूपेण प्रादुर्भवति।

अध्यायः १३६ ब्रह्मणोक्तं तीर्थमाहात्म्यं वर्णयति—विष्णुतीर्थस्य तथा मुद्गलपुत्रस्य महर्षेर्मौद्गल्यस्य आदर्शभक्तेः। जाबालासह वसन् सः प्रातःकाले गङ्गास्नानं कृत्वा गुरूपदिष्टविधिना नित्यं विष्णोः आवाहनपूजनं करोति।

अध्यायः १३७ लक्ष्मीतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। तत्र श्रीवर्धकं अलक्ष्मीनाशकं च लक्ष्मीतीर्थं प्रशंस्यते। ब्रह्मा नारदाय लक्ष्म्या दरिद्राया च पुरातनं विवादं कथयति—उभे जगति व्याप्ते परस्परविरोधिन्यौ।

अध्यायः १३८ भानुतीर्थस्य (मृतसंजीवन-तीर्थस्य) माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा एतत् सर्वपापहरं महापातकनाशकं च गौतमीतीर्थं स्तौति।

अध्यायः १३९ गौतमी-नद्याः उत्तरतीरे प्रसिद्धं खड्गतीर्थं वर्णयति। ब्रह्मा तद् मोक्षप्रदं तीर्थं निर्दिशति, यत्र स्नानं दानं च मोक्षयोग्यतां ददाति।

अध्यायः १४० गौतमी-उत्तरतीरे स्थितस्य आत्रेयस्य (अन्विन्द्र इति प्रसिद्धस्य) तीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा कथयति—ऋत्विग्भिः मुनिभिश्च परिवृतः आत्रेयः सत्रयागान् अकरोत्, तत्र अग्निः होतृरभवत्; अन्ते माहेश्वरी-इष्ट्या तस्मै अद्भुतं गमन-वैभवं तेजश्च प्राप्तम्।

अध्यायः १४१ कपिलासङ्गमाख्यस्य प्रसिद्धतीर्थस्य माहात्म्यं ब्रह्मणा नारदाय कथ्यते। वेनराजपतनानन्तरं धर्मस्य क्षयः, ऋषीणां च पुनः सुव्यवस्थायाः अन्वेषणं स्मार्यते। तस्मिन् कलुषे कपिलः सिद्धतपस्वी परामर्श्यते।

अध्यायः १४२ ब्रह्मणा नारदाय कथितः देवस्थान-तीर्थस्य माहात्म्यं कर्मफलप्रदत्वं च निरूपयति। कृतयुगादौ देवदानवयुद्धे सिंहिकावंशे राहोः पुत्रो मेघहासः पितुः गतिं शोकयन् गौतमीतीरे घोरं तपः चकार, तेन देवर्षयः सन्त्रस्ताः।

अध्यायः १४३ ब्रह्मणोक्त्या सिद्धतीर्थस्य परमप्रभावं वर्णयति। तत्र शिवः सिद्धेश्वररूपेण स्थित्वा साधकानां सिद्धिं ददाति।

अध्यायः १४४ परुष्णी–गङ्गा-संगमस्य तीर्थमाहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा त्रिलोके प्रसिद्धं, श्रवणमात्रेण पापहरं तीर्थमिति कथयति। अत्रेः ब्रह्म-विष्णु-महेशपूजनात् शुभात्रेयी (आत्रेयी) नाम दिव्यगुणसम्पन्ना दुहिता जाता, दत्तः सोमः दुर्वासाश्च पुत्रा अपि प्रसिद्धाः।

अध्यायः १४५ मार्कण्डेयतीर्थस्य माहात्म्यं कर्मप्रधाननिर्णयं च वर्णयति। ब्रह्मा नारदं प्रति तदतीर्थं परमपावनं सर्वयज्ञानां फलप्रदं पापसञ्चयहरं च कथयति। तत्र वेदवेदाङ्गपारगा महर्षयः शास्त्रप्रमाणभूताः समागत्य ज्ञानस्य कर्मणः तयोः समुच्चयस्य च मोक्षसाधनत्वे विवादं कुर्वन्ति।

अध्यायः १४६ कालञ्जरनाम शैवतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति, यत् सर्वपापहरं जरा-रोगनाशकं च कीर्त्यते। ब्रह्मा नाहुषपुत्रस्य ययातेः वंशकथां कथयति—शुक्रकन्या देवयानी तथा वृषपर्वपुत्री शर्मिष्ठा इत्येतयोः विवाहसम्बन्धात् गृहकलहो धर्मसंशयश्च जातः।

अध्यायः १४७ अप्सरोयुग-तीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। दक्षिणतटे गङ्गासङ्गमे स्थितस्य अस्य क्षेत्रस्य स्मरणमपि शुभं, स्नानं तर्पणदानादिकं च बन्धमोक्षप्रदं इति ब्रह्मा नारदं प्रति कथयति। स्त्रीणामपि फलविशेषः—वन्ध्या स्त्री पत्या सह त्रिमासव्रतं कृत्वा स्नानदानाभ्यां सन्तानं लभते इति।

अध्यायः १४८ कोटितीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। दक्षिणगङ्गातटे स्थितं तत् गौतमीतीरपरम्परया समन्वितं तीर्थं स्मरणमात्रेण पापबन्धं शिथिलयति, तत्र कृतं कर्म च ‘कोटिगुणं’ फलति इति ब्रह्मा नारदं प्रति वदति।

अध्यायः १४९ नारसिंहतीर्थ-माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मणा कथितं यत् नृसिंहः स्तम्भादाविर्भूय हिरण्यकशिपुं निहत्य दैत्यराक्षसान् नानालोकेषु विनाश्य धर्मं जगत्स्थितिं च स्थापयामास। ततः गङ्गायाः उत्तरतीरे स्थितं नारसिंहतीर्थं त्रिलोके प्रसिद्धं परमप्रभावं च प्रोक्तम्।

अस्मिन्नध्याये गङ्गायाः उत्तरतीरे स्थितस्य पैशाचतीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते। ब्रह्मा कर्मविपाकं कथयन् ब्राह्मणस्य जीगर्तेः कथां निवेदयति—दुर्भिक्षगृहक्लेशाभ्यां प्रेरितः स स्वपुत्रं शुनःशेपं क्षत्रियाय यज्ञवधार्थं विक्रीणाति; एषोऽतिगुरुरधर्मो ब्रह्महत्यासदृशापराधसन्निकृष्टश्च।

