Mandala 10

Sukta 1

Sukta 10.1

ઋગ્વેદ ૧૦.૧ દસમા મંડળની શરૂઆત અગ્નિના આવાહનથી કરે છે—અંધકારમાંથી પ્રથમ તેજસ્વી પ્રકટ થનાર, ઉષાઓની આગળ સ્થિત રહી સર્વ નિવાસોને પ્રકાશથી ભરનાર. આ સૂક્ત અગ્નિના અનેક સ્વરૂપોની સ્તુતિ કરે છે—આહુતિઓ દ્વારા સદા નવીન થતો—અને તેને માનવ કુળોનો હોતૃ તરીકે સ્થાપિત કરે છે; તે પ્રાર્થનાઓ વહન કરે છે અને દેવોને યજ્ઞમાં લાવે છે.

7 mantras | Rishi: Traditionally: Mādhucchandas or related Angiras line is often associated with early Agni hymns; for RV 10.1, Anukramaṇī traditions typically assign the hymn to a specific rishi-family (needs manuscript-specific confirmation). | Devata: Agni.

Chandas: Triṣṭubh (common for RV 10.1 opening verses; metrical confirmation recommended for digital scansion).

Sukta 2

Sukta 10.2

આ સૂક્ત અગ્નિને સૌથી યુવાન અને સર્વाधिक સમર્થ હોતૃ તરીકે આહ્વાન કરે છે. તે ઋતુ (યોગ્ય ઋતુઓ/સમયો) જાણે છે અને યજ્ઞમાં દેવતાઓને તેમના યોગ્ય ક્રમમાં સાચી રીતે “સ્થાપિત” કરી શકે છે. તેમાં પ્રાર્થના છે કે અગ્નિ દેવતાઓને પોષે, દૈવી વિધિઓમાં મનુષ્યો તરફથી થયેલી ચૂકને સુધારે, અને ઉપાસકોમાં આંતરિક રીતે પ્રજ્વલિત રહે. પિતૃયાણનો માર્ગ પણ જાણીને તે વિધિને પ્રકાશમય સફળતા તરફ દોરી જાય, એવી વિનંતી કરવામાં આવે છે.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 3

Sukta 10.3

આ ટૂંકું અગ્નિ સૂક્ત અગ્નિદેવને ઉગ્ર છતાં શુભ, વિવેકસભર શક્તિ તરીકે ચિતરે છે. તેની વિશાળ તેજસ્વિતા અંધકારને દૂર કરી યજમાનને સ્પષ્ટતાના “ઉષા” તરફ દોરી જાય છે. અગ્નિને મિત્ર સહચર તરીકે પ્રજ્વલિત કરીને, સુયોજિત અશ્વો સાથે ઝડપથી આવવા, યજ્ઞાસન પર બેસવા અને દ્યાવા‑પૃથ્વી વચ્ચે હવિ અને સંકલ્પને વહન કરવા માટે પ્રાર્થના કરે છે.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 4

Sukta 10.4

આ સૂક્ત અગ્નિની પ્રાચીન રાજા અને ગૃહાધિપતિ તરીકે સ્તુતિ કરે છે. તે યજમાન માટે આશ્રય બને છે—બાંઝ ધરતીમાં જીવનદાયક ઝરણા સમાન. અગ્નિનો છુપાયેલો છતાં સક્રિય સ્વભાવ અહીં આશ્ચર્યથી વર્ણવાયો છે: તે ગોપન રીતે પડેલો રહે છે, પછી અચાનક ઉછળી આગળ આવી આહુતિને “રસ” ચાખે છે. કુટુંબ, સંતાન, તેમજ શરીરની અખંડતા અને જીવનપથનું રક્ષણ કરવા તેની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. સમગ્ર રીતે, આ સફળ યજ્ઞ માટેનું આવાહન અને સમૃદ્ધિ તથા વંશપરંપરાની સતતતા સુરક્ષિત રહે તે માટેની પ્રાર્થના છે.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 5

Sukta 10.5

આ ગૂઢ સૂક્ત એક જ છુપાયેલા બ્રહ્માંડિય તત્ત્વનું ચિંતન કરે છે—જે અગ્નિ–સૂર્ય રૂપે, આંતરિક અગ્નિ અને સૌર દ્રષ્ટા તરીકે અનુભવી શકાય છે. તે “સમુદ્ર” સમી સમૃદ્ધિને ધારણ કરે છે અને જીવનના ઝરણામાં સ્થાપિત રહેલો ગુપ્ત માર્ગ પ્રગટ કરે છે. સૂક્ત છુપાયેલા પોષણ, ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા)ના માર્ગો, અને અદિતિની વિશાળતામાં સત્તા તથા અસત્તાના સૃષ્ટિમૂલ આલિંગન જેવી પ્રતિમાઓમાંથી પસાર થઈ, અંતે ઋતનો પ્રથમજન્મા અગ્નિ—બળ અને સમૃદ્ધિ બંનેનો સ્ત્રોત—રૂપે પરિપૂર્ણ થાય છે.

7 mantras | Rishi: Dīrghatamas Āucathya (traditional for RV 10.5) | Devata: Mystic One/Agni-Sūrya principle (hymn is enigmatic; often treated as addressing a hidden cosmic principle rather than a single named deity)

Chandas: Jagatī (probable for RV 10.5; many verses are Jagatī in indices)

Sukta 6

Sukta 10.6

આ સૂક્તમાં અગ્નિનું સ્તવન તેજસ્વી, સર્વને પ્રકાશિત કરનાર સાન્નિધ્ય રૂપે થાય છે; તે ગાયકને આશ્રય આપે છે અને અર્પણને અસરકારક બનાવે છે એમ કહે છે. સ્તુતિઓથી પ્રસન્ન થતો ઝડપી દૂત તરીકે અગ્નિ દેવતાઓને યજ્ઞ તરફ આકર્ષે છે અને પોતે જ પ્રથમ ‘હવ્ય’—આદિ અર્પણ—બને છે એમ વર્ણવાયું છે. મંત્રોમાં અગ્નિની મહિમા, તેના પ્રાચીન કિરણો, તેમજ પ્રારંભિક દૈવી ઊર્જાઓને જાગૃત કરી વધારવામાં તેની ભૂમિકા ઉપર ભાર મૂકાયો છે.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 7

Sukta 10.7

આ ટૂંકું અગ્નિ-સૂક્ત સ્વસ્તિ (કલ્યાણ) માટે આકાશ અને પૃથ્વી—બન્ને તરફથી પ્રાર્થના કરે છે. યજ્ઞને યોગ્ય અને ધર્મમય જીવનને અનુરૂપ એવું “સર્વજીવન” (વિશ્વાયુસ્) અગ્નિ સ્થાપે એવી વિનંતી કરે છે. ગૃહમાં અગ્નિના રક્ષણ હેઠળ તીક્ષ્ણ, વિજયદાયી ધી (અંતર્દૃષ્ટિ/બુદ્ધિ) પ્રાપ્ત થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે. અંતે, સન્માર્ગ પર અગ્નિ સહાયક, રક્ષક, પ્રાણદાતા અને શરીરનું સંરક્ષણ કરનાર બની રહે એવી યાચના કરે છે.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 8

Sukta 10.8

આ સૂક્ત અગ્નિને એક વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરે છે—તેનો ધ્વજ સમાન પ્રકાશ સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચે પગલાં ભરે છે; તે જળોમાં વૃદ્ધિ પામે છે અને ઋત (વિશ્વવ્યવસ્થા/ધર્મનિયમ)નું રક્ષણ કરે છે. તેમાં અગ્નિના અનેક સ્વરૂપો પ્રગટ થાય છે—દ્રષ્ટા-પ્રકાશ, નિયમને ધારણ કરનાર વરુણ સમાન પાલક, અપાં નપાત, અને હવિને દેવતાઓ સુધી પહોંચાડનાર દૂત. સાથે જ, વિશ્વરૂપ પર ઇન્દ્રના વિજયની પૌરાણિક ઘટના સ્મરીને, અહંકાર પર વ્યવસ્થિત શક્તિના વિજયને રેખાંકિત કરે છે.

9 mantras | Devata: Agni

Chandas: Trishtubh (probable; needs verification)

Sukta 9

Sukta 10.9

ઋગ્વેદ ૧૦.૯ જલદેવતા ‘આપઃ’ને અર્પિત સૂક્ત છે. આનંદ, પોષણ, બળ, નિર્મળ દૃષ્ટિ અને ઉપચારશક્તિના સ્ત્રોત તરીકે તેમનું સ્તવન કરવામાં આવ્યું છે. કવિ તેમની પાસે જીવનશક્તિ અને ઔષધ સમી શુદ્ધિ આપતી પવિત્રીકરણની પ્રાર્થના કરે છે; અને અંતે તેમના રસ (સાર) સાથેની અંતરંગ એકાત્મતાનો ભાવ અનુભવી, તે નવીન, પ્રકાશમય અવસ્થામાં અગ્નિને પણ આમંત્રિત કરે છે.

9 mantras | Rishi: Sindhudvīpa Āmbara (traditional Anukramaṇī attribution for RV 10.9, Āpaḥ-sūkta) | Devata: Āpaḥ (Waters)

Chandas: Gāyatrī (3 pādas of 8 syllables)

Sukta 10

Sukta 10.10

આ સંવાદાત્મક સૂક્તમાં પ્રસિદ્ધ યમ–યમી સંવાદ રજૂ થાય છે. માનવસંતતિની સતતતા માટે યમી સંયોગની પ્રેરણા આપે છે, જ્યારે યમ ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા) અનુસાર સંયમ અને નિયંત્રણ પર અડગ રહે છે. આ સ્તુતિ ઇચ્છા અને નિયમ/ધર્મ વચ્ચેના તાણને નાટ્યરૂપે દર્શાવે છે અને ચેતન પસંદગી તથા આત્મસંયમ દ્વારા સામાજિક અને વૈશ્વિક માનદંડો કેવી રીતે સ્થાપિત થાય છે તે પ્રગટ કરે છે. અંતે યમ યમીને ઉલ્લંઘન તરફ નહીં, પરંતુ અન્યત્ર શુભ અને ધર્મસંગત સંયોગ તરફ દોરી જાય છે, અને અતિક્રમણ કરતાં સુસંગતિ (સંવિદ્)ને વધુ મહત્વ આપે છે.

14 mantras | Devata: Dialogic hymn (Yama–Yamī tradition); powers implied include Agni (as Pituḥ Napāt) and cosmic order

Sukta 11

Sukta 10.11

આ ઉત્તરકાલીન મંડલ ૧૦નું સૂક્ત, ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા) ઉપર વરુણની સર્વજ્ઞ રક્ષકતા ને અદિતિની જીવનદાયી શક્તિ અને યજ્ઞના યોગ્ય સમય—ઋતુ (સચોટ સમયક્રમ)—સાથે જોડે છે. ત્યારબાદ તે અগ্নિને કાર્યકારી યાજ્ઞિક પુરોહિત-અગ્નિ તરીકે સંબોધે છે: સ્તુતિ-આહ્વાનો પર તે સમૃદ્ધિ પામે, સમૃદ્ધિ સાથે નજીક આવે, અને દેવતાઓને તેમજ બે લોકોને યજ્ઞવિધિમાં લઈ આવે એવી પ્રાર્થના કરે છે.

9 mantras | Rishi: Traditional: often attributed within RV 10.11 to a seer of the late Maṇḍala 10 corpus (exact r̥ṣi uncertain from provided data) | Devata: Varuṇa (with Aditi as source-power; ṛtu as sacred rhythm)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 12

Sukta 10.12

આ સૂક્ત દ્યાવા-પૃથિવી (આકાશ–પૃથ્વી)ની વિશાળ બ્રહ્માંડિય પરિધિમાં હોતૃ (આહ્વાન કરનાર યાજક) રૂપે અગ્નિને આહ્વાન કરે છે; યજ્ઞને એવો ઉપાય તરીકે ચિતરે છે કે જેના દ્વારા મર્ત્યો દેવોના સાન્નિધ્યને યોગ્ય બને છે. તે ઋત (કૉસ્મિક સત્ય/વ્યવસ્થા) અને સત્યવાણીના આદિ દર્શનથી આગળ વધીને, દૈવી નિયમનું ઉલ્લંઘન તો નથી કર્યું ને? એવી શોધક આત્મપૃચ્છા સુધી પહોંચે છે; અને અંતે અગ્નિને સાંભળવા, ધનવાહક રથને જોડવા, અને બે લોકોને યજ્ઞવિધિમાં લાવવા માટેની સીધી પ્રાર્થના સાથે પૂર્ણ થાય છે.

9 mantras | Devata: Agni (as Hotṛ) with cosmic frame Dyāvā-Pṛthivī (Heaven and Earth)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 13

Sukta 10.13

આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત “પ્રાચીન વાણી” (pūrvyaṃ brahma)ને યુગ્મ દૈવી શક્તિ (vām) સાથે જોડે છે અને પ્રેરિત ઋષિ માટે શુદ્ધ કરાયેલ સ્તુતિધ્વનિ નિશ્ચિત માર્ગની જેમ આગળ વધે એવી પ્રાર્થના કરે છે. પછી તે વાણી અને રૂપનું પ્રતીકાત્મક, જાણે છંદો-યજ્ઞીય વિશ્લેષણ કરે છે—પાંચ પગલાં, ચાર પાદનું માપ, અને અવિનાશી અક્ષર (akṣara)—જેથી ગાયક ઋત, સત્ય-વ્યવસ્થასთან સુસંગત બને. અંતે સાત વહેતી ધારાઓ અને તેજસ્વી દ્વૈતનું ચિત્રણ, પરસ્પરપૂરક શક્તિઓ મળીને સત્યના કાર્યને પોષે અને ધારણ કરે એવી સમાધાન પામેલી, પોષિત પૂર્ણતા રજૂ કરે છે.

5 mantras | Devata: Dual devatā (vām) unspecified in the provided excerpt; broadly addressed to a paired divine power; also invokes the Viśve Devāḥ (‘all gods’) as amṛtasya putrāḥ.

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires verification).

Sukta 14

Sukta 10.14

આ સૂક્ત અંત્યેષ્ટિ અને પિતૃ-આહ્વાનનું સ્તુતિગાન છે. ‘પહેલાં ગયેલા’ અને અનેક માટે માર્ગ શોધનાર પ્રથમ યમ વૈવસ્વત તરફ વિદાય પામેલ આત્માને દોરી જઈ સુરક્ષિત ગતિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. પિતૃઓની વચ્ચે પિતૃલોકમાં સ્થિર નિવાસ મળે, અને પરલોક ભયજનક અસ્તવ્યસ્તતા નહીં પરંતુ ધર્મસંમત, સુવ્યવસ્થિત અને નિયમબદ્ધ રાજ્યરૂપે ગોઠવાયેલો રહે—એવી કામના કરે છે.

16 mantras | Devata: Yama Vaivasvata (often with Pitṛs as associated powers)

Chandas: Trishtubh (standard for many RV 10.14 verses; requires verification)

Sukta 15

Sukta 10.15

ઋગ્વેદ 10.15 પિતૃસૂક્ત છે. તેમાં નીચલા, મધ્ય અને ઉચ્ચ સ્તરના પિતૃઓને વિધિપૂર્વક આહ્વાન કરીને, તેઓ ઊઠીને આવી જીવિતોની હાક સાંભળે અને અર્પિત હવિષ્ય સ્વીકારે એવી પ્રાર્થના છે. પિતૃલોકને સોમ, ઋત (વિશ્વવ્યવસ્થા) અને યમના શાસન સાથે જોડીને, રક્ષણ, આશીર્વાદ અને દેહધારી માટે પ્રાણનો ‘જીવનમાર્ગ’ સુસંગત રીતે માર્ગદર્શિત થાય એવી વિનંતી કરવામાં આવે છે.

14 mantras | Rishi: As RV 10.15 (Pitṛ hymn); specific rishi attribution uncertain without Anukramaṇī citation | Devata: Pitṛs (Fathers/ancestors)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 16

Sukta 10.16

ઋગ્વેદ ૧૦.૧૬ અગ્નિ જાતવેદસને અર્પિત અંત્યેષ્ટિનું સૂક્ત છે. તેમાં દાહાગ્નિને વિનંતી છે કે તે મૃતદેહને હિંસક “વિખેરાવ” વિના રૂપાંતરિત કરે અને વ્યક્તિને પિતૃઓ (પૂર્વજો) સુધી આગળ પહોંચાડે. સૂક્ત અગ્નિને સાવચેત મનોયાત્રી/માર્ગદર્શક તરીકે દર્શાવે છે: દેહને ગતિ માટે યોગ્ય રીતે ‘પકવી/પરિપક્વ’ કરવો, જેને હાનિ ન થવી જોઈએ તેનું રક્ષણ કરવું, અને પિતૃલોકમાં પ્રવેશનો માર્ગ ખોલવો. તેમાં પાત્રો/આહુતિઓ જેવી વિધિપ્રતિકાત્મક છબીઓ પણ છે, અને અંતે અગ્નિને શાંત કરી—તેને ઠંડો અને તેજસ્વી બનાવી—વિધિ શુભતાથી પૂર્ણ થાય એવી સમાપ્તિ આવે છે.

14 mantras | Rishi: Funerary hymn seer of RV 10.16 (Anukramaṇī attribution varies across recensions). | Devata: Agni (especially Jātavedas) as the psychopomp-transformer in the funeral rite.

Chandas: Triṣṭubh.

Sukta 17

Sukta 10.17

આ સૂક્ત ત્વષ્ટૃએ પોતાની પુત્રી (સરણ્યૂ) માટે વધૂ-નિર્માણ/સજ્જતા કરી તેવા પુરાણ–વિધિગત કથાનકને, તેમજ વિવસ્વત–યમ સંકુલને, લગ્ન અને પરિવર્તનના પ્રતીકો દ્વારા ગૂંથે છે. આ ચિત્રો દ્વારા તે ગમન, વંશપરંપરા અને લોકવ્યવસ્થાના ક્રમ વિશે કહે છે. પછી તે પિતૃ (પિતર) અને શુદ્ધિકારક શક્તિઓ તરફ વળે છે—સરಸ್ವતી, જળો અને દૂધવાળી ઔષધિઓ—પાસેથી પોષણ, નિર્દોષ પ્રેરણા, અને વાણીનું શુદ્ધિકરણ તથા મધુરતા માગે છે. સમગ્ર રીતે, આ એક સીમાંત (લિમિનલ) સૂક્ત છે: બ્રહ્માંડિય વંશાવળી, વિધિ અને આંતરિક નવજીવનને એકસાથે જોડતું.

14 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (often given for RV 10.17 in Anukramaṇī tradition; verify in critical editions) | Devata: Tvaṣṭṛ; also mythic figures: Vivasvat, Saraṇyū, Yama

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 18

Sukta 10.18

ઋગ્વેદ 10.18 અંત્યેષ્ટિ સંબંધિત સૂક્તોની એક ઉત્તરકાલીન ઋગ્વૈદિક શ્રેણી છે. તે મૃત અને જીવિત વચ્ચેની સીમાને વિધિપૂર્વક સંભાળે છે. તે સમુદાયમાંથી મૃત્યુને દૂર હંકારે છે, શવ અને સમાધિ/કબરના યોગ્ય વ્યવહાર માટે માર્ગદર્શન આપે છે, અને જે જીવિત રહે છે તેમના માટે—ખાસ કરીને ગૃહસ્થ પરિવાર અને આવનારી પેઢીઓ માટે—સામાજિક તથા પ્રાણશક્તિની સતતતા ફરી સ્થાપિત કરે છે.

