Samba Purana in Sanskrit

अस्मिन् अध्याये सूतेन कृतं मङ्गलाचरणं भानुदेवस्य स्तुतिः च वर्तते। साम्बपुराणस्य महत्त्वं अनुक्रमणिका च वर्णिता। साम्बस्य शापः, तस्य मुक्तिः, सूर्यमन्दिरस्य स्थापना, मगब्राह्मणानां आगमनं, सौरधर्मस्य नियमाः च अत्र संक्षेपेण उक्ताः।

अस्मिन् अध्याये राजा बृहद्बलः सूर्योपासनायाः मुख्यकेन्द्रस्य विषये पृच्छति। वसिष्ठमुनिः चन्द्रभागातीरे साम्बपुरस्य उल्लेखं करोति। साम्बस्य रूपगर्वः, नारदस्य अपमानः, नारदस्य माया च वर्णिता। कृष्णः साम्बं कुष्ठरोगेण शपति, पत्न्यः च दस्युभिः अपहृताः भविष्यन्ति इति।

राजा वृहद्बलः वसिष्ठं पृच्छति यत् आदिदेवः सूर्यः किमर्थं सामान्यवत् तपश्चर्यां कृतवान्। वसिष्ठः मित्रवने नारद-मित्रयोः प्राचीनसंवादं श्रावयति। मित्रः स्पष्टयति यत् सः तस्य परमात्मनः ध्यानं करोति यः अव्यक्तः, नित्यः, इन्द्रियातीतः च अस्ति।

साम्बपुराणस्य षष्ठेऽध्याये साम्बः सूर्यस्य सर्वव्यापकत्वं स्वरूपं च पृच्छति। नारदः सूर्यस्य परब्रह्मत्वं हिरण्यगर्भत्वं च वर्णयति। अव्यक्तात् सृष्ट्युत्पत्तिः, वराह अवतारः, द्वादशादित्यरूपेण सूर्यस्य प्रादुर्भावः च अत्र वर्णिताः।

अष्टमेऽध्याये नारदः साम्बाय द्वादशादित्यानां स्वरूपं तेषां द्वादशमासाधिपत्यं च वर्णयति। सः आदित्य-सवितृ-भास्कर-रवि-मिहिरादीनां नाम्नां व्युत्पत्तिं दार्शनिकं च महत्त्वं विवृणोति।

नारदः सूर्यस्य पत्न्योः संज्ञा-छाययोः कथां वर्णयति। संज्ञा सूर्यस्य तेजः सोढुं न शक्नोति, अतः सा छायां निर्माय पितुः विश्वकर्मणः गृहं गच्छति। छाया यमं शपति, येन सूर्यः सत्यं जानाति। विश्वकर्मा शाकद्वीपे सूर्यस्य तेजः न्यूनीकरोति।

अस्मिन् अध्याये साम्बः विश्वकर्मणा सूर्यस्य तक्षणकाले ब्रह्मणा देवैश्च कृतं स्तोत्रं पृच्छति। नारदः सूर्यस्य दिव्यं स्तोत्रं कथयति, यत्र सूर्यः अन्धकारनाशकः, जगदात्मा, सप्तश्वयुक्तः च वर्णितः। विश्वकर्मा मार्तण्डस्य तेजः न्यूनीकुर्वन् एतत् स्तोत्रं पठितवान्।

चतुर्दशेऽध्याये साम्बः सूर्यस्य रूपनिर्माणविषये पृच्छति। नारदः कथयति यत् मार्तण्डस्य असह्यतेजसा विश्वं पीडितम् आसीत्। ब्रह्मा देवान् ऋषिंश्च सूर्यशरणं नीतवान्। ब्रह्मणः स्तोत्रेण प्रसन्नः सूर्यः स्वतेजसः न्यूनीकरणाय अनुमतिं दत्तवान्।