अध्यायः १५१ गङ्गायाः उत्तरतीरे प्रसिद्धं निम्नभेदतीर्थं स्तौति, यत् स्मरणमात्रेणापि सर्वपापप्रशमनं कथ्यते। अस्य माहात्म्ये ऐलः पुरूरवाः उर्वश्याः अप्सरसोऽतिशयासक्तिं प्राप्य तस्याः सहसा वियोगेन शोकाकुलो भवति।

अध्यायः १५२ नन्दीतटस्य—गङ्गायाः पवित्रस्य तीर्थस्य—माहात्म्यं वर्णयति, यत् वेदविद्भिः प्रभाववत्तमं तीर्थमिति निर्दिष्टम्। ब्रह्मा कथयति यथा बृहस्पतेः शिष्यः चन्द्रमा बृहस्पतेः भार्यां तारां अपहरत्, तेन धर्मभङ्गः कलहश्च जातः, देवदण्डाः अपि तं दोषं निवारयितुं नाशक्नुवन्।

अध्यायः १५३ भावेन शिवेनैव पाविते गौतमीतीरे स्थिते भावतीर्थे केन्द्रितः। ब्रह्मा तं देशं निरूपयति—यत्र अन्तर्यामी भगवान् जगत् व्याप्यापि साक्षात् सन्निहितः। ततः सूर्यवंशीयः धर्मपरः राजा प्राचीनबर्हिः वर्ण्यते; तस्य राज्ये दुर्भिक्ष-रोग-स्वजनवैराणि न सन्ति, प्रियवियोगोऽपि न भवति।

अध्यायः १५४ ब्रह्मणः प्रमाणवचनेन तीर्थमाहात्म्यं निरूपयति—गौतमीतीरे सहस्रकुण्डं पुण्यतीर्थं, यस्य स्मरणमात्रेणापि कल्याणं भवति। ततः रामायणप्रसङ्गे—रावणवधोत्तरं सीतायाः अग्निपरीक्षा लोकप्रत्ययश्च, अयोध्याप्रत्यागमनं, लोकापवादात् वाल्मीक्याश्रमसमीपे त्यागः।

अध्यायः १५५ कपिलतीर्थस्य माहात्म्यं तथा दानापरिहरणधर्मं वर्णयति। ब्रह्मा कथयति—गौतमीदक्षिणतीरे आदित्यैः आङ्गिरसऋषिणा याजितं कर्म कृत्वा भूमिखण्डो दक्षिणारूपेण दत्तः। तपस्यार्थं गतेषु तेषु सा भूमिः ‘सैṃहिकी’ इव ग्रसनीया पीडाकरी जाता; भयभीताः प्रजाः आङ्गिरसवंशं निवेदयन्ति।

अध्यायः १५६ शङ्खह्रद-तीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। अत्र विष्णुः शङ्खगदाधररूपेण दृश्यते; अस्मिन् तीर्थे स्नानं देवदर्शनं च संसारबन्धनात् विमोचयति इति ब्रह्मा कथयति।

अध्यायः १५७ किष्किन्धातीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। एतत् कामदं पापनाशनं च तीर्थं, यत्र शिवस्य विशेषसन्निधिः कथ्यते।

अध्यायः १५८ व्यासतीर्थस्य (प्राचेतसस्य) अनुपमं माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा कथयति—स्वमानसपुत्रा दश प्रजापतयः, ये पश्चाद् दिव्याः आङ्गिरसाः वेद-वेदाङ्ग-शास्त्रविदः, मातरं न पूजयित्वा तपः आरभन्ते।

अध्यायः १५९ वञ्जरासंगम-तीर्थस्य त्रैलोक्यप्रसिद्धं माहात्म्यं वर्णयति। ऋषि-सिद्ध-राजर्षिभिः सेवितेऽस्मिन् तीर्थे पावनत्वस्य कारणं गरुडस्य नागसेवा-प्रसङ्गेन कथ्यते—विनताया कद्रूया सह कपटद्यूते पराजयात् गरुडः नागानां दासत्वं प्राप।

अध्यायः १६० देवागम-तीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। एतत् गौतमी-गोदावर्यां स्थितं शैवतीर्थं भुक्तिं मुक्तिं च ददाति, तत्र कृतैः श्राद्धादिभिः पितरश्च तृप्यन्ति।

अध्यायः १६१ ब्रह्मणा नारदं प्रति कुशतर्पणाख्यतीर्थस्य प्रणीतासङ्गमस्य च परमं माहात्म्यं प्रकाशयति—एते सर्वलोकहितौ भुक्तिं मुक्तिं च प्रयच्छतः।

अध्यायः १६२ मन्युतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। स्मरणेन स्नानेन दानेन च पापक्षयः काम्यफलप्राप्तिश्च भवतीति ब्रह्मा कथयति। पुरा दानवैः सह संग्रामे देवा पराजयाभिमुखा अभवन्; ते रक्षां जयञ्च इच्छन्तो गङ्गां प्रति, विशेषतः गौतमीतीरे, गत्वा स्तुतितपःकर्मभक्तिभिः महेश्वरं समाराधयन्।

अध्यायः १६३ सारस्वततीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। एतत् तीर्थं भोगमोक्षप्रदं पापरोगविघ्ननाशकं च इति प्रसिद्धम्। ब्रह्मा नारदं प्रति गौतमीदक्षिणतीरे पुष्पोत्कटस्य पूर्वे श्वेत/शुभ्रपर्वते घटितं वृत्तान्तं कथयति।

अध्यायः १६४ उत्तरतीरे गदाधर(विष्णोः)सम्बद्धस्य गौतमी-गङ्गायाः चिच्चिकातीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा तं देशं रोग-शोक-भय-व्याधि-निवारकं, तपस्विभिः पुष्पितैः ऋतुभिः दिव्यसन्निधिभिश्च शोभितं पर्वतप्रदेशं च निरूपयति।

अध्यायः १६५ गौतमीतीरे भद्रतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा तद् तीर्थं दुःखदौर्भाग्यनाशनं पापनिवारकं महाशान्तिदं च तीर्थरूपेण प्रकाशयति। अनन्तरं सूर्यगृहे उषा (त्वाष्ट्रि) छाया च, छायायां शनैश्चरस्य जन्म, तथा सूर्यस्य दुहिता विष्टिः—भयानकरूपा पापलक्षणा—इति कथ्यते।