14 mantras | Rishi: RV 10.18 is the well-known funeral hymn sequence; r̥ṣi attribution varies by Anukramaṇī but belongs to the late ritual corpus. | Devata: Mṛtyu (Death) addressed/apotropaically; protective intent for the living community.

Chandas: Triṣṭubh.

Sukta 19

Sukta 10.19

ઋગ્વેદ 10.19 એક અપોત્રોપાયક (અપશકુન-નિવારક) અને પુનઃસ્થાપક સૂક્ત છે. તેમાં હાનિકારક શક્તિઓ, ભ્રમ/દિશાભૂલ અને એનસ્ (અપવિત્રતા/પાપ) ને વારંવાર “પાછા વળો” એવો આદેશ આપવામાં આવે છે; સાથે જ અગ્નિ–સોમને ઉપાસકમાં રયિ (સમગ્રતા, સમૃદ્ધિ, જીવનબળ) ફરીથી સ્થાપિત કરવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. તેની ભાષા વાચિક ઔષધ જેવી કાર્ય કરે છે: નુકસાનને ઉલટાવવું, ભટકેલું પાછું બોલાવવું, અને સર્વ દિશાઓમાંથી રક્ષણાત્મક વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરવી.

8 mantras | Rishi: RV 10.19 is traditionally linked with protective/restorative formulas; specific r̥ṣi per anukramaṇī should be verified in the target metadata source. | Devata: Agni-Soma (dual).

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh mix is possible in Book 10; verify metrical count for this verse in the chosen edition.

Sukta 20

Sukta 10.20

આ સૂક્તની શરૂઆત વાતા—પ્રેરક શ્વાસ/પવન—ને પ્રાર્થના સાથે થાય છે કે તે ઉપાસકોમાં મનને યોગ્ય રીતે ગતિ આપતી મંગલ પ્રેરણા (ભદ્ર) ફૂંકી આપે. ત્યારબાદ તે યજ્ઞના સુરક્ષિત માર્ગ અને શાંતિરૂપ અગ્નિ તરફ વળે છે. અંતે કવિ પ્રેરિત વાણીનું અર્પણ કરીને પોષણ, બળ અને અસ્તિત્વમાં સ્થિર નિવાસની કામના કરે છે.

10 mantras | Devata: Vāta / the inspiriting Breath (as carrier of bhadra)

Sukta 21

Sukta 10.21

આ સૂક્ત યજ્ઞના હોતૃ તરીકે અગ્નિને પસંદ કરે છે અને તેને તેજસ્વી શુદ્ધિકર્તા તરીકે સ્તુતિ કરે છે, જે વિધિને અસરકારક બનાવે છે અને મનને વિસ્તૃત કરે છે. અગ્નિના પ્રાચીન જન્મ અને વંશપરંપરાઓ (અથર્વન, વિવસ્વત્, યમ)નું સ્મરણ કરીને, તેને લોકોથી લોક વચ્ચેનો દૂત તથા સગાં-સંબંધીઓ અને કુળોમાં નવા જીવન અને અંતર્દૃષ્ટિના “અંકુર” રોપનાર બળ તરીકે રજૂ કરે છે. હેતુ દ્વિગુણો છે: વિધિગત—યોગ્ય રીતે પ્રજ્વલિત અગ્નિ દ્વારા યજ્ઞસિદ્ધિ; અને આંતરિક—અગ્નિના શુદ્ધિકારક જ્વાળાથી પ્રકાશમય, સ્થિર સંકલ્પનું જાગરણ.

8 mantras | Rishi: Unknown from provided excerpt (hymn-level attribution not supplied here) | Devata: Agni (Hotar, Pāvakaśociṣ)

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (uncertain from the excerpt alone; requires full metrical count by pāda)

Sukta 22

Sukta 10.22

ઇન્દ્રને અર્પિત આ સૂક્ત “આજે ઇન્દ્રનો નાદ ક્યાં સાંભળાય છે?” એવા તીવ્ર ગેરહાજરીના પ્રશ્નથી શરૂ થાય છે; અને એ જ શંકા પ્રેરિત વાણી દ્વારા ઇન્દ્રને બોલાવતી આવાહન-હાકમાં ફેરવાય છે. પછી ઉપાસકોને દબાવતી શત્રુભાવપૂર્ણ, અધર્મી દસ્યુ/દાસ શક્તિઓને ઇન્દ્ર પરાજિત કરે એવી પ્રાર્થના કરે છે. અંતે સોમ-અર્પણના આમંત્રણ સાથે સમાપ્ત થાય છે: ઇન્દ્ર સોમપાન કરે, ગાયકનું રક્ષણ કરે, અને પ્રચુર, તેજસ્વી ધન તથા કલ્યાણ અર્પે.

15 mantras | Rishi: Unknown from provided excerpt | Devata: Indra (invoked through inquiry/absence motif)

Chandas: Likely Triṣṭubh (single verse; requires syllable count confirmation)

Sukta 23

Sukta 10.23

ઋગ્વેદ 10.23 ઇન્દ્રનું સંક્ષિપ્ત સ્તુતિગાન છે. તેમાં કવિ-યજમાન વજ્રધારી રથયોદ્ધા ઇન્દ્રને આહ્વાન કરે છે—જે સીમાઓ અને અવરોધોને ભેદી પોતાના સાથીઓને ધન અને બળ વહેંચે છે. ચિત્રણ જીવંત અને દેહસંબંધિત છે: ઇન્દ્રની દાઢી કંપે છે, તેના ગણો ગતિ કરે છે, વરસાદ અને પવન પ્રતિસાદ આપે છે—આ રીતે યુદ્ધશક્તિનું જોડાણ ફળદ્રુપતા અને સોમપ્રેરિત ઉલ્લાસ સાથે થાય છે. સ્તુતિ અંતે એવી પ્રાર્થનાથી પૂર્ણ થાય છે કે દ્રષ્ટા વિમદასთან ઇન્દ્રની મિત્રતા અખંડ રહે અને ઉપાસકો માટે શુભપ્રદ બને.

7 mantras | Rishi: Vimada (Vaimada) (traditional attribution for RV 10.23) | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (likely; requires metrical verification)

Sukta 24

Sukta 10.24

આ સૂક્ત સોમ-અર્પણનું આવાહન છે. મધુર, રસભર્યો પિષિત સોમ ઇન્દ્ર પાન કરે અને ઉપાસકોમાં હજારગણી ‘રયિ’ (ધન, પરિપૂર્ણતા, પ્રાણસમૃદ્ધિ) સ્થાપે—એવી પ્રાર્થના છે. ઇન્દ્રના ઉત્સાહ અને દાન સાથે, વિમદાએ બોલાવતાં અશ્વિનૌ (નાસત્ય) છુપાયેલો મધુર રસ ‘મંથન કરીને’ બહાર લાવે છે—એ સ્મરણ પણ આવે છે. અંતે, બહારની યાત્રા અને સલામત પરતફેર ‘મધુમય’—શુભ, સમૃદ્ધ અને રક્ષિત—થાય, એવી પ્રાર્થનાથી સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

6 mantras | Rishi: Vimadá (traditional for RV 10.24 in the Vimadá sequence) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; not metrically verified here)

Sukta 25

Sukta 10.25

આ સૂક્ત સોમ (અંધસ) ની સ્તુતિ કરે છે—તે પ્રેરક છે, જે ઉપાસકમાં શુભતા શ્વાસરૂપે ભરે છે; મનની સ્પષ્ટતા (મનસ), કુશળતા (દક્ષ) અને યોગ્ય ઇચ્છાવાળો સંકલ્પ (ક્રતુ) આપે છે. સોમનો ઉત્સાહજનક “મદ” વિચારને વિસ્તારે છે, દ્રષ્ટા અને દાતાને સશક્ત કરે છે, અને અસમર્થતા (અંધ અને લંગડા) ને પાર કરાવી વૃદ્ધિ તથા પ્રાપ્તિ તરફ લઈ જાય છે.

11 mantras | Rishi: Vimadá (traditional for RV 10.25) | Devata: Soma (explicit in 10.25.2-3; here andhasa and made link to Soma; deity-focus likely Soma)

Chandas: Triṣṭubh (probable; unverified)

Sukta 26

Sukta 10.26

આ સૂક્ત માર્ગો અને યાત્રાઓના દિવ્ય માર્ગદર્શક પૂષણને આવાહન કરે છે. જીવનશક્તિના રથને સુરક્ષિત અને સમૃદ્ધ માર્ગ પર દોરવા તથા ઉપાસકની હાક સાંભળવા તેની પ્રાર્થના કરે છે. સંક્ષિપ્ત મંત્રોમાં તે બાહ્ય મુસાફરીને આંતરિક સન્માર્ગ સાથે જોડે છે—ક્રમબદ્ધ પ્રેરણાઓ, સુયોજિત/સુયુક્ત શક્તિઓ, અને દ્રષ્ટા તથા યજ્ઞકર્તા માટે અવરોધોના નિવારણનું વર્ણન કરે છે.

9 mantras | Rishi: Not determined from provided excerpt (Anukramaṇī needed for RV 10.26) | Devata: Pūṣan (with ‘dasrā’ as attendant powers/possibly Aśvins)

Chandas: Gāyatrī (3×8 syllables typical for such compact verse; approximate)

Sukta 27

Sukta 10.27

આ સૂક્ત ઇન્દ્રની વ્યવસ્થાકારી શક્તિ વિના વપરાતી સત્તા/બળ પર તીક્ષ્ણ નૈતિક–મનોવૈજ્ઞાનિક ટીકા છે. જે બળ અથવા યજ્ઞપાનનો ભાગ લે છે છતાં ‘અનિંદ્રાઃ’ રહે છે, તેઓ હિંસા, ઉલટાવટ અને અંતે પોતાને જ પાછું વાગે તેવી આત્મઘાતી પ્રતિક્રિયામાં ફસાય છે. ‘પડેલો છતાં જાગૃત’, ‘માથું માથા સામે ગોઠવેલું’ જેવી ઉલટાવની સૂક્તિપ્રાય છબીઓ દ્વારા તે વિકૃત અસ્તિત્વનું નિદાન કરે છે. સાધકને આંતરિક ‘પ્રાણશક્તિ’ અને સ્વર (સૂર્યલોક)નું દર્શન છુપાવવું નહીં; ધર્મસિદ્ધિ માટેના સંઘર્ષમાં તેને આગળ લાવવું—એવું આ સૂક્ત પ્રેરણા આપે છે.

24 mantras | Devata: Indra (by contrast: anindrān; the needed power to avoid violent distortion)

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs verification)

Sukta 28

Sukta 10.28

આ સૂક્ત મોટેભાગે ઇન્દ્રના સ્વઘોષણાના સ્વરમાં છે: તે મહાબળ સાથે જન્મેલો, દરેક ક્રિયામાં શૌર્યકર્મ કરનાર; વૃત્રનો વધ કરીને, બંધાયેલું ધન ઉદાર યજમાન/ઉપાસક માટે મુક્ત કરનાર તરીકે સ્તુત થાય છે. આ વીરભાવની સાથે સૂક્તમાં યજ્ઞ-સામાજિક ભાવ પણ છે—આવતા પડકારક/અતિથિનું અન્ન અને સોમથી સ્વાગત કરીને, તેને તૃપ્ત કરી ઘરે મોકલવું. આમ ઇન્દ્રની શક્તિ વ્યવસ્થા, સમૃદ્ધિ અને ધનના યોગ્ય વિતરણનું રક્ષણ કરતી તરીકે રજૂ થાય છે.

12 mantras

Sukta 29

Sukta 10.29

આ સૂક્ત સદૈવ અસરકારક સહાયક એવા ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે. “શુદ્ધ” સ્તોમ (સ્તુતિગીત) તેને જાગૃત કરે છે; અનેક રાતો અને દિવસોમાં તે માનવ સમુદાયો માટે હોતૃની જેમ કાર્ય કરી, અંધકારમાંથી પ્રકાશને આવાહન કરે છે. અહીં પરસ્પરતા પર ભાર છે: પ્રેરિત વાણી અને અર્પણો એકબીજાને પોષે છે. ઇન્દ્રનું સ્વબળ યુદ્ધોને વ્યાપે છે અને ગોઠવે છે; સંઘર્ષના મધ્યમાં તે રથની જેમ અડગ ઊભો રહે છે અને ભદ્રા સુમતિ (શુભ સમ્યક્-મન) દ્વારા પ્રેરિત થાય છે. કુલ મળીને, આ સૂક્ત ઉપાસક માટે સંઘર્ષ વચ્ચે ઇન્દ્રનું સાથ, વિજય અને આંતરિક સ્પષ્ટતા (અંતઃપ્રકાશ) માગે છે.

8 mantras | Devata: Indra (dual address implied by vām; companion devatā not recoverable from isolated verse)

Chandas: Trishtubh (probable; confirm by metrical count)

Sukta 30

Sukta 10.30

આ સૂક્તમાં આપઃ (જળ) ને જીવંત, દિવ્ય શક્તિઓ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવી છે—જે મધુરતા, શુદ્ધિકરણ અને મંગલ આધાર યજ્ઞમાં તથા માનવજીવનમાં વહન કરે છે. જળોની ઉપકારકતા મિત્‍ર–વરુણના વિશાળ ‘ધાસિ’ (ધારણ/પોષણરૂપ આધાર) સાથે જોડાય છે; અને અંતે ઇન્દ્ર માટે સોમ પિષાતો હોય ત્યારે આપઃ બર્હિસ પર ‘આસન ગ્રહણ કરીને’ બેસે છે—એવા યાજ્ઞિક દૃશ્ય સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

15 mantras | Devata: Āpaḥ (Waters); with Mitra-Varuṇa invoked as upholders of great dhāsi (support)

Sukta 31

Sukta 10.31

આ સૂક્ત વિશ્વે દેવાઃ (બધા દેવો)ને એક જ, ઝડપી સહાય કરનાર સમૂહરૂપે સંબોધે છે; ગાયકની સ્તુતિ તેમની સુધી પહોંચે અને તેઓ ઉપાસકને દુઃખ-કષ્ટો તથા વાંકા માર્ગોમાંથી પાર ઉતારે એવી પ્રાર્થના કરે છે. આગળ સૂક્ત આંતર્મુખ બની બ્રહ્માંડિય પ્રતીકો તરફ વળે છે—ગાય પ્રાચીન, વિસ્તૃત પ્રકાશ/જ્ઞાનરૂપે; અને “અસુરનું ગર્ભ” એકીકૃત સ્ત્રોતરૂપે—અને અંતે ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા)ની સ્થાપના તથા તેની અક્ષય વૃદ્ધિની પુષ્ટિ સાથે પૂર્ણ થાય છે.

11 mantras | Rishi: Unknown/uncertain for RV 10.31.1 from provided data alone. | Devata: Viśve Devāḥ (All Gods) / collective divine powers.

Chandas: Triṣṭubh (probable).

Sukta 32

Sukta 10.32

ઋગ્વેદ 10.32 અંતિમ મંડળનું ઇન્દ્રસૂક્ત છે. દાનશીલ મઘવાન ઇન્દ્રને સોમપાનના યજ્ઞમાં આસન ગ્રહણ કરવા આમંત્રિત કરી, પિચડાયેલા સોમરસના સારથી જાગૃત થઈ “બંને”—અર્પણનો સ્વીકાર અને તેમાંથી ઉપજતી સમૃદ્ધિ—પ્રદાન કરવા પ્રાર્થના કરે છે. દેવને શોધતા માર્ગ, રક્ષાત્મક શક્તિઓ અને મધુર પ્રચુરતા જેવી પ્રતિમાઓમાંથી પસાર થઈ, તે શુભ યજ્ઞકર્મો પૂર્ણ કરવાની પ્રતિજ્ઞા સાથે પરિપૂર્ણ થાય છે; સોમને “હૃદયમાં” આંતરિક રીતે ધારણ કરીને બાહ્ય યજ્ઞ અને આંતરિક ભક્તિને એકરૂપ કરે છે.

9 mantras | Rishi: Unknown/varied traditions for RV 10.32; commonly treated as Indra hymn with late book attributions uncertain | Devata: Indra

Chandas: Jagatī (likely; 12-syllable tendency in 10.32; requires full metrical verification)

Sukta 33

Sukta 10.33

આ સૂક્તમાં પૂષનને “અંદર” ધારણ કરાતા આંતરિક માર્ગદર્શક તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે વિશ્વે દેવાઃ સમૂહરૂપે રક્ષક બની જોખમ અને શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓ સામે રક્ષણ આપે છે. તેમાં પ્રવાસ–રક્ષણનો ભાવ નૈતિક ઉપદેશ સાથે જોડાય છે: દેવતાઓના વ્રત (કોસ્મિક નિયમ/ઋત)નું ઉલ્લંઘન ન કરવું; અને સાચો વિસ્તાર યોગ્ય યોજન દ્વારા—દૈવી વ્યવસ્થასთან શિસ્તબદ્ધ સંરેખણ દ્વારા—સાધ્ય થાય છે.

9 mantras | Devata: Pūṣan (inner guide) with Viśve Devāḥ as protectors

Sukta 34

Sukta 10.34

ઋગ્વેદ 10.34, પ્રસિદ્ધ “જુગાર સૂક્ત,” પ્રથમ પુરુષમાં કરાયેલો વિલાપ છે, જેમાં પાસાંને મનને મોહી મત્ત કરનાર અને ભયંકર શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે—જે ઘર, ધન અને પ્રતિષ્ઠાનો વિનાશ કરે છે. જીવંત સ્વીકારોક્તિ અને સામાજિક વાસ્તવિકતાથી આ સૂક્ત વ્યસન સામેનું બોધાત્મક ચેતવણીરૂપ બને છે, અને સંયમ, સમાધાન તથા સુવ્યવસ્થિત જીવન તરફ પરત ફરવા પ્રેરણા આપે છે.

14 mantras | Rishi: Kavasha Ailūṣa (traditional attribution for RV 10.34, the ‘Gambling Hymn’) | Devata: Akṣāḥ (Dice) / implicitly the destructive power of addiction; didactic hymn

Chandas: Triṣṭubh (dominant in RV 10.34; this verse fits triṣṭubh cadence though requires syllable check)

Sukta 35

Sukta 10.35

આ સૂક્ત ઉષાકાળે જાગતા પવિત્ર અગ્નિઓને—બહુરূপ અગ્નિઓને—વંદે છે. તેઓ ઇન્દ્રસમાન બળથી પ્રકાશ, ઋત (વિશ્વક્રમ/ધર્મ), અને દિવસમાં સુરક્ષિત પ્રવેશ પ્રદાન કરે, એવી પ્રાર્થના કરે છે. પછી આહ્વાનને ઉષા, દ્યાવાપૃથિવી અને આપઃ (જળ) જેવા વિશ્વાધારો સુધી વિસ્તારી, ‘ઋતનું વચન’ ઉપાસકને પરિપૂર્ણ કરે, અને દેવોના રક્ષણ હેઠળ નિર્ભયતા તથા સમૃદ્ધિ પ્રગટે, એવી કામના કરે છે.