नारदः साम्बाय डिण्डिना (विरूपाक्षेण/शिवेन) कृतां सूर्यस्तुतिं वर्णयति। शिवः सूर्यं परब्रह्मरूपेण त्रिदेवानां (ब्रह्म-विष्णु-महेश्वराणाम्) आधारभूतं च स्तौति। प्रसन्नः सूर्यः स्वतेजोमयं रूपं दर्शयित्वा शिवं ब्रह्महत्यापापात् मुक्तं करोति। सूर्यः सर्वेषां देवानां एकत्वं प्रतिपादयति।

अस्मिन् अध्याये नारदमुनिः ब्रह्माण्डस्य संरचनां, पृथिव्याः भूगोलं, सुमेरुपर्वतस्य महिमानं च वर्णयति। सः सप्तद्वीपान्, सप्तसमुद्रान्, सप्तलोकान्, सप्तपातालान् च विवृणोति। मेरोः शिखराणां सूर्यस्य गतेः च वर्णनं अत्र अस्ति।

अस्मिन् अध्याये नारदमुनिः सूर्यस्य रथस्य विस्तृतं वर्णनं करोति। रथः संवत्सररूपः अस्ति, यस्य एकं चक्रं कालस्य अवयवान् सूचयति। अरुणः सारथिः, सप्त अश्वाः च सप्त छन्दांसि सन्ति। आदित्याः, ऋषयः, गन्धर्वाः च सूर्यस्य सेवां कुर्वन्ति। सूर्यः देवेभ्यः पितृभ्यः मनुष्येभ्यः च पोषणं ददाति।

अस्मिन् अध्याये साम्बः सोमस्य वृद्धिं क्षयं च पृच्छति। नारदः अनुमति-राका-सिनीवाली-कुहू-अमावास्यादि-तिथीनां व्याख्यां करोति। सः वर्णयति यत् सूर्यस्य किरणैः चन्द्रस्य षोडशकलाः आप्यायन्ते। कृष्णपक्षे देवाः पितरश्च ताः कलाः पिबन्ति। अन्ते सूर्यः एव परमात्मा इति सिद्धं भवति।

अस्मिन् अध्याये साम्बः कुष्ठरोगेण पीडितः सन् भगवतः कृष्णस्य अनुज्ञया चन्द्रभागातीरे मित्रवनं गच्छति। तत्र सः सूर्यस्य दिव्यस्तोत्रं पठति। सूर्यः प्रसन्नः भूत्वा तस्मै आरोग्यं भक्तिं च ददाति। साम्बः पुनः दिव्यं रूपं प्राप्नोति। सूर्यः तं पृथिव्यां सूर्यमन्दिराणां स्थापनाय आदिशति।

साम्बः चन्द्रभागायां सूर्यस्य दिव्यां काष्ठप्रतिमां लब्ध्वा मित्रवने तां प्रतिष्ठापयति। विश्वकर्मणा शाकद्वीपे कल्पवृक्षात् इयं प्रतिमा निर्मिता। नारदस्य उपदेशात् साम्बः गरुडमारुह्य शाकद्वीपं गत्वा अष्टादश मगकुलानि आनयति ये सूर्यपूजायां दीक्षिताः सन्ति।

अस्मिन् अध्याये सौरयोगस्य मोक्षमार्गस्य च वर्णनं वर्तते। शरीरस्य अनित्यतां प्रतिपाद्य दया-सत्य-आदिगुणानां महत्त्वं सूचितम्। प्राणायाम-धारणा-प्रत्याहार-ध्यानादिभिः योगसाधनैः अन्तःकरणशुद्धिः भवति। सूर्यस्य त्रयः कालाः (प्रातः, मध्याह्नः, सायम्) त्रिगुणाः वेदाश्च वर्णिताः।

अस्मिन् अध्याये वसिष्ठमुनिः सूर्यप्रतिमानिर्माणस्य (प्रतिमाविधिः) विस्तृतान् नियमान् वर्णयति। सः सप्तविधाः प्रतिमाः (सुवर्ण-रजत-ताम्र-मृत्तिका-शिला-दारु-चित्ररूपाः) निर्दिशति।