अध्यायः १६६ पतत्रितीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। गौतमीतटे स्थितं तत् तीर्थं रोगनाशनं पापनाशनं च, तस्य श्रवणमात्रेणापि सिद्धिफलप्रदं इति प्रशंस्यते। कश्यपवंशोद्भवानां पक्षिणां वंशकथायां सम्पाति-जटायू अरुण-गरुडयोः सह प्रमुखौ।

अध्यायः १६७ विप्रतीर्थस्य, नारायणतीर्थस्य च माहात्म्यं ब्रह्मणा कथ्यते। विद्वान् ब्राह्मणयुवाऽऽसन्दिवः रात्रौ रूपपरिवर्तिनी राक्षसी कङ्कालिनीया अपहृत्य गौतमी-गोदावर्याः दक्षिणतीरे श्रीगिरिसमीपे बृहतीर्तिराजशासिते नगरे नीतः।

अध्यायः १६८ भानुतीर्थस्य तथा त्वाष्ट्र-याम्य-अग्न्यैन्द्र-माहेश्वरतीर्थानां माहात्म्यं वर्णयति। अभिष्टुतराजस्य अश्वमेधे यजमानः क्षत्रियः सन् ‘यज्ञभूमिं कः याचेत’ इति संशये जातः; वसिष्ठः सवितारं (सूर्यं) यज्ञभूमिदानाय प्रार्थयितुं नियोजयति, तेन विधिः प्रतिष्ठाप्यते।

अध्यायः १६९ भिल्लतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा तं तीर्थं रोगनाशनं पापनाशनं च, महादेवपादपद्मभक्तिदं च कथयति। गङ्गायाः दक्षिणतटे श्रीगिरिसमीपे आदिकेश-नाम्ना शिवलिङ्गं ऋषिभिः पूज्यते, सर्वकामप्रदं च।

अध्यायः १७० गौतमी-दक्षिणतटे योगेश्वर-हरिपूजिते चक्षुस्तीर्थस्य माहात्म्यं धर्मस्याधर्मात् श्रेष्ठत्वं च कथानिबद्धं वर्णयति। भौवनपुरसम्बद्धे देशे वृद्धकौशिकस्य पुत्रो गौतमो ब्राह्मणः; तस्य सहचरः धनाढ्यो वैश्यो मणिकुण्डलः।

अध्यायः १७१ उर्वशीतीर्थस्य (कैतवतीर्थस्य) महात्म्यं वर्णयति। गौतमीतीरे स्नानदानमहेश्वर-वासुदेवपूजनैः अश्वमेधफलप्राप्तिः कथ्यते।

अध्यायः १७२ सामुद्रतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति—यत्र सर्वतीर्थफलप्राप्तिः, पापनाशः, भोगमोक्षप्रदत्वं च। ब्रह्मा नारदं प्रति कथयति यथा गौतमेन लोकहिताय मुक्ताः गौतमीगङ्गा पूर्वसागरं प्रति गच्छति। सा विष्णोः पादोद्भवा, ब्रह्मकुम्भे धृता, शिवशिरसि निहिता, स्मरणमात्रेणापि पावनी इति।

अध्यायः १७३ भीमेश्वर-शिवसम्बद्धे क्षेत्रे प्रवृत्तं प्रसिद्धं ऋषिसत्रं तथा धर्मनीतिविचारं निरूपयति। ब्रह्मा कथयति—नारदस्य सन्निधौ सप्तर्षयः स्वस्ववैदिकगोत्रानुसारं गङ्गां सप्तधारासु विभज्य ऋष्यधिकाराधिष्ठितं यज्ञभूमिं स्थापयामासुः।

अध्यायः १७४ गौतमीगङ्गायाः परमपावनत्वं तथा तस्याः सङ्गमेषु प्रतिष्ठितानां तीर्थानां पवित्रजालं ब्रह्मणा निरूप्यते। देवर्षिसम्मतां देवीं नदीं प्रति बहवो ऋषयः आगत्य वैदिकमन्त्रैः भक्त्या च स्तुवन्ति।

अध्यायः १७५ गङ्गायाः परमपावनत्वं तथा दक्षिणे गौतमी-गङ्गारूपेण (गोदावर्याः) अवतारं संवादरूपेण निरूपयति।

अध्यायः १७६ अनन्तवासुदेवस्य संक्षिप्तं माहात्म्यं प्रतिमाया जीवनवृत्तान्तरूपेण निरूपयति। ऋषीणां विस्तरकथाश्रवणाभिलाषया प्रेरितः ब्रह्मा कथयति—प्राचीनसृष्टिकाले स विश्वकर्माणं नियोजयामास, यः गिरिशिलया वासुदेवस्य शङ्खचक्रगदाधरं सम्यग्लक्षणयुक्तं विग्रहं निर्ममे।

अध्यायः १७७ पुरुषोत्तमक्षेत्रस्य संक्षिप्तं माहात्म्यं वर्णयति। ब्रह्मा वदति—पद्मनेत्रः श्रीकृष्णः शङ्खचक्रगदाधरः, तेन सह सङ्कर्षणः (बलरामः) सुभद्रा च तत्र साक्षात् विराजन्ति; तेषां दर्शनं निरन्तरं ध्यानं च मोक्षप्रदं भवति।

अध्यायः १७८ तपोविघ्नस्य, दैवीयप्रेरणायाः, क्षेत्रमहिम्नश्च उपदेशात्मकं आख्यानं निरूपयति। व्यासः गोमतीतीरे एकान्ते घोरं तपः कुर्वन्तं वेदविदं जितेन्द्रियं महर्षिं कण्डुं वर्णयति। तस्य तपोतेजसा भीतः शक्रः काम-वायु-वसन्तसहायां अप्सरसां प्रम्लोचां ब्रह्मचर्यविघ्नाय प्रेषयति।

अध्यायः १७९ न कथासमाप्तिं, किंतु पाण्डित्यपूर्णां जिज्ञासामेव निरूपयति। व्यासवचनं श्रुत्वा मुनयः पुनरपि विस्मयं प्राप्य सनातनस्य सर्वव्यापिनो नारायणस्य—जगत्सृष्टि-स्थिति-प्रलयकर्तुः—कथं मर्त्यलोके मानुषदेहधारणं जातमिति शाश्वतं संशयं प्रष्टुम् आरभन्ते।