14 mantras | Rishi: Unknown/varied attributions in tradition for RV 10.35; commonly associated with dawn/fire imagery (check specific Anukramaṇī for exact seer) | Devata: Agni (plural Agnayaḥ) with Indra-force; Ushas; Dyāvāpṛthivī; Apas (a composite invocation)

Chandas: Triṣṭubh (likely; hymn opening in a common triṣṭubh cadence)

Sukta 36

Sukta 10.36

આ સૂક્ત વિશાળ વિશ્વદેવાઃનું આવાહન છે. તેમાં ઉષા અને રાત્રિ, દ્યાવા અને પૃથ્વી, આદિત્યો, ઇન્દ્ર, મરુત, આપઃ (જળ) વગેરે અનેક બ્રહ્માંડિય શક્તિઓને એકત્ર કરીને ઉપાસક માટે રક્ષણ અને ઋત (સત્ય-ધર્મનો વિશ્વક્રમ) સ્થાપિત થાય એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. ગણનાત્મક સ્તુતિ અને વિનંતિ દ્વારા યજ્ઞ માટે, પ્રાણશક્તિ માટે અને જીવનયાત્રામાં સુરક્ષિત ગતિ માટે દૈવી “અવઃ” (સહાય/આશ્રય) માંગવામાં આવે છે. અંતે સર્વ દિશાઓને આવરી લેતી સર્વસમાવેશક અપીલમાં સવિતૃદેવને પ્રેરણા આપવા વિનંતી કરીને “સર્વતાતિ” (સમગ્રતા/સર્વાંગી કલ્યાણ) પ્રેરિત કરે અને દીર્ઘ આયુષ્ય આપે એવી પ્રાર્થના થાય છે.

14 mantras | Devata: Viśvedevāḥ (enumerative invocation of many deities/powers)

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (uncertain; requires metrical verification due to long enumerations)

Sukta 37

Sukta 10.37

આ સૂક્ત મિત્ત્ર–વરુણના દૂરદર્શી “નેત્ર” એવા સૂર્યનું સ્તવન કરે છે. ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા)ને ધારણ કરનાર તે ઉદય પામી વિશ્વોને પ્રગટ કરે છે, માપે છે અને રક્ષે છે. સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ, કલ્યાણ અને વૈરભાવથી રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરે છે; તેમજ વાણી કે મનથી થયેલા દોષો દૂર થાય અને તેમનું દુષ્પળ ઉપાસકથી દૂર વળી જાય—એવી પ્રાયશ્ચિત્તભાવની વિનંતી પણ સમાવે છે.

9 mantras | Rishi: Unknown/uncertain | Devata: Sūrya (as eye of Mitra–Varuṇa)

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs verification)

Sukta 38

Sukta 10.38

આ ટૂંકું ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત યુદ્ધના ઘમાસાણમાં ઇન્દ્રને ગર્જના કરવા, વિજય સુનિશ્ચિત કરવા, અને ચમકતા આક્રમણો વચ્ચે “ગાયો/કિરણો” જીતવા માટેનું યુદ્ધમય આવાહન છે. ઉપાસકો સામે કાવતરું રચનાર શત્રુ—દાસ હોય કે આર્ય—તેને ઇન્દ્ર નિષ્ક્રિય કરે એવી પ્રાર્થના કરે છે. અંતે, મહાબળવાન વૃષભ ઇન્દ્રને સ્પર્ધાત્મક બંધનોમાંથી પોતાને છૂટો કરી, ઝડપથી આવી સહાય કરવા માટે પ્રેરિત કરે છે.

5 mantras | Rishi: Purūṣṭuta (traditional attribution for RV 10.38; verify per anukramaṇī) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 39

Sukta 10.39

આ સૂક્ત અશ્વિનો (નાસત્યાઓ)ના ઝડપી, સર્વત્ર ગતિમાન રથને રાત્રે અને ઉષાકાળે અહીં આવવા માટે આહ્વાન કરે છે. યજમાનની હાકને તેઓ પિતાને નામ લઈને બોલાવ્યા જેટલી આત્મીયતાથી પ્રતિસાદ આપે છે, એમ કહે છે. યુવાનપણું ફરી નવેસરથી આપવું, ભક્તોને સંકટમાંથી બચાવવું, અને ગતિ તથા પૂર્ણતા પુનઃસ્થાપિત કરવી—આવા તેમના પ્રસિદ્ધ ઉદ્ધાર અને પુનઃસ્થાપન કાર્યોનું સ્તવન કરે છે. તેમજ આ સ્તોત્રને જ સાવધાનીથી ઘડાયેલ અર્પણ તરીકે રજૂ કરે છે, જે તેમને આનંદિત કરી નજીક ખેંચવા માટે રચાયેલ છે.

14 mantras | Devata: Aśvins (Nāsatyā)

Chandas: Jagati (probable for many Aśvin hymns; exact metrical confirmation needed)

Sukta 40

Sukta 10.40

આ સૂક્ત ઉષાકાળે દોડતા દિવ્ય વૈદ્યો અશ્વિનૌને તાત્કાલિક અને સ્નેહભર્યા સ્વરે આહ્વાન કરે છે—“હવે તમે ક્યાં છો? આજે તમને કોણ આવકારે છે?” એમ પૂછે છે. તેમના ઝડપી રથની, કુળે-કુળે વ્યાપતી ઉપકારકતાની અને પ્રસિદ્ધ ઉદ્ધારોની પ્રશંસા કરે છે—દુર્બળોને રાહત, અસહાયોને રક્ષણ, અને અવરોધરૂપ ‘આવરણો/ઘેરાવ’ ખોલીને સમૃદ્ધિ તથા આરોગ્યનો પ્રવાહ વહેવા દેવું. કવિનો હેતુ ઉષાસમયે (પ્રાતઃકાળે) યજમાનના ઘેર યોગ્ય સમયે આ દિવ્ય જોડીને આકર્ષી, શાંતિ, કલ્યાણ અને જીવનના પરિવર્તનકાળોમાં સફળ પારાવાર માટે આશીર્વાદ મેળવવાનો છે.

14 mantras | Devata: Aśvinau

Sukta 41

Sukta 10.41

આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત પ્રભાતકાળની દિવ્ય ગતિનું આવાહન કરે છે: પોતાના પ્રતીકાત્મક રથ સાથે તેજસ્વી ઉષસનું આગમન, અને પ્રાતઃકાળના સોમપિષણો તરફ અશ્વિનોનું ઝડપી આગમન. પ્રેરિત વાણી, સુવ્યવસ્થિત યજ્ઞ અને દેવતાઓનું આગમન જ્યાં એકત્ર થાય છે એવો યજ્ઞનો સંક્રમણ-ક્ષણ તરીકે પ્રભાતનું ચિત્રણ કરે છે; દેવતાઓ જાગૃત થઈ વિધિને અને તેના ગાયકોએ શક્તિ આપો એવી પ્રાર્થના કરે છે.

3 mantras | Devata: Uṣas (Dawn) (with chariot imagery possibly linked to a divine vehicle; devata explicitly uṣasaḥ in the verse)

Sukta 42

Sukta 10.42

આ સૂક્ત સોમના બળથી સશક્ત થયેલા ઇન્દ્રનું ઉર્જાવાન આવાહન છે. ગાયકોને શક્તિશાળી સ્તોમ (સ્તુતિ) ‘આગળ ધપાવો/વહન કરો’ એમ પ્રેરિત કરે છે—જાણે નિર્ણાયક ફેંક, જે વધુ ઉત્તમ લાભ જીતાડે. ઇન્દ્ર શત્રુઓને દૂર હંકારી દે, ગૌ-સંપત્તિ અને અન્ન-સમૃદ્ધિ આપે, અને પ્રેરિત ધી (પ્રજ્ઞા/પ્રેરણા) બક્ષે—જે વાજ (બળ-ધન) રૂપે ખજાનો બને—એવી પ્રાર્થના છે. અંતિમ રક્ષણ-સૂત્ર સુરક્ષાનો વર્તુળ વિસ્તારે છે: સર્વ દિશાઓથી બૃહસ્પતિ રક્ષા કરે, જ્યારે ઇન્દ્ર આગળનો ભાગ અને આંતરિક મધ્યનું સંરક્ષણ કરે; આમ સાથીઓ અને આંતરિક શક્તિઓ માટે વરિવસ—મુક્ત અવકાશ અને નિર્વિઘ્ન ગતિ—સર્જાય છે.

10 mantras | Devata: Indra (with Soma as supporting power)

Sukta 43

Sukta 10.43

આ સૂક્ત ઇન્દ્રનું એકસૂત્ર સ્તવન કરે છે—તેને દાતાર, યુદ્ધવિજય આપનાર શક્તિ તરીકે ગાય છે. ઋષિના પ્રેરિત વિચારો તેને પ્રેમાળ સાથીઓ પ્રિયને આલિંગે તેમ આતુરતાથી શોધે છે. ઇન્દ્ર કુળોમાં વિહરે, સમૃદ્ધિ (ગાય-ધન/ધન) પ્રત્યક્ષ કરે, અને શક્તિશાળી સોમ અર્પણો દ્વારા ઉપાસકને વૈર પર વિજય અપાવે—એવી પ્રાર્થના છે. અંતે સર્વાંગી રક્ષણની માંગ—બૃહસ્પતિ સર્વ દિશાઓથી રક્ષા કરે અને ઇન્દ્ર પોતાના સાથીઓ માટે માર્ગ પર ‘વિસ્તૃત અવકાશ’ (વરિવસ) ખોલે.

11 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable; requires verification)

Sukta 44

Sukta 10.44

આ સૂક્ત ઇન્દ્રને સ્વ-નિયંત્રિત અને ઋતધર્મને અનુરૂપ એવી શક્તિ તરીકે આવાહન કરે છે; તે સોમના આનંદ તરફ ઝડપી ધસી જાય છે અને વિશાળ વૃષ્ણિ (વીરમહિમા/પરાક્રમ) વડે સર્વ પ્રતિરોધને જીતે છે. તેમાં સ્તુતિ સાથે ઉપદેશ પણ ગૂંથાયેલો છે: “પ્રથમ, દેવો દ્વારા બોલાવાયેલા” અગ્રગામી પાયોનિયરો કઠિનતાથી પાર થતી મહિમા-કીર્તિ પ્રાપ્ત કરે છે, જ્યારે અયોગ્ય લોકો યજ્ઞની “નૌકા” પર ચડી શકતા નથી અને ડૂબી જાય છે. અંતિમ પ્રાર્થના સર્વ દિશામાં રક્ષણરૂપે વિસ્તરે છે—પાછળથી બૃહસ્પતિ રક્ષા કરે છે અને ઇન્દ્ર પોતાના સાથીઓ માટે સુરક્ષિત, વિશાળ અવકાશ ખોલે છે.

11 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable; needs metrical confirmation)

Sukta 45

Sukta 10.45

આ સૂક્ત અગ્નિને જાતવેદસ અને વૈશ્વાનર તરીકે સ્તુતિ કરે છે. તેમાં તેની “ત્રિવિધ જન્મ”ની—દિવ્ય લોકમાં, મનુષ્યોમાં અને જળોમાં—ચર્ચા કરીને કહે છે કે યોગ્ય સંકલ્પ અને કુશળતાથી તે સતત પ્રજ્વલિત થાય છે. અગ્નિ શુદ્ધિકર્તા, માર્ગદર્શક અને મર્ત્યોમાં સ્થાપિત અમર સાન્નિધ્ય તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે; તેનો ધુમાડો અને તેજ આકાશ તરફ ઊંચે ચડે છે. અંતે દ્યાવા-પૃથ્વીનું શાંત આવાહન કરીને, વીરબળથી સમૃદ્ધ એવી રયિ (સમૃદ્ધિ/ઐશ્વર્ય) માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

12 mantras | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Trishtubh (likely)

Sukta 46

Sukta 10.46

આ સૂક્ત અગ્નિને આદ્ય હોતૃ તરીકે સ્તુતિ કરે છે. દેવો અને મનુષ્યો બંનેએ તેને હવિષ્યનો વાહક તથા સામૂહિક જીવનમાં ઋત (યોગ્ય વ્યવસ્થા) સ્થાપી જાળવનાર નિયામક તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કર્યો છે. અગ્નિ “જળોની ગોદમાં” આસનસ્થ છે અને ઘરોએ તથા ગર્ભસમાન આવરણોમાં અંતર્નિહિત, છુપાયેલો પણ છે—એવું ચિત્રણ થાય છે. તે ધર્મના જોડાં દ્વારા લોકોને એકત્ર કરી આગળ ધપાવે છે, સમૃદ્ધિ અને પુનઃપ્રાપ્ત પિતૃપરંપરાગત ગૌરવ અર્પે છે.

10 mantras | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 47

Sukta 10.47

આ સૂક્ત ઇન્દ્રને સતત પ્રાર્થના રૂપે અર્પિત છે—“ચિત્ર” (અनेकરૂપ, તેજસ્વી) અને “વૃષન્” (વીર્યવાન, પ્રબળ) એવી રયિ—અર્થાત્ ભૌતિક સમૃદ્ધિ, વિજયશક્તિ (વાજ) અને પ્રકાશમય વૃદ્ધિ—એવી સંપત્તિ આપવા માટે. વક્તાઓ ઇન્દ્ર સાથેની પોતાની આત્મીયતા (“અમે તારો જમણો હાથ પકડી લઈએ છીએ”) પ્રગટ કરે છે અને તેને ગાયો/કિરણોના રક્ષક તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તેમજ આકાશ અને પૃથ્વીના આશીર્વાદથી યુક્ત, મહાન અને અદ્વિતીય નિવાસ તથા દૃઢ, સુરક્ષિત પાયો આપવા વિનંતી કરે છે.

8 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable for RV 10.47; confirmation needed)

Sukta 48

Sukta 10.48

આ સૂક્ત ઇન્દ્રની પ્રથમ-પુરુષ સ્વઘોષણા છે—તે પોતાને આદિકાળથી ધન, વિજય અને યજમાનને ‘ભોજન’ (ભોગ/આનંદ)નું યોગ્ય વિતરણ કરનાર અધિપતિ તરીકે જાહેર કરે છે. ઇન્દ્ર કહે છે કે જે વિરોધીઓ તેની સામે બળને શસ્ત્ર બનાવી વાપરવા ઇચ્છતા હતા, તેમને તેણે દબાવી દીધા; અને આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રિયો જેવા દેવવર્ગોમાં પોતાનું સ્થાન અપ્રતિહત અને અજય છે, એમ તે દૃઢપણે પ્રતિપાદિત કરે છે. આ સૂક્ત સ્તુતિગીતરૂપે ઇન્દ્રના રક્ષણમાં તથા આહુતિ અને સમ્યક વાણી (યોગ્ય વચન)ની અસરકારકતામાં વિશ્વાસને મજબૂત કરે છે.

11 mantras | Devata: Indra (self-proclamation)

Sukta 49

Sukta 10.49

ઋગ્વેદ ૧૦.૪૯ ઇન્દ્ર-આત્મસ્તુતિ છે: ઇન્દ્ર પ્રથમ પુરુષમાં બોલીને વિજય, વિસ્તાર અને યજ્ઞની યોગ્ય વ્યવસ્થાના પીઠભૂમિમાં રહેલી પોતાની સર્વાધિકારી કર્તૃત્વશક્તિ જાહેર કરે છે. આ સૂક્તમાં ઇન્દ્ર સ્તુતિગાયકને પ્રાચીન ધન આપનાર, યજમાનને જાગૃત કરનાર, અને વૃત્રસદૃશ અવરોધક શક્તિઓને નિર્ણાયક રીતે ભેદનાર તરીકે દર્શાય છે; અને અંતે અપ્રતિહત પ્રેરણા (ચ્યૌત્ન) દ્વારા દેવો અને મનુષ્યોમાં વ્યાપી જનાર તરીકે તેની પરાકાષ્ઠા રજૂ થાય છે.

11 mantras | Rishi: Indra (self-proclaiming voice), hymn 10.49 is a prominent Indra-ātmastuti | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires scan)

Sukta 50

Sukta 10.50

આ સૂક્ત ઇન્દ્રસ્તુતિ છે. તેમાં ઇન્દ્રને વિશ્વાનર/વિશ્વભૂ—સર્વવ્યાપક, જગતને ધારણ કરનાર શક્તિ—રૂપે સ્તુત કરવામાં આવ્યો છે; સોમમાં આનંદ માણનાર અને બ્રહ્મન્ (પવિત્ર વાણી) દ્વારા મહિમાવંત બનનાર તરીકે તેનું વર્ણન છે. દરેક પેષણમાં (સોમપેષણમાં) અને દરેક માનવીય સંઘર્ષમાં ઇન્દ્ર જ અગ્રબળ છે એમ તે દર્શાવે છે; તેની કીર્તિ અને વીર્યને બંને લોકોએ સેવા આપી છે એમ કહે છે. અંતે, બ્રહ્મન્ “રચીને” ઇન્દ્રની કૃપા અને દાનનો માર્ગ ખુલ્લો કરનાર પ્રેરિત કવિઓની ભૂમિકા પર વિશેષ ભાર મૂકે છે.

7 mantras | Rishi: Unknown/varied in late indices for RV 10.50; commonly an Indra-stuti seer in Anukramaṇī (needs recension-specific confirmation) | Devata: Indra (with epithet Viśvānara/Viśvabhū)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 51

Sukta 10.51

આ સૂક્ત જાતવેદસ અગ્નિને સૃષ્ટિનો આદ્ય અગ્નિ તરીકે રજૂ કરે છે—તે આદ્ય જળોમાં પ્રવેશે છે, અનેક રૂપો ધારણ કરે છે, અને સર્વ જન્મોનો જાણકાર તથા વહનકર્તા બને છે. ત્યારબાદ તે યજ્ઞના વર્તમાન પ્રસંગ તરફ વળે છે: માનવીય સમિધમાં અગ્નિને પોતાનું આસન ગ્રહણ કરવા આમંત્રિત કરવામાં આવે છે; “દેવોને દોરી જતાં માર્ગો” ખોલવા, હવિષ્ય વહન કરવા, અને સમગ્ર યજ્ઞ તેની અંદર સંપૂર્ણ રીતે પ્રતિષ્ઠિત થાય તેમ કરવા વિનંતી કરવામાં આવે છે.

9 mantras | Devata: Agni Jātavedas (cosmogonic fire-consciousness)

Sukta 52

Sukta 10.52

આ ટૂંકું સૂક્ત આત્મચિંતનાત્મક હોતૃ-દીક્ષા-વૃત્તાંત છે. અગ્નિ (યાજકવાણી તરીકે) વિશ્વેદેવોને યોગ્ય યજ્ઞમાર્ગ, પોતાનો નિર્ધારિત ભાગ, અને હવિષ્યને યોગ્ય રીતે કેવી રીતે અર્પવું/પહોંચાડવું તે શીખવવા વિનંતી કરે છે. દેવો તેને હવ્યવાહ (હવિષ્યવાહક) તરીકે સ્થાપિત કરે છે; તે વિઘ્નો પાર કરી, ક્રમબદ્ધ માપદંડોથી યજ્ઞને યોગ્ય રીતે ઘડી શકે છે. અંતે, પાથરેલા બર્હિસ પર તે હોતૃ તરીકે સિંહાસિત/પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.