अस्मिन् अध्याये सूर्यप्रतिमायाः अधिवासनस्य प्रतिष्ठायाश्च विस्तृतं वर्णनं वर्तते। अष्टकलशैः पवित्रनदीनां जलैः औषधैश्च देवस्य अभिषेकः, ब्रह्मा-विष्णु-शिवादीनां आवाहनं, मण्डलनिर्माणं, रात्रौ जागरणम्, प्रभाते च राज्ञी-निक्षुभा-दण्ड-पिङ्गलादिभिः सह प्रतिमास्थापनं वर्णितम्।

मित्रवने सूर्यप्रतिष्ठायाः एकवर्षानन्तरं साम्बः नारदं संवत्सरीपूजाविधिं पृच्छति। नारदः रथयात्रायाः स्नानविधेः च वर्णनं करोति। सूर्यस्य प्रतिमायाः चलनस्य औचित्यं प्रतिपादयति यतः सूर्यः नित्यं रथारूढः भ्रमति।

साम्बपुराणस्य षट्त्रिंशत्तमेऽध्याये वसिष्ठः सूर्याय होमविधिं वर्णयति। अग्निजननमन्त्रः, समिधः, वर्ज्यावर्ज्यकाष्ठानि, होत्रुगुणाः, होमफलं च अत्र विस्तरेण निरूपितानि।

अस्मिन् अध्याये राजा बृहद्बलः साम्बस्य सौरदीक्षाविषये पृच्छति। वसिष्ठः सूर्यप्रोक्तं दीक्षाविधानं वर्णयति। भूमिशुद्धिः, गुरुशिष्यलक्षणानि, मण्डलनिर्माणं, होमः, न्यासः, भस्मदीक्षा च अत्र वर्णिताः।

अस्मिन् अध्याये वसिष्ठमुनिः चतुर्दिक्षु स्थितानां परिचारकदेवानां पूजाविधिं वर्णयति। सः 'ठ ठ' इति मन्त्रैः विकट-अघोर-सूर्यमूर्ति-योगेश्वरादीनां आवाहनं करोति। दक्षिणदिशि मत्स्यमांसादीनां तथा उत्तरदिशि सुवर्णवस्त्रादीनां विशिष्टोपहाराणां विधानं अस्ति।

साम्बः मगपुरोहितैः सह लवणसमुद्रतटे पवित्रं तपोवनं प्राप्नोति। तत्र देवाः ऋषयः च तपस्यां कुर्वन्ति। नारदः साम्बस्य भक्तिं प्रशंसति। सूर्यः तपोवनस्य प्राचीनं इतिहासम् उक्त्वा ऋषिभ्यः वरान् ददाति। अन्ते नारदः कालस्य गणनां मन्वन्तराणां च विवरणं ददाति।

अस्मिन् अध्याये सदाचारस्य वर्णनं वर्तते। वसिष्ठः सूर्यं स्तौति। साम्बः आचारविषये पृच्छति। नारदः दिनचर्या, शौच, भोजन, सामाजिकनियम, आदित्यव्रत च वर्णयति। सदाचारेण आयुः श्रीः च वर्धते।

अस्मिन् अध्याये साम्बः सप्तमीव्रतस्य नियमान् पृच्छति। नारदः सप्तप्रकारकाणां सप्तमीव्रतानां (अर्कसम्पुट, मरीच, निम्बपत्र, फलसप्तमी, अनौदनी, विजयसप्तमी, कामिका) वर्णनं करोति। एतेषां व्रतानां फलं व्याधिनाशः, धनप्राप्तिः, सूर्यलोकप्राप्तिश्च इति वर्णितम्।

अस्मिन् अध्याये सूर्यपूजायां प्रयुक्तानां मुद्राणां लक्षणानि निरूपितानि। नारदेन पृष्टः देवः रथ-वाजि-अरुण-कवच-नेत्र-खड्ग-अङ्कुश-दण्ड-व्योमशिखादीनां मुद्राणां निर्माणविधिं वर्णयति। अङ्गुलीनां विशेषस्थित्या यम-अंशुमत्-त्वष्ट्रादीनां देवानां आवाहनं भवति।