अध्यायः १८० व्यासस्य विस्तीर्णा विष्णोः स्तुत्या आरभते। स विष्णुः शाश्वतः अक्षरः पुरुषः, एक एव निरगुणः सगुणश्च, व्यक्ताव्यक्तरूपेण जगद्व्यापी इति निरूप्यते।

अध्यायः १८१ भूभारपीडितायाः मेदिन्याः धर्मसंरक्षणार्थं हर्यवतार-निश्चयं निरूपयति। व्यासः प्रतिपादयति—यदा अधर्मः प्रवर्धते धर्मश्च क्षीयते तदा जनार्दनः साधूनां परित्राणाय दुष्टनिग्रहाय लोकधारणाय च प्रादुर्भवति।

अध्यायः १८२ कृष्णावतारस्य निर्णायकं मध्यरात्रिकालं वर्णयति। त्रैलोक्यहिताय विष्णुः देवक्याः गर्भं प्रविशति, तथा परमेण स्रष्ट्रा पूर्वनियुक्ता योगमाया यशोदायाः गर्भे प्रादुर्भवति।

अध्यायः १८३ कंसस्य स्वजीवितविषये भविष्यवाणीजनितां चिन्तां वर्णयति।

अध्यायः १८४ व्रजलीलायाः प्रारम्भे श्रीकृष्णस्य बाल्यचरितं तथा पुनःपुनरुपस्थितानां महोत्पातानां प्रति गोपसमुदायस्य प्रतिक्रिया वर्ण्यते। वसुदेवो नन्दं मिलित्वा शीघ्रं गोकुलं प्रत्यागन्तुं रोहिणीसुतं बलरामं नन्दनवजातं कृष्णं च रक्षितुं च उपदिशति।

अध्यायः १८५ व्रजलीलायां निर्णायकं प्रसङ्गं वर्णयति—यमुनायां (कालिन्द्यां) कालीयनागराजस्य दमनम्। बलरामविना वृन्दावनं सञ्चरन् कृष्णो नदीतीरे विषदग्धं भीषणं सरः पश्यति, यस्य विषवाष्पैः वृक्षपक्षिणो दह्यन्ते, मनुष्यपशूनां च जलोपयोगो नश्यति।

अध्यायः १८६ व्यासेन कथितः। गोपालकैः सह गाः पालयन्तौ रामः (सङ्कर्षणो बलभद्रः) कृष्णश्च सुगन्धि-पक्व-फलसमृद्धं तालवनं प्रविशतः। गोपाः कथयन्ति—धेनुकनाम दैत्यः खररूपः मांसाशी च तत्र रक्षति, तेन वनं दीर्घकालं परित्यक्तम्।

अध्यायः १८७ तालेवने गर्दभदैत्यनिपातानन्तरं वृन्दावनलीलां वर्णयति। कृष्णबलरामौ गोपैः सह क्रीडतौ; दानवः प्रलम्बो गोपवेषेण व्रजं प्रविश्य बलरामवधाय अवसरं मृगयते।

अध्यायेऽस्मिन् व्रजकथायाः परमोऽवसरः वर्ण्यते। स्वयशोभङ्गेन कुपित इन्द्रः संवर्तकप्रमुखान् मेघगणान् आज्ञापयति यत् नन्दगोकुले महावातवृष्टिप्रलयं कुर्युः। तया वृष्ट्या गवां वत्सानां च विनाशव्याकुलता, गोपगोपीनां च प्राणसङ्कटं जायते।

अध्यायेऽस्मिन् इन्द्रनिवृत्त्यनन्तरं गोपाः गोवर्धनधारणे कृतकृत्यभावेन कृष्णं समीपगत्वा कालियदमने प्रलम्बवधे च पूर्वकृत्यं स्मरन्तः पृच्छन्ति—किं स मानुषो देवो वा कश्चिदतिमानुषः? कृष्णस्तु देवगन्धर्वयक्षदानवत्वं नाङ्गीकरोति, स्वं तेषां बन्धुमेव इति बन्धुत्वभावं प्रतिपादयति।

अध्यायः १९० कृष्णचरिते गोपालजीवनात् मथुरायां राजकीयसंकटं प्रति प्रवर्तते। नारदः कंसाय कृष्णस्य पूर्वविजयान्—अरिष्टधेनुकप्रलम्बकालियपूतनावधं शकटभङ्गं च—निवेदयन् वसुदेवपुत्रयोर्दैवीमुत्पत्तिं दृढयति।

अस्मिन्नध्याये अक्रूरः कृष्णदर्शनलालसया शीघ्रं नन्दगोकुलं गच्छति। मार्गे स्वान्तसंवादेन स विष्णुं कृष्णरूपं परं सर्वव्यापिनं प्रभुं स्तौति—यतः वेदवेदाङ्गानि प्रवर्तन्ते, यज्ञेषु यज्ञपुरुषत्वेन पूज्यः, यस्य स्वरूपं ब्रह्मादिभिरपि दुर्ज्ञेयम्।

अध्यायेऽस्मिन् अक्रूरस्य व्रजागमनं कृतं; स सादरं कृष्णबलरामौ नमस्कृत्य कंसस्य वसुदेव-आनकदुन्दुभेः देवक्याः उग्रसेनस्य च पीडां स्वदूतकार्यस्य राजकीयहेतुमपि निवेदयति। कृष्णोऽक्रूरं आश्वासयति—शीघ्रमेव कंसवधो भविष्यति, वयं मथुरां गमिष्यामः इति।

अध्यायः १९३ मथुरायां श्रीकृष्णबलरामयोः सार्वजनिकं निर्णायकं प्रवेशनिर्वर्णयति। राजमार्गे कुब्जा नाम कंसस्य लेपनद्रव्यवाहिनी कूबरी सेविका कृष्णेन समालप्य सुगन्धिलेपनं दत्तवती; ततो भगवान् तां स्पर्शमात्रेण सम्यक् सरलीकृत्य रूपपरिवर्तनं कृत्वा तस्या अनुरागपूर्णाम् आमन्त्रणां शृणोति।

अध्यायेऽस्मिन् कंसवधोत्तरं मथुरायां धर्मराज्यस्य पुनःस्थापनं वर्ण्यते। हरिः देवकीवसुदेवयोः मोहं निवर्त्य स्वदैवीयत्वं प्रकाशयति, तथा मातृपितृगुरुद्विजवृद्धानां पूजनस्य नित्यमावश्यकतां प्रतिपादयति; तदनादरः निष्फलः समाजविघातकश्चेति।