6 mantras | Rishi: Agni/Hotṛ persona (self-reflective hymn on becoming Hotṛ) | Devata: Viśve Devāḥ (All-Gods), with Agni as ritual agent implied

Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 53

Sukta 10.53

આ સૂક્ત યજમાનોની સાચા હોતૃની શોધ દર્શાવે છે—યજ્ઞનો આંતરિક જાણકાર એવો અગ્નિ, જે “અમારા કરતાં પ્રાચીન” છે, અંતરમાં આસનસ્થ છે અને ઉપાસકમાં દૈવી સાન્નિધ્ય સ્થાપી શકે છે. તેમાં દોરો, વણાટ, પ્રકાશના માર્ગો જેવી વિધિપ્રતિકો અને વિચાર‑વાણીની અંતર્મુખ શિસ્ત એકસાથે ગૂંથાય છે; અને અંતે સ્ત્રીશક્તિઓના ગર્ભમાં યજ્ઞશક્તિ સ્થાપી, સમ્યક્‑કરણ (કાર) દ્વારા વિજય મેળવનારી સર્જનાત્મક ગર્ભધારણાની દૃષ્ટિમાં પરિપૂર્ણ થાય છે.

11 mantras | Rishi: Agni/Hotṛ-centered cycle (speaker representing the sacrificers seeking the true Hotṛ/Agni) | Devata: Agni (the sought knower of yajña)

Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 54

Sukta 10.54

આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સૂક્ત દેવના પ્રસિદ્ધ પરાક્રમનું સ્મરણ કરાવે છે: ભયગ્રસ્ત દ્યાવા‑પૃથ્વી પોતે જ તેને આહ્વાન કરે છે; તે દેવતાઓનું રક્ષણ કરે છે અને માત્ર પોતાના ઓજસ (બળ) વડે દાસ શક્તિઓને પરાજિત કરે છે. સાથે જ ઇન્દ્રના વધુ ગહન, “અસુરિક” (સર્વભૌમ) નામોની સંકેત આપે છે અને તેને આંતરિક પ્રકાશના સિદ્ધાંત તરીકે—“પ્રકાશમાં સ્થાપિત પ્રકાશ”—રૂપે ચિતરે છે. કવિ સમૃદ્ધિ અને સંતાનવૃદ્ધિને બળ આપવા માટે શક્તિશાળી બ્રહ્મન (પવિત્ર વાક્યરચના) અર્પે છે.

6 mantras | Devata: Indra

Sukta 55

Sukta 10.55

ઇન્દ્ર (મઘવાન)ને અર્પિત આ સૂક્ત સોમબળથી પ્રબળ બનેલા પરાક્રમી યોદ્ધાનું સ્તવન કરે છે અને સાથે જ છુપાયેલા નામો, સમય, તથા ઉલટફેર (ધૂસર વૃદ્ધ દ્વારા યુવાનનું “ગળી જવું”) જેવા વિસંગત, ગૂઢ વિચારોથી ભરેલું મનન પણ રજૂ કરે છે. તેમાં ઇન્દ્રનું દ્યાવા-પૃથિવીને ધારણ કરનાર વિશ્વાધારક રૂપે અને નિર્બળોની રક્ષા કરનાર તરીકેનું કાર્ય સ્મરાય છે; અંતે તેની યુદ્ધપ્રેરણા દસ્યુઓને હાંકી કાઢી વ્યવસ્થા/ઋતને પુનઃસ્થાપિત કરે છે. સમગ્ર રીતે, આ એક સ્તોત્ર પણ છે અને સામાન્ય અપેક્ષાઓને પલટાવી નાખતી ઇન્દ્રની ગુપ્ત શક્તિ પરનું ધ્યાન પણ છે.

8 mantras | Devata: Indra (Maghavan)

Chandas: Trishtubh (probable)

Sukta 56

Sukta 10.56

આ સૂક્ત ‘ત્રીજા પ્રકાશ’ નામની માર્ગદર્શક જ્યોતિ પર મનન કરે છે, જે સાધકને ઊંચા મિલનસ્થાન તરફ દોરી જાય છે; ત્યાં દેહધારી જીવ તેજસ્વી બની દેવોને પ્રિય બને છે. તે ઉપરાંત પિતૃ અને દૈવી શક્તિઓ વિખેરાયેલી શક્તિઓને ફરી દેહમાં એકત્ર કરીને વ્યવસ્થા સ્થાપે છે; તેથી કઠિન પારાવારોમાં સુરક્ષિત ગતિ મળે છે અને સંતતિને નીચલા તથા ઉચ્ચ લોકોમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે—એવું પણ આ સૂક્ત પ્રતિબિંબિત કરે છે.

7 mantras | Devata: A luminous guiding power (likely Savitṛ/Puṣan-type ‘leader by light’, or a collective divine principle); precise devatā not determinable from excerpt alone

Chandas: Trishtubh (likely; requires metrical verification)

Sukta 57

Sukta 10.57

આ ટૂંકું સૂક્ત સોમયજ્ઞમાં પ્રવૃત્ત યજમાનો માટે રક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન માટેની પ્રાર્થના છે. ઇન્દ્રને વિનંતી કરવામાં આવે છે કે યજમાનોએ યોગ્ય માર્ગથી વિમુખ ન થવું અને શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓના અવરોધમાં ન ફસાવું. ત્યારબાદ સૂક્ત અંતર્મુખ બની મનસ્ (મન)નું પરત આવવું અને સ્થિર થવું આવાહન કરે છે, જેથી યોગ્ય સંકલ્પ (ક્રતુ), વિવેક/કૌશલ્ય (દક્ષ), પ્રાણ અને આંતરિક પ્રકાશરૂપ સૂર્યનું સતત દર્શન ટકી રહે. અંતે સોમના વ્રતો (યોગ્ય આચરણ/યોગ્ય કાર્યપ્રવૃત્તિ) સાથે સુસંગતિની પુષ્ટિ થાય છે—પુનઃસ્થાપિત મનને દેહમાં ધારણ કરીને ફળદાયી સર્જનાત્મક જીવનશક્તિ (પ્રજા) પ્રાપ્ત થવાની ઘોષણા કરે છે.

6 mantras | Devata: Indra (with Soma-sacrificer context)

Sukta 58

Sukta 10.58

આ સૂક્ત એક ઉપચારાત્મક આહ્વાન છે: ભટકતું મન (મનસ્) ફરીથી જીવતા શરીરમાં અને “જીવનના ઘર” (ક્ષય)માં પાછું લાવી સ્થિર બેસાડવા માટે. કલ્પચિત્રમાં જો તે યમ તરફ—મૃત્યુદિશાની ખેંચ તરફ—સરકી જાય, તો ગાયક વિધિપૂર્વક તેને બોલાવી પાછું વાળી દે છે. ધ્રુવપદ જેવી પંક્તિઓમાં મન ક્યાં ક્યાં ગયું હોઈ શકે (મૃત્યુ, જળ, વનસ્પતિ/ઔષધિઓ, ભૂત અને ભવિષ્ય) તેની ગણતરી કરીને, સતત જીવન, એકરૂપતા અને કલ્યાણ માટે તેને પાછું ફેરવવામાં આવે છે.

12 mantras | Devata: Manas (to be recalled) with Yama as the deathward attractor in the imagery

Sukta 59

Sukta 10.59

આ સૂક્ત આયુષ્ય (જીવન-રક્ષક) પ્રાર્થના છે. તેમાં જીવનશક્તિને “હજી દૂર, સદા નવી રીતે” એવા અવિરત પ્રવાહમાં આગળ વધવા પ્રેરવામાં આવે છે અને ક્ષય તથા વિલયની શક્તિ નિરૃતિને દૂર હાંકી કાઢવા વિનંતી થાય છે. દૃષ્ટિ, શ્વાસ અને જીવનરસ/આનંદ પુનઃ પ્રાપ્ત થાય, તેમજ ઉગતા સૂર્યનું લાંબા સમય સુધી નિર્વિઘ્ન દર્શન થાય—આ પુનર્જીવિત પ્રાણશક્તિ અને શુભતાના ચિહ્નો—એવી કામના છે. અંતિમ રક્ષણાત્મક ભાગમાં પોષક શક્તિઓને (ઇન્દ્રની પ્રેરણાસહિત) આહ્વાન કરીને, પીડા દૂર થાય અને ઉપાસકને કોઈ હાનિ સ્પર્શ ન કરે એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

10 mantras | Devata: Āyuṣ (life) and the banishment of Nirṛti (dissolution); protective/āyuṣya orientation

Chandas: त्रिष्टुभ् (probable; longer pādas with complex cadence)

Sukta 60

Sukta 10.60

આ સૂક્ત તેજસ્વી અને સ્તુત્ય શક્તિની ભક્તિપૂર્વક સમીપતા સાથે શરૂ થઈ, પછી સ્પષ્ટ રીતે જીવન પુનઃસ્થાપિત કરનાર અને ઉપચારક સ્વરમાં પ્રવેશે છે: શ્વાસ અને પ્રાણશક્તિને પાછા બોલાવે છે, સગપણ/આપ્તભાવને ફરી દૃઢ કરે છે, અને પીડિતને “બહાર આવ” એમ પ્રેરિત કરે છે. અંતે માનવ હાથને ‘વિશ્વભેષજ’ (સર્વ માટેનું ઔષધ) તરીકે અભિષેક કરીને, શુભસ્પર્શ દ્વારા કલ્યાણ અને શાંતિ વહેતી થાય તેમ કરે છે.

12 mantras | Devata: Unspecified in provided excerpt (likely a deity characterized by radiant appearance; requires full sukta context for secure assignment)

Chandas: Gayatri (probable: short 3-pāda structure typical of gāyatrī-stanza)

Sukta 61

Sukta 10.61

ઋગ્વેદ 10.61 એક ઉત્તરકાલીન ત્રિષ્ટુભ છંદનું સૂક્ત છે. તેમાં મંત્રશક્તિ (બ્રહ્મન)ને આંતરિક “યુદ્ધ”માં કાર્યરત, રુદ્રસમાન ઉગ્ર બળ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે; પ્રેરિત વાણી અને યોગ્ય સંકલ્પ શત્રુતાભરી ફૂટને તોડી, યજ્ઞને એકતામાં ફરી સ્થાપે છે—એવો ભાવ છે. અઙ્ગિરસ/બૃહસ્પતિ-શૈલીની વિજયી શબ્દશક્તિના પ્રતીકો દ્વારા સૂક્ત આગળ વધે છે; ભર્ગ/અગ્નિ તરીકે તેજસ્વી અગ્નિતત્ત્વનું નામ લે છે અને તેને ત્રિવિધ આધાર પર દેવોને બેસાડનાર તરીકે વર્ણવે છે. અંતે, સમ્મતિ અને સ્પષ્ટ વિવેક માટે સહાય કરવા વિશ્વેદેવાઃને આહ્વાન કરે છે.

27 mantras | Rishi: Traditionally connected with narrative material around Bṛhaspati/Angiras-complex in late RV; exact rishi attribution varies by Anukramaṇī traditions for 10.61 (often listed under a late seer-family). | Devata: Mixed/Allusive: mantric power (Brahman/Bṛhaspati impulse) with Rudra-force; inner battle motif; no single exclusive devatā in this verse.

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable cadence typical of narrative and battle hymns).

Sukta 62

Sukta 10.62

આ સૂક્ત અઙ્ગિરસોને યજ્ઞશક્તિઓની સામૂહિક વંશપરંપરા તરીકે આહ્વાન કરે છે. યજ્ઞ અને દક્ષિણા દ્વારા તેમણે ઇન્દ્રની મિત્રતા જીતી અને “અમૃતત્વ”માં એક હિસ્સો મેળવ્યો—એવું તે સ્મરે છે. અગ્નિમાંથી થયેલા તેમના તેજોમય જન્મને, તેમજ નવગ્વ અને દશગ્વ તરીકે પ્રસિદ્ધ તેમની સંગતિને યાદ કરાવી, તેઓ માનવી યજમાનને “પકડી રાખે” એવી પ્રાર્થના કરે છે—યજ્ઞપોષક મનુનું રક્ષણ કરે, દક્ષિણાને પ્રેરિત/ઝડપી કરે, આયુષ્ય વિસ્તારે, અને સમુદાયને વાજ (સમૃદ્ધિ, વિજયશક્તિ) પ્રાપ્ત થાય તેમ કરે.

11 mantras | Rishi: Angirasa tradition (hymn addressed to the Angirases as a collective of seer-powers) | Devata: Angirasaḥ (often linked with Indra’s work of finding the cows; here directly invoked)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 63

Sukta 10.63

ઋગ્વેદ ૧૦.૬૩ એક ઉત્તરકાલીન, વિસ્તૃત વિશ્વદેવો (Viśve Devāḥ)નું આવાહન છે, જે વર્તમાન ઉપાસનાને પ્રાચીન અને રાજ-યજ્ઞીય આદર્શો—વિવસ્વત, મનુ, યયાતિ અને નહુષ—ની વંશપરંપરામાં આધારિત કરે છે. આ સ્તુતિમાં ઇન્દ્ર, અગ્નિ, મિત્ર-વરુણ, ભગ, દ્યાવાપૃથિવી, મરુત અને આદિત્યો સહિત અનેક દેવતાઓને એકત્ર કરીને—સંઘર્ષમાં રક્ષણ, સંપાદનમાં સફળતા, અને યજમાનને ઋત સાથે સુસંગત રાખે તેવી યોગ્ય, પ્રેરિત સ્તુતિ—પ્રદાન કરવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

17 mantras | Rishi: Likely a later mandala 10 family hymn; specific rishi attribution varies by Anukramaṇī for RV 10.63 | Devata: Viśve Devāḥ (All-Gods) with ancestral-sacrificial framing (Vivasvat, Yayāti, Nahusha)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 64

Sukta 10.64

આ સૂક્ત શોધક આહ્વાનથી શરૂ થાય છે: દેવોમાંથી ખરેખર કોણ સાંભળે છે, આનંદ આપે છે, અને રક્ષક સહાય સાથે ઉપાસક તરફ વળે છે—એવો કવિ પ્રશ્ન કરે છે. પછી તે સામૂહિક દૈવી શક્તિઓ પ્રત્યેની પ્રાર્થનામાં વિસ્તરે છે—ખાસ કરીને જીવનને પોષનારાં જળો અને નદીઓ પ્રત્યે—અને અંતે ઋત (વ્યવસ્થા/ધર્મ)ને ધારણ કરનારાં તથા રક્ષણ આપનારાં સર્વાધિકારી આધારરૂપ આદિત્યો અને અદિતિની સ્તુતિ સાથે પૂર્ણ થાય છે.

17 mantras | Rishi: Uncertain from provided excerpt alone (RV 10.64 has its own Anukramaṇī attribution; requires external index) | Devata: Collective gods (open inquiry which deity grants grace and help)

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical confirmation)

Sukta 65

Sukta 10.65

આ સૂક્ત વિશ્વદેવોનું સર્વાંગી આવાહન છે; તેમાં અનેક મુખ્ય વૈદિક દેવશક્તિઓને સ્પષ્ટ રીતે નામે બોલાવી, યજ્ઞ અને માનવ કલ્યાણને સ્થિર રાખવા માટે તેઓ “એકમતથી” સાથે મળીને કાર્ય કરે એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. તેમાં ઋત (વિશ્વક્રમ), પોષક માતા-પિતા દ્યાવા–પૃથિવી, તેમજ દેવતાઓનું રક્ષાત્મક અને વ્યાપક માર્ગદર્શન એકસાથે ગૂંથાય છે અને અંતે દીર્ઘકાળીન સ્વસ્તિ (કલ્યાણ) માટેની પ્રાર્થનાથી પૂર્ણ થાય છે.

15 mantras | Devata: Viśve Devāḥ (All Gods) / enumerated deities

Sukta 66

Sukta 10.66

આ સૂક્ત ‘વિશ્વે દેવાઃ’—અર્થાત્ ‘સર્વ દેવો’—ને આવાહન કરે છે: સર્વત્ર સાંભળનારી, યજ્ઞતેજથી દીપ્ત એવી શક્તિઓને, જે યજ્ઞની સ્થાપના કરે છે અને ઉપાસકને સ્વસ્તિ (કલ્યાણ)માં આગળ વધારે છે. તેમામાં ઇન્દ્ર અગ્રગણ્ય છે; તેઓ ઋતના ધારક અને વૃદ્ધિકર્તા તરીકે સ્તુત થાય છે, અને વૃત્રસંઘર્ષ પછી જળોને મુક્ત કરાવ્યા જેવી વિજયકથાઓથી સ્મરાય છે. સૂક્તના અંતે વસિષ્ઠ સર્વ લોકોથી ઉપર અધિષ્ઠિત અમરોને નમસ્કાર કરીને, વિશાળ અને દૂર સુધી વ્યાપતી સમૃદ્ધિ તથા સતત રક્ષણની યાચના કરે છે.

15 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (continuity of collection; traditional attribution for these adjacent hymns often to Vasiṣṭha—needs external Anukramaṇī confirmation) | Devata: Viśve Devāḥ (Indra as foremost within the collective)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 67

Sukta 10.67

આ સૂક્ત (ઋગ્વેદ 10.67) અઙ્ગિરસ/બૃહસ્પતિ પ્રવાહથી અવિભાજ્ય એવી ઇન્દ્રની વિજયશક્તિનું સ્તવન કરે છે. પ્રેરિત વાણી (ધી/ઉક્ત) ‘મળે છે’ અને ‘જન્મે છે’; પછી એ વાણીનો ઉપયોગ સંગ્રહક/ધન અટકાવનારને ભેદીને ધન, પ્રકાશ અને જીવનની ધારાઓ મુક્ત કરવા માટે થાય છે. અયાસ્યને ચોથા માપ/શક્તિનું ઉચ્ચારણ કરનાર દ્રષ્ટા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે; કથાત્મક પરિપ્રેક્ષ્ય અવરોધ (અહિ, અર્બુદ)ના વિઘટન અને સાત નદીઓની મુક્તિનું સ્મરણ કરાવે છે. હેતુ સ્તુતિમય પણ કાર્યકારી—ઇન્દ્રને (અને સહાયક બ્રાહ્મણિક બળને) આવાહન કરીને સમૃદ્ધિ ખોલવા અને સમુદાયનું રક્ષણ કરવા માટે પ્રેરવું.

12 mantras | Rishi: Ayāsya (named); associated Angirasa/Bṛhaspati myth-cycle in this sukta | Devata: Indra (explicit), with underlying Angirasa/Bṛhaspati current

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm by scan)

Sukta 68

Sukta 10.68

બૃહસ્પતિને અર્પિત આ સૂક્ત પ્રેરિત વાણી (બ્રહ્મન)ની ઉછળતી શક્તિનું ગાન કરે છે—જે ગુપ્તતાની ગુફાને ભેદીને પ્રકાશ અને સત્યની તેજસ્વી ‘ગાયો’ને મુક્ત કરે છે. તેમાં અંગિરસ/બૃહસ્પતિના પૌરાણિક વિજયનું સ્મરણ થાય છે—ગુપ્ત નામ શોધવું, અંડા જેવી રીતે પથ્થર ચીરી નાખવો, અને ઉપાસકો માટે દીપ્તિમય પરિપૂર્ણ સમૃદ્ધિ પ્રગટ કરવી. અંતે કવિઓ પોતાનો પૂર્ણ થયેલો વિધિ અર્પે છે અને બૃહસ્પતિને જીવનની સમૃદ્ધિ, બળ, અને માનવીય કલ્યાણ-સમૃદ્ધિ સ્થાપવા પ્રાર્થના કરે છે.