साम्बपुराणस्य पञ्चाशत्तमेऽध्याये सूर्योपासनायाः तान्त्रिक-अनुष्ठानिक-पक्षाणां वर्णनं वर्तते। अस्मिन् अध्याये मन्त्र-मुद्रा-न्यास-विधिनां सविस्तरं निरूपणं कृतम्। साधकः कथं मूलमन्त्रात् बीजाक्षराणि शरीरे न्यसेत्, अङ्गन्यास-करन्यासयोः महत्त्वं च अत्र वर्णितम्।

साम्बपुराणस्य द्विपञ्चाशत्तमेऽध्याये सौरमण्डलस्य निर्माणं तथा शिष्यस्य दीक्षाविधिः वर्णितः अस्ति। अस्मिन् भूमिशुद्धिः, अष्टदलकमलस्य रचना, वर्णानां कृते मृत्तिकाभेदः, न्यासविधिः, लोकपालस्थापनं च विस्तरेण निरूपितम्।

अस्मिन् अध्याये सूर्यदेवाय समर्पितस्य अष्टपुष्पिकाविधेः वर्णनं वर्तते। अत्र 'ॐ खखोल्काय स्वाहा' इति मन्त्रस्य अक्षराणां न्यासविधिः, दिशासु तेषां स्थापनं, आवाहन-सन्निध्य-स्थापनादीनां च विवरणं दत्तम्।

साम्बपुराणस्य षट्पञ्चाशत्तमेऽध्याये सौरपूजायाः तान्त्रिकं रहस्यं वर्णितम्। अत्र सूर्यस्य हृदयपद्मस्य ध्यानं, बीज-वर्ण-योनि-तत्त्वानां विवेचनं च अस्ति। द्वादशदलकमलं, षोडशकेसराणि, सप्तधाराः च वर्ण्यन्ते।

अस्मिन् अध्याये चत्वारिंशदक्षरात्मकस्य पवित्रमन्त्रस्य निर्माणं वर्णितम्। बीजस्वराणां रहस्यमयी उत्पत्तिः, स्वराणां व्यञ्जनानां च क्रमः, योनिमुद्रायाः स्वरूपं च अत्र निरूपितम्। मोक्षार्थिभिः अस्य मन्त्रस्य नित्यं जपः करणीयः। एषा विद्या परमशक्तिसम्बद्धा तान्त्रिकसिद्धिः अस्ति।

अस्मिन् अध्याये कालचक्रस्य मन्त्रविज्ञानस्य च सम्बन्धः वर्णितः। सूर्यः व्योमव्यापी इति प्रोक्तः। संवत्सरः त्रिनाभिः द्वादशारः चक्ररूपः अस्ति। कालस्य सूक्ष्माः विभागाः (कला-मुहूर्त-दण्ड-निमिषाः) वर्णिताः। शब्दब्रह्मणः माध्यमेन परमात्मनः अभिव्यक्तिः भवति।

साम्बपुराणस्य द्विषष्टितमोऽध्यायः शारीरिकमानसिकरोगाणां ग्रहाणां च निवारणाय विशेषविधीन् वर्णयति। अस्मिन् अध्याये औषधियुक्तपोटलिकानां निर्माणं, चरुपाकः, तैलाहुतयः च निर्दिष्टाः। अनेन विधानेन साधकस्य पापानि रोगाश्च नश्यन्ति, स च चन्द्रवत् निर्मलो भवति।

साम्बपुराणस्य चतुःषष्टितमोऽध्यायः कीलनविधिं मन्त्रचिकित्सां च वर्णयति। अत्र अङ्गप्रत्यङ्गेषु बीजमन्त्राणां प्रयोगः, वर्णानां ध्यानं (यथा पीतवर्णः नेत्रयोः), तथा च असाध्यरोगाणां निवारणाय 'कीलन' पद्धतिः वर्णिता। बिल्व-शाक-चन्दनकाष्ठैः कीलनं कृत्वा व्याधिविनाशः क्रियते।