अध्यायः १९५ व्यासेन कथितः। जरासन्धस्य दुहितृभ्यां अस्ति-प्राप्तिभ्यां कंसस्य विवाहसम्बन्धेन स बलवान् अभवत्, ततो यदून् प्रति जरासन्धस्य कोपः प्रववृते। मागधराजः महता सैन्येन मथुरां समभ्येत्य पुरं पर्यवरोधयत्।

अध्यायः १९६ कालयवनस्य विनाशपर्यन्तं कारणपरम्परां यदूनां च नीत्या स्थानान्तरणं वर्णयति। गर्ग्यः समाजेन तिरस्कृतः सन् दक्षिणदेशे घोरं तपः कृत्वा महादेवं तोषयति; तस्मात् वरं लभते येन अयादवो महाबलो वैरी जन्यते।

अस्मिन्नध्याये राजभक्तेः दैवप्रतिदानस्य यदुवंशस्य च परिवर्तमानस्य सामाजिकस्थितेः संधिवृत्तान्तः प्रदर्श्यते।

अध्यायः १९८ व्यासेन कथितं व्रजकेन्द्रितं चरितं वर्णयति। भूमिधरः अनन्तः मानुषवेषे बलदेवरूपेण दैवकर्मसमाप्त्यनन्तरं किञ्चिद् विनोदाय नियोज्यते। वरुणः वारुणीं (मद्यदेवीं) अनन्तसमीपं प्रेषयति; सा वृन्दावनसमीपे कदम्बकुहरात् प्रादुर्भूय मद्यधारां प्रस्रवयति।

अध्यायः १९९ विदर्भदेशे कुण्डिन्यां भीष्मकराजस्य दुहितुः रुक्मिण्याः वृत्तान्तं वर्णयति। कृष्णे रुक्मिण्याः परस्परं भक्तिः स्नेहश्च, किन्तु चक्रिणि द्वेषात् रुक्मी कृष्णस्य वरणं नाङ्गीकरोति, जरासन्धप्रेरणया च शिशुपालाय तस्याः विवाहं निश्चितवान्।

अध्यायेऽस्मिन् मुनयः पृच्छन्ति—बलवान् शम्बरः प्रद्युम्नं शिशुमपाहरत्, कथं च स एव तेन निहतः। व्यासः कथयति—जन्मनः षष्ठेऽहनि कालशम्बरः सूतिकागृहात् बालं हृत्वा भीमं लवणसमुद्रं क्षिपति; तत्र मत्स्यः तं निगिरति, न च हिंसति।

अध्यायेऽस्मिन् रुक्मिण्याः पुत्रान् पुत्रीं च कृष्णस्य वंशक्रमेण निर्दिश्य, अन्यासां प्रमुखपत्नीनामपि संक्षेपेण उल्लेखः क्रियते। ततः रुक्मिणः कन्यया प्रद्युम्नस्य विवाहः, अनिरुद्धस्य जन्म च कथ्यते। अनिरुद्धविवाहनिमित्तं कृष्णबलरामयादवाः रुक्मिणः नगरे भोजकटे समायान्ति।

अध्यायः २०२ युद्ध-दैवीयप्रसङ्गं निरूपयति। शक्रः (इन्द्रः) ऐरावतमारुह्य द्वारकां प्राप्य देवकीसुतं श्रीकृष्णं प्रार्थयति यत् प्राग्ज्योतिषपुराधिपः नरकः (भौमः) लोकान् क्षोभयन् दुष्कृतानि करोति, तस्य निग्रहः क्रियतामिति।

अध्यायः २०३ नरकासुरवधोत्तरं श्रीकृष्णस्य गरुडेन सह दिव्यारोहणं वर्णयति। स वरुणच्छत्रं मणिपर्वतं च वहन् शङ्खनादेन स्वर्गं प्रविश्य देवैः सत्कृतः अदितेः तेजोमयं सदनं ययौ, तस्यै परमकुण्डले समर्प्य नरकविनाशं न्यवेदयत्।

अध्यायेऽस्मिन् २०४ व्यासः कथयति—देवराजेन स्तुतः केशवः गम्भीरया वाचा इन्द्रं ‘अपराधं’ क्षन्तुम् याचते, पारिजातहरणं सत्यप्रतिज्ञापालनार्थमेव इति निवेदयति। स इन्द्रस्य वज्रं प्रत्यर्प्य तस्य राज्यम् आयुधाधिकारं च पुनः प्रतिष्ठापयति।

अध्यायेऽस्मिन् श्रीकृष्णस्य बह्वीभिः पटराणिभिः सह जातानां पुत्राणां वंशानुक्रमः प्रदर्श्यते। रुक्मिण्या सत्यभामया रोहिण्या जाम्बवत्या नाग्नजित्या शैब्यया माद्र्या लक्ष्मणया कालिन्द्या च प्रसूतान् प्रमुखान् सुतान् व्यासो निर्दिशति, कृष्णसन्तानानां महतीं संख्यां च सूचयति।

अध्यायः २०६ अनिरुद्धोषाकथायाः शोणितपुरे बाणासुरराजस्य दुर्गनगरे महायुद्धरूपेण विस्तारं वर्णयति। बाणः योग्यं रणं कामयमानः शिवात् शकुनं लभते—मयूरध्वजभङ्गे तस्याभिलषितं युद्धं भविष्यतीति।

अध्यायः २०७ पौण्ड्रकस्य मोहमूलकं “वासुदेव” इति स्वघोषणं तथा विष्णोर्लाञ्छनधारणं वर्णयति। स दूतं प्रेषयित्वा श्रीकृष्णात् चक्रादीनि चिह्नानि त्यक्तुम् आज्ञापयति; कृष्णस्तु मितहास्येन तानि स्वयमेव समर्पयितुम् इव प्रतिजानाति।

अध्यायः २०८ यदुकौरवयोर्मध्ये राजनैतिकसंकटं वर्णयति। जाम्बवत्याः पुत्रः साम्बः दुर्योधनस्य दुहितुः स्वयंवरे बलात् अपहरणं कृत्वा युद्धे पराजितः कौरवैः बद्धः।

अध्यायः २०९ व्यासेन मुनिसभायां कथ्यते। देवानां विरोधी नरकासुरस्य सख्यं कृत्वा महाबलवान् वानरः द्विविदः, कृष्णेन नरकवधे जातवैर्याद् देवान् यज्ञान् च विघ्नयति।