12 mantras | Rishi: Bṛhaspati / Angiras-tradition | Devata: Bṛhaspati

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 69

Sukta 10.69

આ સૂક્ત શુભ અને તેજસ્વી અગ્નિનું સ્તવન કરે છે—સુમિત્રા (સદ્‌મૈત્રી)ના માર્ગે અને યજ્ઞના અગ્રસ્થાને યોગ્ય પ્રજ્વલન/સમિધા અર્પણ દ્વારા વધ્ર્યશ્વ અને તેના લોકોને માર્ગદર્શન આપનાર અગ્નિનું. માનવ પ્રયત્નથી શુદ્ધ થયેલો, તેજસ્વીઓમાં પ્રકાશમાન એવો અગ્નિનો વિસ્તૃત પરાક્રમ અહીં ગવાયો છે; અને અંતે પ્રાચીન વૃત્રહન અગ્નિ ઉપાસકો પર રક્ષક બની ઊભો રહે અને શત્રુત્વકારી શક્તિઓ સામે તેમની રક્ષા કરે એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે.

12 mantras | Rishi: Vadhryaśva (as named patron/associated seer in the hymn’s framing) | Devata: Agni

Chandas: Jagatī (probable for RV 10.69; long pādas typical, but needs metrical verification)

Sukta 70

Sukta 10.70

આ ત્રિષ્ટુભ્ સૂક્ત અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરીને અને ઇળાના આસન પર ઘીથી તેજસ્વી હવિષ્ય અર્પણ સ્થાપિત કરીને શરૂ થાય છે; પૃથ્વી પર અગ્નિ ધર્મબુદ્ધિની શક્તિરૂપે ઊઠે અને ઉપાસનાને ઉપર લઈ જનાર વાહક બને—એવી પ્રાર્થના કરે છે. પછી તે એક સીમાંત-લિતુર્ગિક દૃષ્ટિમાં વિસ્તરે છે—ઉષા અને રાત્રિને આવાહન કરીને યજ્ઞના સુવ્યવસ્થિત ‘ગર્ભ’માં દેવોને આસનસ્થ કરવા કહે છે—અને અંતે અગ્નિને સમાહર્તા તરીકે દર્શાવે છે, જે વરુણ, ઇન્દ્ર, મરુત અને સર્વદેવોને યજ્ઞાસન પર બોલાવી આંતરિક તથા બાહ્ય પરિપૂર્ણતા પ્રદાન કરે છે.

11 mantras | Rishi: Traditionally attributed to Vādhryaśva (continuation into RV 10.70 opening Agni-invocation) | Devata: Agni (with Ila as associated power of inspired offering)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 71

Sukta 10.71

આ સૂક્ત બૃહસ્પતિના માર્ગદર્શન હેઠળ પ્રેરિત વાણી (વાચ્) પ્રથમ પ્રવર્તી તે રહસ્ય પર મનન કરે છે. સાચું “નામ” અને નિર્દોષ અર્થ ગુફામાં છુપાયેલા ખજાનાની જેમ અંદર છુપાયેલા છે એમ તે કહે છે. ખાલી ધ્વનિ માત્ર સાંભળનારાઓની તુલના યોગ્ય સાથી/માર્ગદર્શકને ધારણ કરીને વાણીમાં ભાગ મેળવનારાઓ સાથે કરે છે. અંતે પવિત્ર વાણીનો છંદ સાથે, યાજ્ઞિક પુરોહિતીય ભૂમિકાઓ સાથે અને યજ્ઞનું યોગ્ય માપન તથા વિભાજન સાથે સંબંધ બાંધીને, વાચ્ ને વિધિ અને અંતર્દૃષ્ટિનું આયોજન કરનાર બુદ્ધિ તરીકે દર્શાવે છે.

11 mantras | Devata: Bṛhaspati (lord of inspired speech and vastness)

Chandas: Triṣṭubh (probable; RV 10.71 is a famous Vāc hymn often in Triṣṭubh)

Sukta 72

Sukta 10.72

આ સૃષ્ટિ-વિષયક સૂક્ત દેવતાઓના “જન્મો” (જન્મ) અને તેમની વ્યવસ્થાને લઈને મનન કરે છે; સર્જનને ક્રમશઃ પ્રગટ થતી અભિવ્યક્તિ તરીકે રજૂ કરે છે—જેને પ્રેરિત વાણી દ્વારા અને પછીની અંતર્દૃષ્ટિ દ્વારા સાચે “જોઈ” શકાય છે. તે દક્ષ અને અદિતિની આસપાસની વિસંગત વંશાવળીનું અનુસરણ કરે છે, અને અંતે અદિતિના સાત પુત્રો તથા માર્તાંડના પુનરાગમનના પ્રતીક પર પૂર્ણ થાય છે; પ્રગટતામાં જ અમરત્વ અને મર્ત્યત્વ સાથેસાથે કેવી રીતે ઉદ્ભવે છે તે દર્શાવે છે.

9 mantras | Rishi: Bṛhaspati / Angirasa-tradition (hymn as cosmogonic revelation; traditional attribution varies in ancillary lists) | Devata: Devāḥ (the Gods collectively); underlying cosmogonic powers of manifestation

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable pādas; typical for reflective/cosmogonic statements)

Sukta 73

Sukta 10.73

આ ત્રિષ્ટુભ્ સૂક્ત ઇન્દ્રના જન્મ, વૃદ્ધિ અને વિજયી બળનું સ્તવન કરે છે. મરુતો તેને સહચરો અને પરાક્રમ વધારનારા તરીકે બળ આપે છે અને અવરોધક શક્તિઓને પછાડવા માટે તેને સશક્ત બનાવે છે, એમ તેમાં ઉજાગર થાય છે. સૃષ્ટિજન્ય કલ્પનાઓ અને યુદ્ધવિજયથી આંતરિક પ્રકાશ તરફ આગળ વધતાં, ઋષિઓ ઇન્દ્રને અંધકાર દૂર હટાવવા, આંખને દૃષ્ટિથી ભરવા, અને છુપાયેલા ખજાનાની જેમ બંધનોમાંથી અમને મુક્ત કરવા પ્રાર્થના કરે છે.

11 mantras | Rishi: Likely Gaurivīti Śāktya (traditional Anukramaṇī attribution for RV 10.73; verify against specific śākhā lists) | Devata: Indra (with Maruts as auxiliaries)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 74

Sukta 10.74

આ સૂક્ત સમૂહ તેજસ્વી શક્તિઓ એવા વસુઓની વિવિધ દૈવી સહાયક તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તેમની મદદથી સાધક તપસ્વી આંતરિક પ્રયત્ન, પ્રકાશિત અંતર્દૃષ્ટિ અને સ્વર્ગ‑પૃથ્વીને એકત્ર જોડતી યજ્ઞક્રિયા દ્વારા પરિપૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ તે ઇન્દ્ર તરફ વળે છે—પ્રકાશ અને સમૃદ્ધિના ‘ભંડાર’ સુધી પહોંચવા માટેની નિર્ણાયક શક્તિ તરીકે; તેની અનેક શક્તિઓ અને સાધક જે ઇચ્છે તે સિદ્ધ કરી આપવાની તેની ક્ષમતાનું પુષ્ટિકરણ કરે છે.

6 mantras | Devata: Vasus (collective luminous powers); implicitly the divine helpers in attainment

Sukta 75

Sukta 10.75

આ સૂક્ત જલદેવતા ‘આપઃ’નું મહાન સ્તુતિગાન છે; તેમાં સિંધુ નદીનું વિશેષ ઉન્નત ગૌરવ કરીને તેને સર્વથી શક્તિશાળી, સર્વથી ઝડપી અને સર્વથી વિજયી નદી તરીકે વખાણવામાં આવી છે. અનેક પવિત્ર નદીઓનાં નામો ઉચ્ચારી તેમને કવિના સ્તોમમાં જોડાવા આમંત્રણ આપવામાં આવે છે. નદીઓને જીવંત શક્તિઓ તરીકે ચિતરી, તેઓ બળ, પોષણ અને ઋતની યોગ્ય ગતિ વહન કરે છે એમ ઘોષિત થાય છે; અને આ બધું ‘વિવસ્વતના આસનમાં’—સૂર્યના તેજસ્વી સંદર્ભમાં, ઋત-સત્યના ક્રમમાં—પ્રકાશિત થાય છે.

9 mantras | Devata: Āpas (Waters), with special focus on Sindhu; Vivasvat as luminous seat-context

Sukta 76

Sukta 10.76

આ સૂક્ત ઋગ્વેદના ઉત્તરકાલીન દસમ મંડળનું સ્તુતિગીત છે. તેમાં ઇન્દ્રને મરુતો સાથે ઉત્સાહિત કરીને, જોડી વિશ્વો (રોદસી) અને જોડી દિવસોને આહ્વાન કરવામાં આવે છે કે પ્રકાશ અને શક્તિના ભેદક પ્રકટન દ્વારા યજમાન માટે “વિશાળ અવકાશ” ખુલ્લો થાય. તે યજ્ઞની શક્તિઓનું—ખાસ કરીને સોમપિષણના પથ્થરો અને કુશળ ઋત્વિજોના—ગૌરવગાન કરે છે; તેમની તીવ્ર મહેનત અર્પણને અસરકારક બનાવે છે, જેથી સ્વર્ગીય અને ભૌમ—બન્ને સ્તરો પર ધન અને બળ વહે છે.

8 mantras | Rishi: Traditionally attributed to a seer of the late tenth maṇḍala (as per Anukramaṇī for RV 10.76); exact rishi not supplied in input | Devata: Indra with the Maruts (Indra-Marut complex); also Rodasī invoked

Chandas: Trishtubh

Sukta 77

Sukta 10.77

આ સૂક્ત મરુતોને તેજસ્વી તોફાની ગણ તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તેમની “વર્ષા” વરસાદરૂપે પણ અને આશીર્વાદરૂપે પણ વરસે છે. તેઓ હેતુસભર શિસ્તબદ્ધ ક્રમથી, સુમાર્ગદર્શિત યજ્ઞોની જેમ નિયમિત રીતે આગળ વધે છે. વાદળોના છાંટા, સૂર્યકિરણો, શ્યેન, અને દૂર સુધી દોડતા અશ્વો જેવી જીવંત ઉપમાઓ દ્વારા, હાનિ દૂર કરનાર, પ્રેરિત ધીને બળ આપનાર અને યજ્ઞને તેજસ્વી બનાવનાર તેમની રક્ષક શક્તિને આવાહન કરવામાં આવે છે. અંતે પ્રાર્થના છે કે સર્વથી વધુ “યજ્ઞયોગ્ય” એવી આ શક્તિઓ રથવેગી પ્રેરણા અને વિધિ દ્વારા વધતી મહિમાનું રક્ષણ કરે.

8 mantras | Devata: Maruts (storm-host) / their gaṇa

Chandas: Trishtubh (probable)

Sukta 78

Sukta 10.78

આ સૂક્ત મરુતોની સ્તુતિ કરે છે—તેઓ નિર્દોષ, તેજસ્વી, ઝડપી ગતિશીલ શક્તિઓ છે; પ્રેરિત ઋષિઓની જેમ, વીર રાજાઓની જેમ અને ધસમસતા જળપ્રવાહોની જેમ. તેઓ બળ, પ્રકાશ અને વિજય તરફ ધકેલતી ગતિ આપે છે. સ્તોત્રગીતમાં જ તેમની મિત્રભાવપૂર્ણ હાજરી રહે એવી પ્રાર્થના કરીને, ગાયકોએ સૌભાગ્ય પામે અને મરુતોએ પ્રાચીન કાળથી જ સાચવી રાખેલા સ્થાયી ‘રત્ન’ (રત્ન) ખજાનાઓથી સમૃદ્ધ થાય એવી કામના કરે છે.

8 mantras | Devata: Maruts (likely, given 10.78.8 explicitly addresses Marutaḥ; hymn-wide devatā inference)

Chandas: Jagatī/Triṣṭubh mixture possible; verse-level meter needs confirmation from full hymn scan

Sukta 79

Sukta 10.79

આ સૂક્ત મનુષ્યો વચ્ચે ગતિમાન એવી ભયંકર છતાં કલ્યાણકારી અમર શક્તિનું ચિંતન કરે છે—જેની સૌથી સુસંગત ઓળખ, ભક્ષણ કરીને રૂપાંતર કરનાર અગ્નિના સ્વરૂપ તરીકે થાય છે. તેમાં અગ્નિને સર્વભક્ષક “ગર્ભ” તરીકે વર્ણવ્યો છે; તે પોતાની બે માતાઓ—દ્યાવા-પૃથિવી (આકાશ અને ધરતી)—પર પોષણ લે છે. ત્યારબાદ તે વિખૂટા દિશામાં દોડતી ઊર્જાઓને જોડે છે, તેમને શિસ્તમાં બાંધે છે, અને અંતે મિત્ર તથા વસુઓના અધિન ઋત (સત્ય-નિયમ) મુજબ સમરસતા અને યોગ્ય વ્યવસ્થા સ્થાપે છે.

7 mantras | Devata: Not explicitly named in this single verse; appears to describe a mighty immortal force active among mortals (often interpreted in RV 10.79 as Agni or a consuming cosmic power—requires hymn-level identification)

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs confirmation)

Sukta 80

Sukta 10.80

આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્ત દિવ્ય અગ્નિની સ્તુતિ કરે છે—તે કાર્યસાધક શક્તિઓનો દાતા, શૌર્યબળ આપનાર, અને સમૃદ્ધ રચના કરાવનાર છે. પૃથ્વી અને સ્વર્ગ એમ બે લોક વચ્ચે ગતિ કરીને તેમને સુસંગત બનાવનાર અગ્નિને, અર્પણને ઉચ્ચ લોકમાં વિસ્તરાવવા, અસ્તિત્વમાં પોતાના અનેક સ્થાનોને ટકાવી રાખવા, ગાયકનું રક્ષણ કરવા, અને ‘મહા દ્રવિણ’—ધન/અસ્તિત્વની વિશાળ પરિપૂર્ણતા—પ્રદાન કરવા વિનંતી કરવામાં આવે છે.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 81

Sukta 10.81

આ સૂક્ત સર્વને ઘડનાર વિશ્વકર્મા—યજ્ઞીય દ્રષ્ટા પુરોહિત, જે લોકોને ‘અર્પણ’ કરીને ગુપ્ત ઊંડાણમાંથી સર્જન સ્થાપે છે—ની સ્તુતિ કરે છે. આકાશ અને પૃથ્વી કેવી રીતે ઘડાયા તે અંગે આશ્ચર્યભર્યા સૃષ્ટિ-પ્રશ્નો દ્વારા આગળ વધે છે અને અંતે વાચસ્પતિ (વાણીના સ્વામી) રૂપે વિશ્વકર્માને સીધું આવાહન કરીને, ઉપાસના સ્વીકારી કલ્યાણ તથા રક્ષણ આપવાની પ્રાર્થના કરે છે.

7 mantras | Rishi: Traditionally associated with the Viśvakarman hymns (exact ascription varies by Anukramaṇī; requires confirmation for 10.81.1). | Devata: Viśvakarman (cosmic artisan/creator)

Chandas: Trishtubh (standard for 10.81; needs verification)

Sukta 82

Sukta 10.82

ઋગ્વેદ 10.82 સૂક્ત વિશ્વકર્માને—છુપાયેલા બ્રહ્માંડશિલ્પી, સર્વરૂપકર્તા—રૂપે ચિંતે છે. તે પ્રથમ સીમાઓ સ્થાપે છે અને તેથી દ્યૌ અને પૃથ્વી ક્રમબદ્ધ અવકાશમાં વિસ્તરવા દે છે. સ્તુતિ અને પૂછપરછ વચ્ચે આ સ્તોત્ર ગતિ કરે છે: પ્રાચીન ઋષિઓએ કર્તાને અર્પિત કરેલા હવિષ્યોનું સન્માન કરે છે, પરંતુ માત્ર મંત્રોચ્ચારણ કે તર્કાત્મક કલ્પના સાચા સર્જકને—રૂપોના પડદાં પાછળ આવૃત રહેલાને—ચૂકી શકે છે, એવો ચેતાવણી આપે છે. અનેકતાને એક સુસંગત સમગ્રમાં ઘડનાર તે એકમાત્ર રચનાત્મક બુદ્ધિ પર યજ્ઞ અને વિચારને ફરી કેન્દ્રિત કરવો—આ જ તેનો હેતુ છે.

7 mantras | Rishi: Viśvakarman (traditionally associated with RV 10.82) | Devata: Viśvakarman (the All-Former; cosmic artisan/intelligence)

Chandas: Triṣṭubh (probable; standard for many cosmogonic and theistic hymns in Book 10)

Sukta 83

Sukta 10.83

આ સૂક્ત ઇન્દ્રની વિજયશક્તિ સાથે જોડાયેલી દૈવી ક્રોધ–તેજસ્વી ‘મન્યુ’ને દેવસમાન શક્તિ તરીકે આહ્વાન કરે છે અને વૃત્રસમાન અવરોધો તથા શત્રુબળો સામેના યુદ્ધમાં ઉપાસક સાથે તેને જોડીને (યોક્ત કરીને) રાખવા પ્રાર્થના કરે છે. મન્યુને સ્વયંભૂ, અપ્રતિહત અને સર્વત્ર સક્રિય તરીકે સ્તુતિ કરીને, આંતરિક અને બાહ્ય સંઘર્ષો માટે “અમામાં બળ સ્થાપ” એવી વિનંતી કરે છે. સૂક્ત અંતે જમણા હાથ પાસે મન્યુ નજીકના સહચર તરીકે રહે એવી સ્નેહસભર પ્રતિમા સાથે પૂર્ણ થાય છે અને ગુપ્ત, આંતરિક પાન માટે મધુર સાર—સોમ/મધુમય અર્પણ—ચઢાવી તેને મોહરબદ્ધ કરે છે.

7 mantras | Rishi: Manyu (personified) / traditionally attributed to a seer of the Manyu hymns (Book 10, late layer; specific attribution varies by Anukramaṇī) | Devata: Manyu (Wrath/Ardour as divine power, often linked with Indra)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 84

Sukta 10.84

આ સૂક્ત મન્યુને—યુદ્ધક્રોધ, ધર્મસંગત ઉત્સાહ અને અદમ્ય ઇચ્છાશક્તિ—દિવ્ય સહાયક તરીકે આહ્વાન કરે છે. તે મરુતસદૃશ યુદ્ધશક્તિઓને એક જ રથમાં જોડીને અવરોધ સામે ધસી જાય છે એમ વર્ણવે છે. તે કુળે-કુળે (viśaṃ-viśam) જનને વિજય માટે તાલીમ આપે છે, વાણી ને અવિચ્છિન્ન યુદ્ધઘોષમાં ફેરવે છે, અને સંકલિત સમૃદ્ધિ તથા રક્ષણની પ્રાર્થના કરે છે. અંતે શત્રુઓ આંતરિક ભયથી પકડાઈ પાછા હટી જાય એવી વિનંતી કરે છે.