साम्बपुराणस्य षट्षष्टितमोऽध्यायः मन्त्रसाधनायाः तान्त्रिकव्रतानां च वर्णनं करोति। अस्मिन् अध्याये मन्त्राणां सत्त्व-रज-तमोगुणानां विवेचनं कृतं ये ब्रह्मा-विष्णु-रुद्रैः सह सम्बद्धाः सन्ति। साधकस्य लक्षणानि, होमविधिः, खट्वाङ्ग-कपाल-चक्रधारिणः देवस्य ध्यानं च अत्र वर्णितम्।

अस्मिन् अध्याये शिवलोकप्राप्तये योगमार्गस्य दीक्षायाश्च वर्णनं कृतम्। जातकर्म-उपनयनादि संस्कारैः आरभ्य विद्याध्ययनं यज्ञकर्म च निरूपितम्। योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः भूत्वा सर्वभूतेषु आत्मानं पश्यति।

साम्बपुराणस्य सप्ततितमोऽध्यायः बीजमन्त्रन्यासस्य वर्णविन्यासस्य च गुह्यपद्धतिं वर्णयति। अस्मिन् अध्याये 'अ', 'त', 'च', 'प', 'य' इत्यादि वर्णानां विभिन्नदिक्षु अङ्गेषु च न्यासविधिः उक्तः।

अस्मिन् अध्याये मन्त्रन्यासविधिः सूर्यस्य बीजाक्षराणां च वर्णनं कृतम्। प्रणवस्य योनिवीजस्य च महत्त्वं प्रतिपादितम्। पञ्चाक्षर-अष्टाक्षर-पञ्चदशाक्षर-सप्तदशाक्षरमन्त्राणां न्यासविधिः वर्णितः। अनेन साधकः स्वशरीरं सूर्यस्य दिव्यशरीरेण सह संयोजयति।

अस्मिन् अध्याये सौरधर्मस्य दीक्षाविधयः शिष्यशुद्धिक्रियाश्च वर्णिताः। चतुर्विधा दीक्षा, भास्करपूजनं, शिष्यस्य योग्यता, अग्निहोत्रं च अत्र मुख्याः विषयाः।

साम्बपुराणस्य षट्सप्ततितमोऽध्यायः शिष्यस्य दीक्षाविधिं पाशच्छेदं च वर्णयति। अस्मिन् अध्याये मण्डललेखनम्, होमः, न्यासविधिः च विस्तरेण निरूपिताः। शिष्यस्य शरीरे विविधयोनीनां न्यासं कृत्वा तस्य दिव्यीकरणं क्रियते। अन्ते गुरुशिष्ययोः सूर्यस्य च आध्यात्मिकसम्बन्धः दृढीकृतः।

अस्मिन् अध्याये साम्बपुराणम् संन्यासस्य न्यासनिवर्तनस्य च विधिं वर्णयति। साधकः गोष्ठे स्थित्वा संहारमन्त्रं जपेत्। सूर्यदेवाय प्रार्थनां कृत्वा संहारशक्तिं आवाहयेत्। अनेन विधिना साधकः आध्यात्मिकं मोक्षं प्राप्नोति।

अस्मिन् अध्याये सूर्योपासनायाः तान्त्रिकपद्धतीनां मन्त्राणां च सविस्तरं वर्णनं वर्तते। अत्र ओंकार-वषट्कारादि मन्त्राणां प्रयोगः, क्षुरिका-कर्तरी-शलाकादि साधनानां च उपयोगः वर्णितः।

साम्बपुराणस्य द्व्यशीतितमोऽध्यायः योगज्ञानकर्मणां समन्वयम् उपदिशति। अत्र अहिंसा-क्षमा-धृति-इन्द्रियनिग्रहादीनां गुणानां महत्त्वं वर्णितम्। प्रकृति-पुरुषयोः भेदं तथा परब्रह्मणः श्रेष्ठत्वं च अत्र निरूपितम्।