अध्यायः २१० विश्वव्यवस्थायाः प्रत्यावर्तनक्रमं निरूपयति, यत्र यादवकुलस्य स्वयम्-उपसंहारः द्वारकायाश्च निमज्जन-प्रसङ्गः कथ्यते। व्यासः कृष्णावतारस्य प्रयोजनं पृथिवीभार-हरणं मन्यते—हिंसक-राज्ञां दैत्य-बलानां च विनाशः अर्जुनेन बलरामेण च सह कृतः।

अध्यायः २११ श्रीकृष्णस्य पार्थिवलीलायाः अन्त्यगतिं वर्णयति। दारुकः भगवदाज्ञया द्वारकां गत्वा अर्जुनं च वज्रं च (राज्याधिकारिणं) आनयति। ततः गोविन्दः सर्वभूतेषु वासुदेवतत्त्वं धारयन् दुर्वासोब्राह्मणवचनमान्यं कृत्वा योगासनं समास्थाय स्थितः।

अध्यायः २१२ हरिवियोगानन्तरं यदुवंशस्य लयमुपवर्णयति। अर्जुनः श्रीकृष्णबलरामयोः अन्त्येष्टिं कृत्वा शिष्टजनरक्षणार्थं कृष्णपत्नीः यदुवंशजं वज्रं च द्वारकातः निनाय।

अध्यायः २१३ आरभ्यते यत् ऋषयः रामकृष्णकथासु पुनरपि विस्मयं प्राप्य वराहप्रादुर्भावस्य स्वरूपं रूपं च यज्ञतत्त्वार्थं तथा जलनिधौ निमग्नाया भूमेः समुद्धरणक्रमं विस्तरेण श्रोतुम् इच्छन्ति।

अध्याय २१४ मध्ये ऋषयः व्यासं पृच्छन्ति—मरणोत्तरं यमलोकगमनमार्गस्य क्लेशः, परिमाणं, पुण्यपापयोः फलभेदः, नरकाणां संख्या च। व्यासः उत्क्रान्तिक्षणादारभ्य क्रमशः वर्णयति—यमलोकपर्यन्तं षडशीतिसहस्रयोजनपरिमितो मार्गः, छायाजलविश्रामवर्जितो नितान्तदुर्गमः ‘महामार्गः’।

अस्मिन्नध्याये मुनयः परलोकगतिं पृच्छन्ति, तत्र व्यासः यममार्गस्य तथा नरकस्य दण्ड-रचनायाः क्रमबद्धं वर्णनं करोति। सर्वे देहिनः मनुष्यलोकात् याम्यलोकं प्रति दीर्घं क्लेशकरं पन्थानं गच्छन्ति; पुण्यपापानुसारं तेषां अनुभूतिर्भवति।

अध्यायः २१६ आरभ्यते यत् मुनयः यममार्गे पूर्वोक्तं भीषणं दुःखं श्रुत्वा त्रस्ताः पृच्छन्ति—किं तस्य भयङ्करस्य पन्थसः सुखेनातिक्रमणोपायः अस्ति वा इति।

अध्यायः २१७ यममार्गनरकयातनाश्रवणानन्तरं मुनयः व्यासं पृच्छन्ति—मरणोत्तरं कः सहायी? व्यासः प्रतिपादयति यत् मरणकाले जनाः, बान्धवाः, मित्राणि, देहश्च जडवत् परित्यज्यन्ते; धर्म एव जीवमनुगच्छति।

अध्याये २१८ ऋषयः अधर्मगतिं श्रुत्वा धर्मेण प्राप्तां गतिं पापात् शुभस्थितिं च कथं गच्छेत् इति व्यासं पृच्छन्ति। व्यासः मनोवृत्त्या सह नैतिकं विवेचनं करोति—अधर्मवशात् कृतं दुष्कर्म विकृत-अनुतप्तचित्तेन नरकं नयति; किन्तु अनुतापः, समाधिः, स्वदोषसत्यनिन्दा च पापबन्धं शिथिलयन्ति।

अध्यायः २१९—ऋषयः पृच्छन्ति यथा स्वकर्मनिर्धारितेषु परलोकस्थितिषु स्थितानां पितॄणां श्राद्धं वंशजैः कथं ज्ञात्वा कर्तव्यमिति। व्यासः कोकामुखतीर्थे दृष्टान्तं कथयति—यत् भोगमोक्षप्रदं प्रसिद्धम्।

अध्यायः २२० व्यासेन श्राद्धकल्पस्य पितृमेधविधानस्य च विस्तीर्णं संहिताकरणं निरूपयति। ऋषयः कर्तॄन् देशान् कालान् द्रव्याणि च निर्दिश्य समग्रं विधिमनुशासनं याचन्ति।

अध्याये २२१ व्यासः गृहस्थस्य धर्मजीवनस्य मूलभूतं सदाचारं सुव्यवस्थितं निरूपयति। नित्य-नैमित्तिक-काम्यकर्मत्रयविभागे मुनिप्रश्ने सति स यज्ञ-दान-तपांसि सदाचारविहीनानि चेत् निष्फलानीति प्रतिपादयति।

अध्यायः २२२ वर्णाश्रमधर्मस्य नियमानुशासनरूपं संवादेन निरूपयति। ऋषयः वर्णधर्मान् चतुर्णामाश्रमाणां च कर्तव्यं विस्तरेण पृच्छन्ति; व्यासः क्रमबद्धं विधिवत् प्रतिपादयति।

अध्यायः २२३ चतुर्णां वर्णानां उन्नति-च्युत्योः कारणविचारं निरूपयति। ऋषिभिः पृष्टे, अन्तर्कथायां हिमालयशिखरे उमया शिवं प्रति प्रश्नः कृतः—कथं कर्मपरिपाकेन वैश्यः क्षत्रियो वा शूद्रत्वं यायात्, अथ वा शूद्रो उच्चतरं पदं प्राप्नुयात्।

अध्यायः २२४ उमा-प्रश्नेन प्रवर्तते—देहिनां कर्म-वाक्-मनस्त्रिविधव्यापारेण बन्धमोक्षौ कथं भवतः इति। शिवः सत्यवचनं शमं दयां सर्वभूतेषु संयमं च उपदिश्य हिंसा-चौर्य-परदारगमनत्यागं स्वर्गमार्गं कर्मबन्धशैथिल्यं च वर्णयति।

अध्यायः २२५ उमा–महेश्वरयोः उपदेशात्मकसंवादरूपेण कर्मधर्मविन्यासं निरूपयति।

अध्यायः २२६ तीर्थयात्रासमये समागताः ऋषयः त्रिपुरारिं शङ्करं समुपगम्य संसारभयात् कर्मबन्धाच्च मोक्षोपायं पृच्छन्ति। महेश्वरः प्रत्याह—वासुदेवात् परं न किञ्चिदौषधं; कायवाङ्मनसा हरिपूजनमेव परमार्थसाधनम्।

अध्यायः २२७ व्यास-मुनिना सह ऋषीणां संवादरूपः। कृष्णस्य पापहारी महिमानं श्रुत्वा ते पृच्छन्ति—वासुदेवस्य श्रद्धया विधिवत् अर्चनं कुर्वतां का गतिः, स्वर्गो वा मोक्षो वा उभयं वा?