7 mantras | Rishi: Manyu-cycle voice (traditional attribution uncertain) | Devata: Manyu with Marut/Agni associations

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 85

Sukta 10.85

ઋગ્વેદ 10.85 પ્રસિદ્ધ સૂર્યા–વિવાહ (વૈદિક લગ્ન) સૂક્ત છે. તેમાં લગ્નને સત્ય (truth) અને ઋત (યોગ્ય વ્યવસ્થા/ધર્મનિયમ) પર આધારિત બ્રહ્માંડિય, વિશ્વવ્યાપી કર્મ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. આ સૂક્ત દંપતીને સહમતિ, સંતાનસમૃદ્ધિ, બંધનકારી શક્તિઓથી રક્ષણ, અને આદિત્યો, સોમ તથા સૂર્ય (દ્યૌઃના ધારક) દ્વારા ધારિત તેજસ્વી ધર્મનિયમમાં સ્થિર જીવનના આશીર્વાદ આપે છે.

47 mantras | Devata: Satya/Ṛta as sustaining principles; Ādityas; Soma; Sūrya (as upholder of dyauḥ)

Chandas: Triṣṭubh (probable; not metrically verified from input alone)

Sukta 86

Sukta 10.86

ઋગ્વેદ 10.86 એક જીવંત સંવાદ-સૂક્ત છે, જેનું કેન્દ્ર ઇન્દ્ર અને રહસ્યમય વૃષાકપિ છે; ઇન્દ્રાણી પણ આ વાદ-વિવાદમાં પ્રવેશે છે. “ઇન્દ્ર સર્વથી ઊંચો છે” એવી વારંવાર આવતી સ્તુતિ તેની રચનાને માળખું આપે છે. હાસ્યસભર, ઘરેલુ ઢબની અંદર આ સૂક્ત સ્પર્ધા, વફાદારી, અને સોમપ્રેરિત શક્તિને યોગ્ય માર્ગે વહેતી કરીને ઇન્દ્રની સર્વાધિકારી શક્તિને પુષ્ટ અને પુનઃસ્થાપિત કરવાની વાત તપાસે છે. તે સાથે જ લોકકથાત્મક પ્રેરણાઓ—ફળદ્રુપતા, ઉપચાર, અસાધારણ જન્મ—પણ સાચવી રાખે છે, જે ઇન્દ્રની ક્ષમતા જીવને બંધનોની બહાર ઉંચે ઉઠાવવાની નિશાનીઓ તરીકે દેખાય છે.

23 mantras | Rishi: Traditionally: Indra-related dialogue hymn; RV 10.86 often connected with Indra and Vṛṣākapi (and Indrāṇī) in later tradition | Devata: Indra (with Vṛṣākapi as prominent figure)

Chandas: Trishtubh (likely; narrative/dialogue hymns commonly Triṣṭubh)

Sukta 87

Sukta 10.87

આ સૂક્ત રક્ષસો અને યાતુધાનનો સંહાર કરનાર ‘રક્ષોહણ’ અગ્નિનું ઉગ્ર રક્ષણાત્મક આવાહન છે. તેમાં અગ્નિને દિવસ-રાત ઉપાસકોની રક્ષા કરવા અને શત્રુત્વશક્તિઓને તોડી નાંખવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. મંત્રશક્તિ અને યજ્ઞાગ્નિને સક્રિય “આયુધ” રૂપે સ્થાપિત કરીને, અદૃશ્ય હાનિ, શાપો અને ટોણા-મંત્રને દહન કરીને, પ્રગટ કરીને અને દૂર હંકારી કાઢવા વારંવાર વિનંતી થાય છે. સૂક્તનો હેતુ અપોત્રોપૈક છે: શુદ્ધિકરણ, યજ્ઞવિધિનું રક્ષણ, અને અગ્નિના પ્રજ્વલિત સંકલ્પ દ્વારા આંતરિક દૃઢતા.

25 mantras | Devata: Agni (protector against Rakṣas/Yātudhānas)

Sukta 88

Sukta 10.88

આ સૂક્ત અગ્નિનું સ્તવન કરે છે—અજર, સ્વર્ગને સ્પર્શ કરતો અગ્નિ, જે હવિષ્ય પીને ઋત (વિશ્વવ્યવસ્થા) દ્વારા લોકોને ધારણ કરે છે. તેમાં સ્મરણ થાય છે કે દેવોએ અગ્નિને ત્રિવિધ સ્વરૂપે ઉત્પન્ન કરીને ઘડ્યો અને તેને વૃદ્ધિનું રૂપાંતર કરનાર—વનસ્પતિઓને પરિપક્વ કરનાર અને જીવનને પોષનાર—રૂપે સ્થાપિત કર્યો. સૂક્તમાં માતરિશ્વનને અગ્નિના વાહક તરીકે ઉલ્લેખિત કરી, ઉષાના પ્રકાશના પ્રસારને યજ્ઞ અને ઋત્વિજ-પુરોહિત વ્યવસ્થાની યોગ્ય સ્થાપન સાથે જોડવામાં આવે છે.

18 mantras | Devata: Agni (cosmic fire; world-upholder)

Chandas: Trishtubh (likely; needs confirmation)

Sukta 89

Sukta 10.89

આ સૂક્ત ઇન્દ્રનું વિસ્તૃત સ્તવન કરે છે—તે સર્વોત્કૃષ્ટ શક્તિ છે, જે પ્રકાશમય લોકોને ખોલે છે, “નદીઓ”ની સીમાઓને પણ વટાવી ઊભરાઈ જાય છે, અને પોતાના ઉપાસકોને વિજય, ધન તથા કલ્યાણ સુનિશ્ચિત કરે છે. સ્વર્ગ, પૃથ્વી, જળ અને પર્વતો પર ઇન્દ્રની સર્વસત્તા વારંવાર પુષ્ટિ કરીને, સંઘર્ષમાં તેમજ શાંતિમય વિધિઓમાં પણ અમારી પોકાર સાંભળવા, અને વૃત્રસમાન અવરોધોને પ્રહાર કરીને ધરાશાયી કરવા પ્રાર્થના કરે છે. હેતુ ઉત્સવાત્મક પણ છે અને વ્યવહારિક પણ: જીવનના “ભાર” (ભરા) માં ઇન્દ્રનું રક્ષણ, બળ અને સમૃદ્ધિ, તેમજ પૂર્ણ સમૃદ્ધિની જીત (વાજસાતી) માટે તેની કૃપાનું આવાહન કરવું.

18 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable)

Sukta 90

Sukta 10.90

પુરુષસૂક્ત સર્વવ્યાપી વિશ્વપુરુષ (પુરુષ)નું વર્ણન કરે છે—તે સમગ્ર જગતને પોતાના અંદર સમાવે છે અને છતાં તેને વટાવી જાય છે. સૃષ્ટિને અહીં આદ્યયજ્ઞ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે; તે યજ્ઞમાંથી બ્રહ્માંડ, વેદ, તેમજ સામાજિક–કૌસ્મિક કાર્યો એક જ અખંડ સત્તાના સુવ્યવસ્થિત પ્રગટ રૂપો તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે. આ સ્તુતિનો હેતુ ચિંતનાત્મક અને વિધિપર છે: યજ્ઞ અને ધર્મને એક જ વૈશ્વિક આદર્શમાં આધારિત કરવો.

16 mantras | Rishi: Nārāyaṇa / Purusha-sūkta tradition (later Anukramaṇī attribution varies; commonly ‘Nārāyaṇa’ or ‘unknown’ in scholarly catalogues) | Devata: Puruṣa (Cosmic Being)

Chandas: Triṣṭubh (standard for much of 10.90; verify per verse in critical edition)

Sukta 91

Sukta 10.91

ઋગ્વેદ 10.91 અગ્નિસૂક્ત છે. તેમાં અગ્નિનું સ્તવન સદૈવ જાગૃત ગૃહસ્થ ઉપસ્થિતિ તરીકે અને યજ્ઞને ફળદાયી બનાવનાર સર્વવ્યાપી હોતૃ તરીકે કરવામાં આવ્યું છે. અગ્નિને તેજસ્વી બુદ્ધિ (મતિ/મેધા) રૂપે દર્શાવી, તે યોગ્ય અર્પણ અને દેવો સાથે યોગ્ય સખ్యత સ્થાપે છે તથા ઉપાસકોને વિશાળ, વીરતાભર્યું ધન પ્રદાન કરે છે.

15 mantras | Rishi: Traditionally attributed to Agni-related seers in RV 10.91 (exact rishi varies by Anukramaṇī; commonly: Aruṇa Vaitahavya or similar late-maṇḍala attributions—requires śākhā-specific confirmation) | Devata: Agni

Chandas: Jagatī (likely for RV 10.91.1 given line length; meter should be confirmed by syllable count in the received text)

Sukta 92

Sukta 10.92

આ સૂક્ત યજ્ઞના રથસારથી અને કુળપુરોહિત (હોતૃ) રૂપે અગ્નિનું સ્તવન કરે છે. તે રાત્રિનો અતિથિ છે; સૂકા ઇંધણમાંથી ભભૂકી ઊઠે છે અને તેજસ્વી કેતુ બની સ્વર્ગ તરફ ઊર્ધ્વગતિ કરે છે. તેની અપ્રતિહત શક્તિનું અહીં ગૌરવગાન છે—એટલી મહાન કે સૂર્યની ગતિ અને ઇન્દ્રસમાન પરાક્રમનું પણ સ્મરણ થાય. સાથે જ પ્રાચીન અઙ્ગિરસ ઋષિ-પરંપરા અને સોમપિષણનાં ઉપકરણોનો ઉલ્લેખ કરીને, યજ્ઞવિધિ તથા અંતર્દૃષ્ટિ માટે સ્પષ્ટ માર્ગ સ્થાપિત કરનારાં તરીકે તેમનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

15 mantras | Devata: Agni (as Hotṛ, guest, luminous ketu ascending to heaven)

Sukta 93

Sukta 10.93

આ સૂક્ત દ્યાવાપૃથિવી—આકાશ અને પૃથ્વી—રૂપે વિશાળ, માતૃત્વસભર દ્વયને આવાહન કરે છે. તેઓ લોકોને ધારણ કરે છે અને અતિપ્રબળ તથા હિંસક શક્તિઓ સામે સતત રક્ષણ આપે છે—એવી પ્રાર્થના અહીં છે. સૂક્ત આગળ વધતાં પ્રાર્થના વ્યવસ્થિત શક્તિના દર્શનમાં વિસ્તરે છે: યજ્ઞવિધિ “માનવાતીત” બની જાય છે, અને અનેક શક્તિઓની બ્રહ્માંડવ્યવસ્થા યજમાનના કલ્યાણ માટે પહેલેથી જ સ્થાપિત છે—એવું પ્રતિપાદિત થાય છે.

15 mantras | Devata: Dyāvāpṛthivī (Heaven and Earth)

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh not applicable; likely Triṣṭubh/related (needs verification for 10.93.1 specifically)

Sukta 94

Sukta 10.94

આ સૂક્ત સોમ પીસવાના પથ્થરોને (ગ્રાવાણઃ/અદ્રયઃ) જીવંત, બોલતી શક્તિઓ તરીકે કાવ્યાત્મક રીતે વ્યક્ત કરે છે; તેમનો તાલબદ્ધ ખણખણાટ ઇન્દ્રને અર્પિત જપ-સ્તુતિ સમાન બની જાય છે. તે સોમપિષણની યાંત્રિક વ્યવસ્થા અને પવિત્રતા—તેનો નાદ, વેગ અને નિયમિત ગતિ—નું ગાન કરે છે. તેમજ આ પથ્થરોને સોમરસનો સાર બહાર લાવનારા કર્તા અને યજ્ઞમાં પ્રેરિત વાણી (વાચ્)ને જાગૃત કરનારા સાધક તરીકે રજૂ કરે છે.

14 mantras | Devata: Indra (recipient) with Soma-pressing stones (Grāvāṇaḥ) as invoked powers

Chandas: Trishtubh (common in Soma/Indra hymns; cadence fits)

Sukta 95

Sukta 10.95

ઋગ્વેદ 10.95 એક નાટ્યમય સંવાદસૂક્ત છે. તેમાં મર્ત્ય રાજા પુરૂરવા (ઐળ) અને અપ્સરા ઉર્વશી વચ્ચેના તીખા સંવાદ દ્વારા માનવીય ઇચ્છા અને દૈવી શરતો/નિયમો વચ્ચેનો તાણ પ્રગટ થાય છે. તેમના પરસ્પર જવાબોમાં પ્રેમને એવી શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે કે જે ઉન્નત પણ કરી શકે અને વિખેરી પણ શકે. અંતે માનવી સાથીને મૃત્યુધર્મ હેઠળ મૂકીને પણ, સંતાન અને યજ્ઞ દ્વારા સ્વર્ગીય ભાગીદારી સુધી પહોંચવાનો માર્ગ ખુલ્લો રહે છે એમ સૂચવે છે.

17 mantras | Devata: Dialogue hymn (Purūravas & Urvāśī); devatā as the divine-human relational power (apsaras as luminous inspiration)

Chandas: Triṣṭubh (predominant in RV 10.95; dialogue sections vary but largely Triṣṭubh)

Sukta 96

Sukta 10.96

ઋગ્વેદ 10.96 ઉત્તર-મંડળનું ઇન્દ્રસ્તુતિ સૂક્ત છે. તેમાં ‘હરિવત્’—અર્થાત્ તામ્રવર્ણ જોડી હરીઓ ધરાવતા ઇન્દ્રને—પ્રેરિત વાણી દ્વારા આ સ્તુતિમાં પ્રવેશવા અને મધુર, મધમય સોમ પાન કરવા આમંત્રિત કરવામાં આવે છે. સૂક્ત વારંવાર ઇન્દ્રના બે હરીઓ (જોડી અશ્વો/ગતિશક્તિઓ)ને ઝડપી, વિજયી ગતિશીલતા સાથે જોડે છે—જે અભિલાષા પૂર્ણ કરે છે, સાધકને સ્થિર કરે છે અને આનંદ, બળ તથા સફળતા આપે છે. અંતે, અગાઉના પિષણોને બાજુ પર રાખી, વર્તમાન સોમ અર્પણને ઇન્દ્રનું પોતાનું માની સ્વીકારવા માટે સીધું યજ્ઞીય આહ્વાન કરીને સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

13 mantras | Rishi: Not specified in provided text; hymn RV 10.96 is an Indra-stuti (late maṇḍala). | Devata: Indra (with Harī, his twin steeds as powers of dynamism).

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (needs metrical verification per pada count; late hymns often vary).

Sukta 97

Sukta 10.97

ઋગ્વેદ 10.97 એક ઉપચારાત્મક સૂક્ત છે. તેમાં ઓષધીઓ—ઔષધીય વનસ્પતિઓને સમૂહ દૈવી શક્તિ તરીકે—આહ્વાન કરીને તેઓ શરીરમાં સર્વત્ર વ્યાપી રોગને, ખાસ કરીને યક્ષ્મા (ક્ષય/પીડા)ને દૂર હાંકી કાઢે એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. સૂક્તમાં વનસ્પતિઓને આદ્ય, અનેકરૂપ અને દૈવી સ્થાનોમાં સ્થાપિત તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે; તેમજ ઔષધી ઉપચારને માત્ર શારીરિક દવા નહીં, પરંતુ હાનિ અને શત્રુતા સામે પવિત્ર રક્ષણરૂપ કવચ તરીકે પણ રજૂ કરવામાં આવે છે.

23 mantras | Devata: Oṣadhīs (Medicinal Plants as collective devatā)

Chandas: Anushtubh (probable for RV 10.97; verify against critical edition)

Sukta 98

Sukta 10.98

આ સૂક્ત વરસાદના આવાહનરૂપે છે અને પવિત્ર કથાનકની રચનામાં ગોઠવાયેલું છે. રાજા શંતનૂના પુરોહિત તરીકે દેવાપિ, બૃહસ્પતિ પાસેથી શક્તિમય વાણી પ્રાપ્ત કરીને પર્જન્યના વરસાદના આગમનનો માર્ગ ખોલે છે. મંત્રોના અધિપતિ અને દેવસમન્વયકર્તા તરીકે બૃહસ્પતિની સ્તુતિ થાય છે—મિત્ર, વરુણ, પૂષન, આદિત્યો, વસુઓ, મરુતો જેવા સહદેવતાઓ દ્વારા કાર્ય સિદ્ધ કરીને જળ, ફળદ્રુપતા અને સમુદાયનું કલ્યાણ ફરી સ્થાપિત થાય એવી પ્રાર્થના છે. અંતે અગ્નિને રક્ષણ માટે આવાહન કરી, સમુદ્ર અને સ્વર્ગમાંથી “જળસમૃદ્ધિ” મુક્ત થવા દેવા વિનંતી કરવામાં આવે છે.

12 mantras | Rishi: Devāpi Ārṣṭiṣeṇa (with Ārṣṭiṣeṇa/Devāpi figures prominent in the hymn’s narrative) | Devata: Bṛhaspati as the invoked power; allied forms named: Mitra, Varuṇa, Pūṣan, Ādityas, Vasus, Maruts; rain-force Parjanya is the boon/action requested

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 10.98; verse length and cadence typical)

Sukta 99

Sukta 10.99

આ સૂક્ત વૃત્રવધની પરંપરાગત કથાચોકઠામાં ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે: વજ્રનું ઘડતર અને તેનો પ્રહાર, અવરોધક શક્તિઓનો ભંગ, અને ઉપાસક માટે સમૃદ્ધિના માર્ગો ખોલવા. તેમાં વીરમિથક સાથે નૈતિક અને સામાજિક ભાવ પણ જોડાય છે—ઇન્દ્ર સત્યનિષ્ઠનું રક્ષણ કરે છે, શત્રુના કિલ્લાઓ તોડી નાખે છે, અને ઇષા (પ્રેરણા), ઊર્જ (જીવનબળ), સુક્ષિતિ (સુરક્ષિત નિવાસ) આપે છે. અંતે “ચીંટી” ઇન્દ્ર તરફ આગળ વધે છે તે દૃશ્ય વિનમ્ર, અવિરત ભક્તિ દ્વારા દૈવી વૃદ્ધિ અને સર્વવ્યાપી તેજ પ્રાપ્ત થાય છે, એવો સંકેત આપે છે.

12 mantras | Devata: Indra (implied through vajra and Vṛtra-slaying mythic frame)

Sukta 100

Sukta 10.100

આ સૂક્ત ઇન્દ્રને “દૃઢ ઊભા રહો” એવી પ્રબળ અપીલ કરે છે; સોમરસથી જાગૃત થઈ ઉપાસકોને વિજયસભર ભોગ, વૃદ્ધિ અને રક્ષણ આપો એવી પ્રાર્થના કરે છે. ઇન્દ્રની વીરશક્તિ સાથે, યજ્ઞવિધિને માર્ગદર્શન અને સુરક્ષા આપવા સવિતૃદેવનું આહ્વાન થાય છે; તેમજ સત્ય, અખંડતા અને અસત્યના આવરણથી મુક્તિ જાળવનારી વિશાળ “સમગ્રતા” તરીકે અદિતીને વારંવાર પસંદ કરવામાં આવે છે.

12 mantras | Devata: Indra (primary); Savitṛ and Aditi invoked for protection and totality

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 101

Sukta 10.101

આ સૂક્ત સમાન મનવાળા સાથીઓના સમૂહ માટેનું જાગરણ-આહ્વાન છે: સૌ મળીને અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી યજ્ઞને ગતિમાં મૂકવો; ઉષા અને દધિક્રાવણનું આવાહન કરવું; અને શક્તિ આપનાર સહાયક તરીકે ઇન્દ્ર (ઇન્દ્રવત) સાથે હોવો. રથ બનાવવાની જીવંત છબીઓ, “ઘોડાઓ” (પ્રાણશક્તિઓ)ને ઉત્સાહિત કરવું, અને હાંડી/પાત્રો-હૌદ ભરવા જેવી ક્રિયાઓ દ્વારા યજ્ઞને સંકલિત, કુશળ પરિશ્રમરૂપ કાર્ય તરીકે રજૂ કરે છે—જે બળ, સમૃદ્ધિ અને વિજયી ગતિ અપાવે છે. અંતે નિશ્ચિત પરિશ્રમ માટે પ્રેરણા આપી, ઇન્દ્રને સોમપાન માટે સ્પષ્ટ રીતે બોલાવે છે અને સહાય આપવા વિનંતી કરે છે.

12 mantras | Devata: Agni, Uṣas, Dadhikrāvan; supported by Indra (indra-vat)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 10.101 opening)

Sukta 102

Sukta 10.102

ઇન્દ્રને અર્પિત આ સ્તુતિ રથ-સ્પર્ધાની જીવંત ભાષામાં ગોઠવાયેલી છે; તેમાં દેવને વિનંતી છે કે તે દોડનાર, ટીમ અને કીર્તિ તથા ધનનો લાભ—આ બધાનું રક્ષણ કરે. કુશળતા, વેગ અને વિજય તરફ ધકેલતી ગતિના સ્વામી તરીકે ઇન્દ્રનું ગાન થાય છે—ચાલતા સમગ્ર જગતને “જોતા” અને દોડ જીતાડતી જોડિયા શક્તિઓને બળ આપતા. બાહ્ય રૂપકની અંદર, આ યોગ્ય માર્ગદર્શન, અસરકારક ઉપાયો અને યુદ્ધમાં તેમજ જીવનના પ્રયત્નોમાં અવરોધો પર વિજય માટેની પ્રાર્થના છે.

12 mantras | Devata: Indra

Sukta 103

Sukta 10.103

આ સૂક્ત યુદ્ધકાળે ઇન્દ્રનું માર્શલ આવાહન છે—તેને ઝડપી, અણમિટ નજરવાળો, એકમાત્ર પરાક્રમી ચેમ્પિયન તરીકે સ્તુતિ કરે છે. ઇન્દ્ર શત્રુસેનાના સમૂહોને ચકનાચૂર કરે છે અને આર્ય સમુદાય માટે અવરોધોથી બંધ થયેલા માર્ગો/સ્થાનો ખોલી આપે છે, એમ તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે. ઇન્દ્રના નેતૃત્વ હેઠળ યુદ્ધવિજય, પોતાની સેનાનું રક્ષણ, અને આગળ વધીને જીતવા માટે જરૂરી સાહસ તથા એકતા પ્રદાન કરવા માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

13 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable for RV 10.103)

Sukta 104

Sukta 10.104

આ સૂક્ત ‘વારંવાર આહ્વાન પામનાર’ અને કપિલવર્ણ અશ્વો દ્વારા વહન થનાર ઇન્દ્રને તાત્કાલિક યજ્ઞમાં આવી તાજું પિછડાયેલું સોમપાન કરવા માટેની તીવ્ર આમંત્રણ-હાક છે. તેમાં ઇન્દ્રને પ્રાર્થના સાંભળનાર, વિધિના માર્ગનો જાણકાર, અને વૃત્ત્રસમાન અવરોધક શક્તિઓનો વિજયી સંહારક તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે; સંઘર્ષમાં સહાય માટે તથા ધન, બળ અને સમૃદ્ધિ/પરિપૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરવા માટે તેની કૃપા માગવામાં આવે છે.

11 mantras | Devata: Indra (with Soma as offering-substance)

Chandas: Trishtubh (common for Indra-Soma hymns; likely here)

Sukta 105

Sukta 10.105

આ સૂક્ત ઇન્દ્રની ("વસુ" ઉપાધિથી સંબોધિત) પ્રબળ સ્તુતિ કરે છે. સ્તોત્ર ક્યારે સાચે તેને “પ્રસન્ન” કરશે એવો પ્રશ્ન ઉઠાવી, તેની સહાયને ઉર્જાવાન બનાવતા આધારરૂપે સોમપાન માટેના સોમ-પિષણનું આહ્વાન કરે છે. ઋભુ અને માતરિશ્વન જેવી ઉપમા સાથે ઇન્દ્રની ઘડેલી શક્તિ અને કુશળતાનું સ્મરણ કરીને, અંતે કુત્સનું તેણે કરેલું રક્ષણ અને દસ્યુ-વધમાં મેળવેલા વિજયોની યાદ અપાવે છે. સ્તુતિ અને સાથ-સંબંધ તેની નિર્ણાયક સહાયને આકર્ષે છે, એવું તે પુષ્ટિ કરે છે.

11 mantras | Devata: Indra (probable) / Vasu epithet; requires Anukramaṇī confirmation for RV 10.105

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (uncertain from excerpt; requires meter scan of full sukta)

Sukta 106

Sukta 10.106

આ સૂક્ત દ્વિ દૈવી શક્તિઓને—સામાન્ય રીતે અશ્વિનો તરીકે સમજાતી—આહ્વાન કરે છે. તેઓ પોતાના રથ સાથે આવી પ્રેરિત વિચારને વિસ્તારે અને કુશળ કારીગરોની જેમ પ્રાણઊર્જાઓને ગતિમાં મૂકી કાર્યપ્રવૃત્ત કરે, એવી પ્રાર્થના છે. તેમની ઝડપી, સમન્વયકર્તા ક્રિયાનું સ્તવન કરીને, બળ (વાજ), આનંદ, અને “અજર” એવી પ્રાણશક્તિની વૃદ્ધિ માગે છે; અને અંતે ઉપાસકની અંતરંગની સૌથી ઊંડી ઇચ્છા તેઓ પૂર્ણ કરે, એવી વિનંતી કરે છે.

11 mantras | Devata: Dual divinities (likely the Aśvins, though not explicitly named in the provided verse)

Sukta 107

Sukta 10.107

આ સૂક્ત દક્ષિણાની સ્તુતિ કરે છે—યજ્ઞને પૂર્ણ કરતી (પૂર્તિ) પવિત્ર, યોગ્ય રીતે દિશિત ભેટ; જે ઉપાસકને અંધકારમાંથી વિશાળ, પ્રકાશમય માર્ગ પર લઈ જાય છે. અહીં દાનને માત્ર દયાદાન તરીકે નહીં, પરંતુ અભિષિક્ત યાજ્ઞિક શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે; તે પુરોહિતીય કાર્યોને પરિપૂર્ણ કરે છે, સામાજિક વ્યવસ્થા અને ધર્મને ટકાવે છે, અને રક્ષણ, સમૃદ્ધિ તથા વિજય ફળરૂપે આપે છે.

11 mantras | Devata: Dakṣiṇā (personified sacred giving) / Pūrtí (completed offering) theme

Sukta 108

Sukta 10.108

ઋગ્વેદ ૧૦.૧૦૮માં નાટ્યમય સંવાદ રજૂ થાય છે. ઇન્દ્રની ઝડપી દૂત સરમા, રસા નદીની પાર “ગાયો” (પ્રકાશ/સંપત્તિ/નિધિઓ) છુપાવનાર પાણિઓને સામનો કરે છે. આ સૂક્ત મનાવટ, ઇનકાર અને ચેતવણી પર આધારિત છે: પાણિઓ લાંચ આપી અને ભ્રમિત કરીને ભટકાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, જ્યારે સરમા ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા) તરફ અડગ રહી છુપાયેલ ધનનો ન્યાયસંગત પુનઃપ્રાપ્તિનો દાવો કરે છે. અંતે બૃહસ્પતિની પ્રકાશક/ઉઘાડક શક્તિ તરફ સંકેત થાય છે—જે છુપાયેલું શોધી કાઢે છે: ગાયો, સોમ, પવિત્ર ઉપકરણો અને ઋષિઓને પણ પ્રગટ કરીને પ્રકાશને આગળ વધવા દે છે.

11 mantras | Devata: Saramā (in dialogue context; hymn concerns the recovery of the hidden cows/treasures)

Chandas: Jagatī/Triṣṭubh mixture is reported for parts of RV 10.108 (verification recommended at verse-level)

Sukta 109

Sukta 10.109

આ સૂક્ત ગંભીર “બ્રહ્મ-કિલ્બિષ” (પવિત્ર ઋત-વ્યવસ્થા અને બ્રાહ્મણિક પાવિત્ર્ય વિરુદ્ધનો અપરાધ) વિષે છે અને દોષ તથા તેના પ્રાયશ્ચિત્ત વિશે—ખાસ કરીને ઋતમાં ગતિ કરતી દિવ્ય આપઃ (જળશક્તિઓ)—પ્રથમ વાણી કરે છે એમ દર્શાવે છે. ખોટી રીતે લીધેલું પરત આપવું (પ્રતિસ્થાપન/પરિતોષ), દિવ્ય આપઃ દ્વારા શુદ્ધિકરણ, અને દેવો સાથે ફરી સુસંગતિમાં પ્રવેશ—આ પર વિશેષ ભાર છે; અંતે નવીન ઉપાસના અને ઋતમાં યોગ્ય સ્થિતિ પુનઃસ્થાપિત થાય છે, તેમજ માતરિશ્વાનનું પણ આવાહન થાય છે.

7 mantras | Rishi: Unknown/unspecified in input (traditional Anukramaṇī assigns RV 10.109 to a specific seer; not provided here) | Devata: Āpaḥ (Waters) / Ṛta; with Mātariśvan invoked

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 10.109)

Sukta 110

Sukta 10.110

આ સૂક્ત પ્રજ્વલિત ગૃહાગ્નિ એવા અગ્નિ જાતવેદસને કેન્દ્રમાં રાખે છે. તે હોતૃ અને દિવ્ય દૂત તરીકે માનવ અર્પણ અને સંકલ્પને દેવતાઓ સુધી પહોંચાડે છે. યજ્ઞને ઋતની અંદરનું સુવ્યવસ્થિત ગતિમાન પ્રવાહ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં ઉષા અને રાત્રિ જેવી પરસ્પરપૂરક શક્તિઓ વિધિના તાલને આધાર આપે છે. અંતે દેવતાઓ ભાગ લે અને ગ્રહણ કરે તેવી સ્વાહા-સજ્જ હવિષ્યાહુતિ સાથે સૂક્ત પરિપૂર્ણ થાય છે.

11 mantras | Devata: Agni Jātavedas

Sukta 111

Sukta 10.111

આ સૂક્ત પ્રેરિત વિચારકોને તેમની મનીષા (ઘડેલી અંતર્દૃષ્ટિ) ઉન્નત કરવા બોલાવે છે અને સત્ય તથા સિદ્ધ કર્મ દ્વારા વિજય અને રક્ષણ માટે ઇન્દ્રને “પ્રવૃત્ત” કરવા પ્રેરિત કરે છે. વજ્રથી વૃત્રનો ભેદ કરી, દેવદ્રોહીઓની માયા વિખેરી નાખનાર ઇન્દ્રના આદર્શ પરાક્રમનું સ્મરણ કરાવી, તે વૈશ્વિક વિજયને વર્તમાન લાભમાં ફેરવે છે: નદીઓ સમુદ્ર તરફ વહે છે, ધનસંપત્તિ આવે છે, અને સત્યવાણી (સૂનૃતા) ઉપાસકને પ્રાપ્ત થાય છે.

10 mantras | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires pada-count verification)

Sukta 112

Sukta 10.112

આ સૂક્ત પ્રાતઃકાળનું સોમ-આહ્વાન છે; ઇન્દ્રને પિછોડેલો સોમરસ પોતાનો “પ્રથમ ઘૂંટ” તરીકે પીવા અને શત્રુબળો સામે પોતાની વિજયશક્તિ પ્રેરિત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. તેમાં સોમપાત્ર પર ઇન્દ્રનો પ્રાચીન અને ન્યાયસંગત અધિકાર સ્તુત થાય છે; મધુર સોમપાન માટે દેવતાઓની સામૂહિક ઇચ્છાનું ગૌરવગાન થાય છે. અંતે, ઇન્દ્ર પ્રયત્નશીલ ઉપાસકો પર દૃષ્ટિ કરે, યુદ્ધમાં વિજય આપે, અને જે અણવહેંચાયેલું લાગે તેમાંથી પણ ધનનો ભાગ ફાળવે એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

10 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable; requires verification)

Sukta 113

Sukta 10.113

આ સૂક્ત ઇન્દ્રના પરાક્રમના ઉછાળાનું સ્તવન કરે છે. દ્યાવા–પૃથિવી અને વિશ્વદેવો તેની શક્તિને આધાર આપે છે; સોમરસ તેના સંકલ્પ અને બુદ્ધિને પ્રેરિત કરે ત્યાર પછી તેની બળવત્તા વિશેષ તેજથી પ્રગટે છે. વૃત્રવધનું સ્મરણ કરીને—જળોને અટકાવનાર અંધકારને ચીરી પાણી મુક્ત કરનાર તેનું કૃત્ય—આ વિજયને આજના ઉપાસકો માટે રક્ષણ, કઠિનાઈઓ પાર સુરક્ષિત ગતિ, અને વિશાળ તથા સ્થિર આધારભૂમિ પ્રાપ્ત થવાની પ્રાર્થનામાં રૂપાંતરિત કરે છે.

10 mantras | Devata: Indra (supported by Dyāvā-Pṛthivī and Viśve Devāḥ)

Chandas: Trishtubh (probable; requires verification)

Sukta 114

Sukta 10.114

ઋગ્વેદ 10.114 યજ્ઞની ગુપ્ત રચના વિષેનું પહેલીરૂપ સૂક્ત છે. તેમાં અગ્નિ (માતરિશ્વન) અને જાણવાની શક્તિઓ (વિશ્વે દેવાઃ) છંદ, સંખ્યા અને પ્રેરિત વાણી દ્વારા ઋત સ્થાપીને વ્યવસ્થા ગોઠવે છે એમ વર્ણવાય છે. કાર્યને ‘માપીને’ ગોઠવવું—છંદો નિશ્ચિત કરવું, બ્રહ્માંડના ગણતરી-માપ ગોઠવવા, અને ઋક તથા સામન દ્વારા યજ્ઞરથને આગળ ધપાવવો—એથી દિવ્ય પોષણ પ્રાપ્ત થાય છે અને શ્રમ તથા ભાગ્યનું યોગ્ય વિતરણ સુનિશ્ચિત થાય છે, એવું સૂક્ત કહે છે.

9 mantras | Devata: Mātariśvan / ritual Fire principle; also Viśve Devāḥ as knowing powers

Sukta 115

Sukta 10.115

આ અગ્નિ સૂક્ત અગ્નિદેવને અદ્ભુત “યુવાન બાળક” તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તેની વૃદ્ધિ તેની બે માતાઓને પણ વટાવી જાય છે અને તે એકસાથે મનુષ્યો અને દેવો વચ્ચે મહાન દૂતની ભૂમિકા ધારણ કરે છે. યજ્ઞના ઋત-ક્રમને સ્થાપિત અને સુરક્ષિત કરવાની, અર્પણો વહન કરવાની, તેમજ ગાયક અને ઋષિ-નેતાઓ—ખાસ કરીને કણ્વ વંશ—નું રક્ષણ કરવાની અગ્નિની શક્તિ અહીં ઉજાગર થાય છે; અંતે વષટ્‌ના ઘોષો અને વારંવારના નમસ્‌ સાથે લિતુર્ગિક ઉદયમાં તે પૂર્ણ થાય છે.

9 mantras | Rishi: Kaṇva (Kāṇva tradition indicated by 10.115.5; hymn as a whole is Kāṇva-associated) | Devata: Agni (as child, messenger, establishing power)

Chandas: Triṣṭubh (typical for Agni hymns in this register; verify by scan)

Sukta 116

Sukta 10.116

આ સૂક્ત ઇન્દ્રને તાત્કાલિક આહ્વાન કરે છે કે તે સોમપાન કરીને પોતાની પૂર્ણ વિજયશક્તિમાં ઉદ્ભવે, જેથી તે વૃત્રસમાન અવરોધક શક્તિઓને ચકનાચૂર કરી ઉપાસકોની સમૃદ્ધિનું રક્ષણ કરે. તેમાં યુદ્ધાત્મક રૂપકો—શત્રુભાવ ધરાવતી, જાદુ-ટોણા/માયાવી શક્તિઓને કાપી નાખવા—અને યજ્ઞ-કાવ્યકર્મનો સંયોગ છે: ઋષિનું વચન નૌકાની જેમ પ્રસ્થાન કરે છે, જે દેવતાઓ સુધી સ્તુતિ પહોંચાડી ધન, માર્ગખુલાસો અને સુરક્ષિત પારાવાર માટે સહાય કરે છે.

8 mantras | Devata: Indra (with Soma as offering-power)

Sukta 117

Sukta 10.117

ઋગ્વેદ 10.117 એક ઉત્તરકાલીન, ઉપદેશાત્મક સૂક્ત છે, જે દાનધર્મ શીખવે છે: સંપત્તિ વહેતી રહેવા માટે છે; જે વહેંચતો નથી તે આધ્યાત્મિક અને સામાજિક રીતે ત્યજાઈ જાય છે. તેમાં દાન (પૃણ્-) ને ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા) સાથેનું સુસંગત આચરણ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે; સંગ્રહખોરી અને જરૂરિયાતમંદોની અવગણના ક્ષય તરફ દોરી જાય છે એવી ચેતવણી આપે છે. વહેંચણીથી દાતા અને સમુદાય—બન્નેનું પોષણ અને ટકાવુ રહે છે.

9 mantras | Devata: Didactic/ethical hymn (no single devatā; addresses the law of giving under divine order)

Chandas: Trishtubh (common for RV 10.117; verification required)

Sukta 118

Sukta 10.118

આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્તમાં દર્શાવવામાં આવે છે કે યથાવિધિ પ્રજ્વલિત કરાયેલ યજ્ઞાગ્નિ ઊંચે ઊઠે છે, ઘીમાં આનંદ પામે છે, અને શત્રુભાવથી હવિષ ‘ગળી જનાર’ (અત્રિણ) ને પાતાળે પાડી અર્પણનું રક્ષણ કરે છે. અમર ગૃહપતિ (નિવાસનો અધિપતિ) તરીકે અગ્નિની સ્તુતિ કરીને કહે છે કે મર્ત્યોમાં આવાહિત થયેલો તે રક્ષા કરવા, શુદ્ધ કરવા, અને વિધિને યોગ્ય ક્રમમાં સ્થાપિત કરવા માટે બોલાવવામાં આવે છે.

9 mantras | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (probable; compact 3-pāda structure typical of gāyatrī-style address)

Sukta 119

Sukta 10.119

આ સૂક્ત પ્રેરિત આત્મચિંતનમાંથી ઊભરાતો આત્મવિશ્વાસનો જીવંત ઉછાળો છે. વક્તાને અંદરથી શક્તિ, લાભ અને જગત-સમત્વ ઊગતું અનુભવાય છે અને તે વારંવાર પૂછે છે કે શું આ “સોમના જળોમાંથી” આવે છે. પલ્લવી-સમાન તાલમાં, સોમને માત્ર પિચડેલું પેય નહીં, પરંતુ વિચાર, સાહસ અને ક્ષમતાને ઊંચે ઉઠાવતું તેજસ્વી, જલમય આનંદક્ષેત્ર તરીકે ચિતરે છે. અંતે સૂક્ત દૈવી સેવામાં તત્પરતા સુધી પહોંચે છે—દેવોને અર્પણો વહન કરવા યોગ્ય એવું “સુઘડ બનાવેલું ઘર” બનવાની તૈયારી.