अध्यायः २२८ एकादश्याः व्रतं सम्पूर्णं वैष्णव-आचारचक्रं इति निरूपयति—उपवासः, शौच-शुद्धिः, देवालय-पूजा, तथा रात्रौ प्रजागरः स्तोत्र-जप-होम-प्रदक्षिणा-भक्तिगीतिकाभिः पोष्यते।

अध्यायः २२९ आरभ्यते—ऋषयः व्यासं पृच्छन्ति, कथं विष्णौ/कृष्णे भक्तिः जायते, केचन च कुतोऽवैष्णवाः भवन्ति इति। व्यासः कथयति—दुर्लभं मनुष्यजन्म संसारे भयावहे; संचितपापक्षये विवेकपरिपाके च वासुदेवे भक्तिः प्रादुर्भवति।

अध्यायः २३० संवादरूपेण प्रवर्तते। ऋषयः व्यासं कल्पान्ते उपसंहृतिं महाप्रलयं च व्याख्यातुम् याचन्ति; ततः स पौराणिककालगणनां निरूपयति—पितृकालस्य देवकालस्य च प्रमाणं, तथा सहस्रचतुर्युगपरिमितं ब्रह्मणोऽहः।

अध्यायः २३१ ऋषि-व्यासनयोः संवादरूपः। युगपरिवर्तनस्य सन्निकर्षं वा दूरत्वं वा चिन्तयन्तो मुनयः युगान्तनिमित्तानि धर्मक्षयस्य च लक्षणानि व्यासात् पृच्छन्ति।

अध्यायेऽस्मिन् पुराण-विश्वविज्ञानानुसारं प्रतिसंचरः (प्रलयः) त्रिविधः निरूप्यते—नैमित्तिकः, प्राकृतिको भूत-प्रकृतिलयः, आत्यन्तिकश्च मोक्षरूपः। नैमित्तिकः ब्रह्मणोऽह्नः पर्यवसाने (कल्पान्ते) भवतीति, प्राकृतिको द्विपरार्ध-परिमाणेन मीयते इति च व्यासेनोक्तम्।

अध्यायः २३३ द्विजातिसाधून् प्रति व्यासवचनरूपेण प्रलयस्य क्रमबद्धं निरूपणं करोति। प्रथमं ब्रह्मणोऽह्नः समाप्तौ नैमित्तिकप्रलयः—त्रयोलोकाः एकार्णवे लीयन्ते, विष्णोर्निःश्वासजवायुनाऽभ्राणि विक्षिप्यन्ते, हरिः ब्रह्मरूपधारी शेषे योगनिद्रां समाश्रित्य शेते, सनकादिसिद्धैः स्तूयमानः।

अध्यायः २३४ दुःखस्य मोक्षप्रेरकत्वं निरूपयति। व्यासः तापत्रयं—आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकम्—विवृणोति; आध्यात्मिकं पुनः शारीरमानसदुःखभेदेन रोगरागादीन् निर्दिशति।

अध्यायेऽस्मिन् मुनयः कृष्णद्वैपायनं व्यासं ‘दुःखसंयोगभेषज’ इति योगस्य प्रमाणोपदेशं याचन्ति। व्यासः योगं दुर्लभमोक्षप्राप्तये नियमयुक्तं मार्गं निरूपयति।

अध्यायः २३६ आरभ्यते यत्र मुनयः व्यासवाक्यं सुधासमं स्तुवन्तः योगसांख्ययोः मोक्षसाधनत्वेन विस्तरं पृच्छन्ति। व्यासः प्रत्याह—ज्ञानतपःसंयुक्तं त्रयम्, इन्द्रियनिग्रहः, सर्वसंन्यासश्च विना सिद्धिरनुपपन्ना।

अध्याये २३७ मुनयः वेदवाक्येषु विरोधमिव पश्यन्ति—‘कुरु कर्म’ इति च ‘त्यज’ इति च। व्यासः द्वौ वेदसम्मतौ मार्गौ विवृणोति—प्रवृत्तिधर्मः (बहिर्मुखः कर्मप्रधानः) तथा निवृत्तिः (अन्तर्मुखः संन्यासप्रधानः)।

अध्यायः २३८ व्यासेन समागतानां मुनिनां प्रति मोक्षोपदेशरूपः। गुणानां तत्त्ववर्णनं तथा प्रभोः स्वभावतः प्रसवस्य जालक-तन्तु-दृष्टान्तेन निरूपणं कृत्वा, अनाद्यनन्तं आत्मानं ज्ञात्वा साधकः क्रोध-हर्ष-ईर्ष्यादिरहितां समतां बिभ्र्यात्, संशयनाशकं ज्ञानं स्थिरीकुर्यात् इति बोध्यते।

अध्यायः २३९ ऋषिसमूहेन सांख्ययोगयोर्मोक्षसाधनत्वविषये कृतां जिज्ञासां निरूपयति। व्यासः प्रथमं पन्थभेदेन स्वस्वमार्गस्तुतिं स्वीकृत्य, शास्त्रानुसारं ज्ञाते आचरिते च उभयमपि परं पदं नयतीति प्रतिपादयति।

अध्यायः २४० मध्ये ऋषयः श्रुत्वा योगविधिं सांख्यदृष्ट्या धर्मस्य सूक्ष्मं निरूपणं याचन्ति। व्यासः विषयाणां आकर्षणं भयञ्च, देहधर्मप्रयत्नस्य फलभेदं (स्वर्ग-नरक-तिर्यग्योनयः), सुखस्य क्षणभङ्गुरतां च विवेचयति।

अध्यायः २४१ ऋषयः अक्षरस्य (यतः पुनरावृत्तिर्नास्ति) क्षरस्य च (यत्र भूतानां पुनः पुनरावृत्तिः) सूक्ष्मं भेदं पृच्छन्ति। व्यासः पुरातनं वसिष्ठ-करालजनक-संवादं प्रवर्तयति। करालजनकः मैत्रावरुणिं वसिष्ठं ब्रह्मणः नित्यत्वं तथा क्षराक्षरार्थं जिज्ञासते।

अध्याये २४२ वसिष्ठः संसारस्य तत्त्वं निरूपयति—अप्रतिबुद्धत्वेन प्रकृत्या त्रिगुणैश्चात्मनः तादात्म्याभिमानात् पुनर्जन्मचक्रं प्रवर्तते। अप्रबुद्धः जीवः अनन्तेषु देहेषु ‘अप्रबुद्धान्’ अनुगच्छन् पशुयोनिषु, मनुष्यलोके, स्वर्गेषु, नरकेषु च परिभ्रमति।

अध्यायेऽस्मिन् (कराल-)जनकवसिष्ठयोः क्षराक्षरयोः सम्बन्धः सांख्ययोगपदार्थैः निरूप्यते। जनकः देहजननदृष्टान्तेन नरनारीयोः परस्परापेक्षां, पितृमातृसम्भवदेहावयवान् च वेदशास्त्रप्रमाणसमर्थितान् वर्णयति।

अध्याये २४४ वसिष्ठः राजानं प्रति सांख्यतत्त्वविचारं प्रवर्तयति। विद्याविद्ये इति क्रमशः तत्त्वश्रेणीं निरूप्य पञ्चविंशकतत्त्वपर्यन्तं नयति। कर्मेन्द्रिय-ज्ञानेन्द्रियाणि, मनः, पञ्चमहाभूतानि, अहंकारः, बुद्धिः, प्रकृतिरव्यक्तं च—एषां क्रमं सर्गप्रलयचक्रेण सह दर्शयति।

अध्यायः २४५ वसिष्ठेन राजानं प्रति अव्यक्तस्य स्वरूपं विवेकस्य क्रमिकप्रबोधं च मोक्षपर्यन्तं निरूपयति। सांख्यरीत्या तत्त्वगणना क्रियते—चतुर्विंशतितत्त्वस्य सापेक्षे पञ्चविंशतितत्त्वं, तथा मलरहितं नित्यं प्रमाणातीतं षड्विंशतितत्त्वं च कथ्यते।

अध्यायः २४६ लोमहर्षणस्य उपसंहारवचनरूपेण ब्रह्मपुराणस्य परम्पराप्रवर्तनं तस्य प्रभावं च निरूपयति। व्यासः दोषरहितं परिष्कृतं शास्त्रसारसमन्वितं, सिद्धान्त-प्रयोगसम्पूर्णं वैष्णवं पुराणं मुनिसभायां प्रोवाच।
The chapter foregrounds devotionally framed metaphysics: the supreme Hari/Puruṣottama is presented as the immutable substratum beyond the prapañca, while the cosmos is a cyclical manifestation (sarga–sthiti–laya) that culminates in liberation for those who contemplate the transcendent reality.
It functions as a programmatic opening by establishing (1) an authoritative recitation setting (Naimiṣāraṇya sattra), (2) the interlocutors and transmission line (sages questioning Lomaharṣaṇa, linked to Vyāsa), and (3) a foundational cosmogonic template (avyakta → waters → golden egg → Svayambhū Brahmā → prajāpati/saptarṣi), which anchors later genealogies and sacred topographies.
Rather than instituting a new vrata or tīrtha-rite, the chapter inaugurates the narrative-ritual frame of a twelve-year sattra at Naimiṣāraṇya and explicitly commends the sustained hearing/retention of this purāṇic discourse as merit-generating (puṇya, svarga, and auspicious lineage-continuity).
The chapter foregrounds tapas and dharma as ordering principles: Dhruva’s austerity yields an enduring cosmic station, while Pṛthu’s righteous kingship restores prosperity and social stability after Vena’s adharma. Together they model ascetic merit and royal responsibility as complementary instruments of cosmic maintenance.
It supplies an early, foundational genealogical scaffold connecting primordial creation (Svāyaṃbhuva Manvantara) to archetypal institutions—fixed celestial order (Dhruva), paradigmatic sovereignty (Pṛthu), and prajāpatic reproduction (Dakṣa). This sequencing functions as a baseline chronology for later Puranic lineages and cosmological cycles.
No discrete tīrtha or vrata is instituted in this chapter. The closest ritual-historical marker is the portrayal of Pṛthu as the first among rājasūya-consecrated rulers (rājasūyābhiṣikta), which frames kingship within Vedic consecration ideology rather than inaugurating a localized pilgrimage practice.
The chapter foregrounds a cosmological ethic of order through lineage (वंश) and dharma-regulated generation, while also warning that uncontrolled zeal for proliferation without discernment can be destabilized—exemplified by Nārada’s redirection of Dakṣa’s sons and the resulting reconfiguration of creation via daughters and marital allocations.
By supplying a foundational cosmogonic-genealogical template—linking Prajāpatis, divine classes (Ādityas, Vasus, Rudras, Maruts), and major non-human taxa (Nāgas, birds, Yakṣa-Rākṣasa groups)—the chapter functions as an archival “origin index” that later narratives presuppose, thereby reinforcing the Purāṇa’s role as an early-order chronicle of beginnings.
No tirtha, vrata, or pilgrimage injunction is formally inaugurated in this chapter. The emphasis is genealogical and doctrinal (bhūtasarga and cyclical manifestation), with ascetic observance appearing only as narrative context in Diti’s vow (śauca and prolonged gestation) rather than as a prescriptive ritual program.
The chapter foregrounds dharmic kingship as a moral technology for world-maintenance: sovereignty is legitimate when aligned with Vedic order, social welfare (prajā-hitacikīrṣā), and restraint. Veṇa exemplifies adharma through egoic self-deification and rejection of yajña, while Pṛthu exemplifies righteous coercion—compelling the Earth to nourish beings without transgressing ethical limits (notably the explicit debate on violence and the inviolability of a ‘female’ figure).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Vedapath Gold
Reading stays free, with or without Gold. It is for when you would rather listen: Sanskrit recitation and a spoken translation in 10 languages across the library, on this site and in the app, plus weekly Mudras for your questions and every comic and video episode open.