13 mantras | Rishi: Agastya Māna (traditional Anukramaṇī attribution for RV 10.119) | Devata: Soma (with Apas ‘Waters’ as the supporting field of manifestation)

Chandas: Jagatī (refrain-like cadence with recurring ‘kuvit somasyāpām iti’)

Sukta 120

Sukta 10.120

ઋગ્વેદ 10.120 એક વીરરસભર્યું, યુદ્ધાત્મક સ્તોત્ર છે. તેમાં નવી ઊભરી આવેલી, જગતમાં સર્વોચ્ચ વિજયશક્તિનું—ઉગ્ર સ્વરૂપે ઇન્દ્રનું—સ્તુતિગાન થાય છે; તે તરત જ શત્રુઓને દબાવે છે અને અવરોધો દૂર કરે છે. કવિ મંત્ર (બ્રહ્મન) ને સક્રિય સહાયક તરીકે ચિતરે છે, જે દેવના શસ્ત્રોને ધાર આપે છે અને તેની ગતિ/ઉત્સાહ વધારે છે; આંતરિક પ્રેરણાને બાહ્ય વિજય સાથે જોડે છે. અંતમાં ઇન્દ્રને અથર્વણિક અધિકારથી પુષ્ટિ પામેલો વૈશ્વિક સ્વરૂપધારી તત્ત્વ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે; સહાયક માતૃ/ભગિની શક્તિઓ દ્વારા પોષાયેલો અને વૃદ્ધિ પામેલો.

9 mantras | Rishi: Uncertain for this excerpt; RV 10.120 is a martial hymn praising a conquering divine power (often aligned with Indra-like force). | Devata: Indra-like Ugra (conquering power); possibly Indra as the force that subdues inner enemies—exact Anukramani devatā should be checked.

Chandas: Tr̥ṣṭubh (common for heroic/martial RV verses); needs metrical confirmation.

Sukta 121

Sukta 10.121

આ સૂક્ત સર્જનના પ્રથમ તત્ત્વ—હિરણ્યગર્ભ, “સુવર્ણ ગર્ભ”—વિશે ચિંતન કરે છે. તે જ એકમાત્ર પ્રભુ છે, જે સ્વર્ગ અને પૃથ્વીને ધારણ કરે છે અને જેના પરથી સર્વ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે. દરેક મંત્ર “કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ” (“કયા દેવને હવિષ્યથી અર્પણ કરીએ?”) એવા શોધક પ્રત્યાવર્તન સાથે પૂર્ણ થાય છે, જે અનેક રૂપોની પાછળ રહેલા એક તત્ત્વ પ્રત્યેનું આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરે છે. અંતિમ મંત્રમાં આ પ્રશ્નનું સમાધાન કરીને પ્રજાપતિને જ સર્વને આવરી લેતા પ્રભુ તરીકે નામ આપવામાં આવે છે; પૂર્ણતા અને સમૃદ્ધિ માટે ઇચ્છાઓ અને અર્પણો તેને જ સોંપવામાં આવે છે.

10 mantras | Rishi: Hiraṇyagarbha / Prajāpati (traditional attributions vary; often given to Hiraṇyagarbha) | Devata: Ka / Prajāpati / Hiraṇyagarbha (the One Lord as origin of beings)

Chandas: Tr̥ṣṭubh

Sukta 122

Sukta 10.122

આ સૂક્ત અગ્નિને ગૃહનો શુભ, અશત્રુ “અતિથિ” તરીકે અને મનુષ્યો તથા દેવો વચ્ચે અર્પણો અને આશીર્વાદો વહન કરનાર અનિવાર્ય હોતૃ તરીકે સ્તુતિ કરે છે. તે અગ્નિને ધન અને જીવનશક્તિના પ્રચુર “પ્રવાહો” મુક્ત કરવા, યજમાનના ઘરમાં પ્રજ્વલિત અને શુદ્ધ થવા, અને યજમાનો માટે દીર્ઘકાળીન કલ્યાણ તથા વૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરવા વિનંતી કરે છે. વસિષ્ઠ વંશ આ આવાહન પર સ્પષ્ટ અધિકાર દર્શાવે છે, જેથી આ સૂક્ત જીવંત કુટુંબપરંપરામાં યજ્ઞસ્તુતિ અને રક્ષણની પરંપરામાં સ્થિત થાય છે.

8 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (as indicated by later verse 10.122.8 mentioning Vasiṣṭhas; traditional attribution of the hymn to Vasiṣṭha-lineage) | Devata: Agni

Chandas: Jagatī (likely; 10.122 commonly in Jagatī—needs manuscript confirmation)

Sukta 123

Sukta 10.123

ઋગ્વેદ 10.123 સૂક્ત વેનાનું સ્તવન એક તેજસ્વી, મધ્યસ્થ શક્તિ તરીકે કરે છે—જેને ઘણીવાર ગંધર્વ–સૂર્ય સંકુલ તરીકે વાંચવામાં આવે છે—જે જન્મ, પ્રકાશન અને બ્રહ્માંડના વિરોધી તત્ત્વોના મિલનને પ્રેરિત કરે છે. મંત્રો ગર્ભસ્થ પ્રકાશ, જળો અને સૂર્યના સંગમ, તથા કામાર્થક-પ્રતીકાત્મક દિવ્ય સંયોગ જેવી પ્રબળ છબીઓમાંથી પસાર થાય છે; અને અંતે “બિંદુ/કિરણ” ત્રણેય લોકોમાં ઋત (વ્યવસ્થા) સ્થાપે છે, એમ સમાપ્તિ થાય છે.

8 mantras | Rishi: Traditionally associated with Vena (or a Vena-related seer) in RV 10.123; exact attribution varies by Anukramaṇī traditions. | Devata: Vena / Gandharva-Sūrya complex (a luminous messenger/mediator power); Sūrya and the Waters are central supporting powers in the verse.

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable cadence; typical of RV 10 hymns with expansive imagery).

Sukta 124

Sukta 10.124

આ સૂક્ત મુખ્યત્વે અગ્નિને યજ્ઞમાં આવવા માટે આહ્વાન કરે છે—માર્ગદર્શક તરીકે આગળ ચાલનાર, હવિર્વાહક યજ્ઞાગ્નિ તરીકે; દીર્ઘ અંધકારને સ્થિર/અવિનાશી પ્રકાશથી દૂર કરનાર. મંત્રો આગળ વધતાં, સૂક્ત અગ્નિથી આગળ સંબંધિત સર્વસત્તા-વિષયક ભાવનાઓ સુધી વિસ્તરે છે—ઋત સામે અસત્ય (વરুণ), શત્રુ શક્તિઓનો ક્ષય, અને પ્રતીકાત્મક ચિત્રણ દ્વારા ઇન્દ્રની અંતિમ ઓળખ—જે ઉત્તર-ઋગ્વૈદિક વૃત્તિ દર્શાવે છે કે એક જ વિધિ-આધ્યાત્મિક પ્રવાહમાં અનેક દેવતાઓને ગૂંથવામાં આવે છે.

9 mantras | Rishi: Traditionally attributed in Anukramaṇī to a seer of Mandala 10 (exact name varies by recension); hymn is Agni-directed. | Devata: Agni.

Chandas: Triṣṭubh.

Sukta 125

Sukta 10.125

ઋગ્વેદ 10.125 પ્રસિદ્ધ દેવી-સૂક્ત છે. તેમાં વાક્ (વાણી/શબ્દ) પ્રથમ પુરુષમાં પોતાને સર્વવ્યાપી દિવ્ય શક્તિ તરીકે વર્ણવે છે—જે દરેક દેવ સાથે રહે છે અને દરેક વૈશ્વિક કાર્યને સહારો આપી તેને સ્થિર રાખે છે. આ સ્તોત્ર ઘોષણા કરે છે કે પ્રેરિત વાણી અધિકાર આપે છે, મનુષ્યને ઋષિ અથવા બ્રહ્મા બનાવે છે, અને તે સ્વર્ગ તથા પૃથ્વીથી પણ પર વિસ્તરે છે. સૃષ્ટિ, જ્ઞાન અને સર્વભૌમત્વ/રાજસત્તા પાછળનું આધ્યાત્મિક તત્ત્વ વાક્ જ છે—એવું તે પ્રગટ કરે છે.

8 mantras | Rishi: Vāk Ambhṛṇī (Ambhṛṇī-devī), per Anukramaṇī tradition. | Devata: Vāc (Speech/Word) as Devī; encompassing all deities.

Chandas: Triṣṭubh (standard attribution for much of RV 10.125; verify by scan).

Sukta 126

Sukta 10.126

આ સૂક્ત આદિત્યો—વરુણ, મિત્ર અને અર્યમન—કેન્દ્રિત રક્ષણાત્મક અને મુક્તિદાયક પ્રાર્થના છે. “એક જ સંમતિથી” ગતિ કરતા તેઓ ઉપાસકને વૈરભાવ, પાપ અને દુર્ભાગ્યથી પાર લઈ જાય, એવી વિનંતી તેમાં છે. આગળ તે દૈવી સહાયકોના વિશાળ સમૂહમાં વિસ્તરે છે—મરુતો સાથેના રુદ્ર, ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને વસુઓ—અને સ્વસ્તિ (કલ્યાણ), બંધન/ક્લેશમાંથી મુક્તિ, તેમજ વધુ પૂર્ણ અને સ્થિર પ્રાણશક્તિ તરફ સુરક્ષિત ગતિ/પ્રવેશ માટે પ્રાર્થના કરે છે.

8 mantras | Rishi: Traditionally assigned to a seer of the late Tenth Maṇḍala (Anukramaṇī-dependent; often connected with Aditya-invocations) | Devata: Ādityas—Varuṇa, Mitra, Aryaman

Chandas: Anuṣṭubh (likely for RV 10.126; verse-level confirmation may vary)

Sukta 127

Sukta 10.127

આ સૂક્ત રાત્રિ (નાઇટ) દેવીની સ્તુતિ કરે છે—અनेक પ્રકાશોથી પ્રગટ થતી દૈવી શક્તિ, જે સર્વ તેજ-વૈભવને એકત્ર કરે છે અને જગતને નિશ્ચલતા તથા સુરક્ષામાં સ્થિર કરે છે. તે રાત્રિને વિનંતી કરે છે કે ભટકતા જીવો અને આંતરિક અશાંતિને શાંત કરે, ગૃહનું રક્ષણ કરે, અને શાંતિ તથા કલ્યાણ માટે સાધકભાવથી અર્પિત કવિના સ્તોત્રને સ્વીકારે.

8 mantras | Devata: Rātrī (Night)

Sukta 128

Sukta 10.128

આ સૂક્ત અগ্নિને આંતરિક તથા બાહ્ય તેજ‑બળ (વર્ચસ્) ના અધિપતિ/સેનાપતિ તરીકે કેન્દ્રમાં રાખીને સંઘર્ષમાં વિજય અને રક્ષણ માટેની પ્રાર્થના છે; સર્વ દિશાઓ અને શક્તિઓ અનુકૂળ બને તેવી કામના કરે છે. અগ্নિના અધિપત્યથી પ્રાર્થના વિસ્તરીને દેવીઓ, સર્વદેવો, સોમ, ઇન્દ્ર‑અગ્નિ તથા વસુ‑રુદ્ર‑આદિત્ય જેવા દૈવી વર્ગોનું સહકાર આવાહન કરે છે, જેથી સંતાનપ્રાપ્તિ, દેહની અખંડતા/સુરક્ષા અને પ્રતિસ્પર્ધીઓનો પરાજય સુનિશ્ચિત થાય.

9 mantras | Rishi: unknown (hymn-level attribution varies; needs confirmation from Anukramaṇī) | Devata: Agni (primary), with victory-protection intent

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires syllable-count verification)

Sukta 129

Sukta 10.129

નાસદીય સૂક્ત ઉત્પત્તિના રહસ્ય પર મનન કરે છે; અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વ “પહેલાં” શું હતું તે વિષે સહેલી નિશ્ચિતતા સ્વીકારતું નથી. અવિભક્ત, આવૃત/અપ્રકટ સ્થિતિમાંથી મન અને ઇચ્છાના પ્રથમ સ્પંદનો સુધીની સૂક્ષ્મ ગતિ દર્શાવતા તે જ્ઞાનની સીમાઓને વારંવાર પ્રશ્ન કરે છે. આ સ્તુતિનો હેતુ દૃઢ, મતવાદી રીતે સૃષ્ટિકથન કરવો નથી; પરંતુ પરમ તત્ત્વ ‘તદેકમ્’ સામે આશ્ચર્ય, અનુસંધાન અને ભક્તિભર્યા અજ્ઞેયવાદને પવિત્ર કરવો છે.

7 mantras | Rishi: Prajāpati Parameṣṭhin (traditionally ascribed for RV 10.129, Nā́sadīya) | Devata: Bhāva/Abhāva and the One (tad ekam) as the implicit absolute; not a single anthropomorphic devatā

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 130

Sukta 10.130

આ સૂક્ત યજ્ઞને (બલિ) એક વૈશ્વિક કરઘા તરીકે રજૂ કરે છે: દૈવી “કાર્યપ્રવૃત્તિઓ” તેનું જાળું સર્વ દિશાઓમાં તાણે છે; પિતૃઓ તેને વણે છે; પ્રેરિત ઋષિઓ તેને ધારણ કરે છે. તે દેવતાઓ અને વૈદિક છંદો (છન્દસ્) વચ્ચેનું ચિંતનાત્મક નકશાંકન પણ આપે છે, અને સૂચવે છે કે યોગ્ય યાજ્ઞિક વાણી તથા યોગ્ય માપ/છંદ પોતે જ ઋત—જગતની વ્યવસ્થા—ક્રિયામાં પ્રગટ થાય છે.

7 mantras | Rishi: Traditionally attributed in Anukramaṇī to a seer of the late 10th maṇḍala (often unspecified in brief citations); hymn concerns yajña as cosmic weaving | Devata: Yajña / Viśvakarman-like sacrificial principle (cosmic rite as power)

Chandas: Triṣṭubh (predominant for this hymn section)

Sukta 131

Sukta 10.131

આ ઉત્તરકાલીન ઋગ્વેદિક સૂક્ત ઇન્દ્રને ચારેય દિશાનો રક્ષક તરીકે આહ્વાન કરે છે; દરેક દિશામાંથી આવતી શત્રુ શક્તિઓને દૂર હાંકી, ઉપાસકો તેના વિશાળ આશ્રય (શર્મન)માં આનંદ કરે એવી પ્રાર્થના કરે છે. તેમાં અપોત્રોપૈક/રક્ષણાત્મક પ્રાર્થનાને પુરાણસ્મરણ સાથે (અશ્વિનો સાથેનો નમુચિ પ્રસંગ સહિત) ગૂંથી, ઇન્દ્રની વિજયશક્તિની પુષ્ટિ કરી સમુદાયના કલ્યાણની કામના કરે છે. અંતે દેવના કૃપાળુ મનમાં નિવાસ રહે અને અતિ નાનું વૈર પણ દૂર સુધી હાંકી દેવામાં આવે એવી ઇચ્છા વ્યક્ત થાય છે.

7 mantras | Rishi: Unknown (RV 10.131; late maṇḍala) | Devata: Indra

Chandas: Likely Triṣṭubh (common for Indra hymns in this register), though confirmation requires full hymn metrical scan

Sukta 132

Sukta 10.132

આ ટૂંકું સૂક્ત ઝડપી અને ઉપકારી અશ્વિનોની સ્તુતિ કરે છે; તેઓ સત્ય યજ્ઞકર્તાને બળ આપે છે. દ્યૌ–પૃથ્વી સહાયક બ્રહ્માંડિય શક્તિઓ રૂપે દર્શાય છે, જે ઉપાસકની સમૃદ્ધિ વધારશે. તેમાં સર્વરાજા વરુણને આહ્વાન કરતી એક તીવ્ર રાજધર્મ–નૈતિક ભાવના પણ છે—જે પાપને રોકે છે અને દુરાચારનો અંત કરે છે. અંતે, કષ્ટને પાર કર્યાની વ્યક્તિગત સાક્ષી સાથે, આગળ ધપાવતી અશ્વિનોની સહાયોથી ગાયકોને વ્યથા પાર કરાવી લઈ જવાની પ્રાર્થના થાય છે.

7 mantras | Devata: Ashvins (with Heaven and Earth as supporting cosmic powers)

Sukta 133

Sukta 10.133

ઇન્દ્રને અર્પિત આ સાત ઋચાઓનું સ્તોત્ર રક્ષણ અને વિજય માટેની યુદ્ધપ્રાર્થના છે. ગાયક જગત્કર્તા અને વૃત્રહંતા ઇન્દ્રને પ્રેરિત કરીને, નજીકના સંઘર્ષમાં અમારી સાથે ઊભા રહી શત્રુબળોને ગૂંચવણમાં નાખવા વિનવે છે. ધ્રુવપદ જેવી પુનરાવર્તિત વિનંતિરૂપે, વિરોધીઓની ધનુષ્યની પ્રત્યંચા ઢીલી પડી જાય અને આક્રમણકારોને નીચે દબાવી દેવામાં આવે—એવું માંગે છે. અંતે સમૃદ્ધિનું વરદાન: સ્તુતિ કરનાર કવિને ઇન્દ્રનું દાન હજાર પ્રવાહોવાળી સમૃદ્ધિની ગાયની જેમ અવિરત વહેતું રહે—એ રીતે સ્તોત્ર પૂર્ણ થાય છે.

7 mantras | Devata: Indra

Sukta 134

Sukta 10.134

આ સૂક્ત ઇન્દ્રની સ્તુતિ વિશાળ, જગતને વિસ્તૃત કરનાર સર્વાધિપતિ તરીકે કરે છે. તેની શક્તિ માત્ર શૌર્યમય નથી; તે શુભ માતૃશક્તિ એવી દેવી જનિત્રી દ્વારા પ્રગટ થયેલી સર્જક શક્તિ તરીકે પણ વર્ણાય છે. સ્વર્ગ અને પૃથ્વીને વિસ્તૃત કરવી, વિરોધને ધ્રુજાવી દૂર કરવો—ઇન્દ્રનાં આ વૈશ્વિક કર્મો સોમ પિરસનારને સ્પષ્ટ સહાયરૂપ બને છે અને રયિ (સમૃદ્ધિ અને પરિપૂર્ણતા) આપે છે, એવો અહીં સંબંધ બાંધવામાં આવ્યો છે. અંતે, કોઈ દેવને અવરોધ ન કરનાર, પંથભેદરહિત આદરની પ્રતિજ્ઞા સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે; અને “મંત્ર-શ્રવણ” દ્વારા આંતરિક ઊર્ધ્વગતિ—યોગ્ય શ્રવણથી જાણે પાંખો લાગી જાય તેમ—સૂચવાય છે.

7 mantras | Devata: Indra (with implicit Devī Janitrī as generative power)

Sukta 135

Sukta 10.135

આ સંક્ષિપ્ત, રહસ્યમય સૂક્ત યમના લોક અને પિતૃમાર્ગનું મનન કરે છે. પિતરોને “સુંદર પાંદડાવાળા વૃક્ષ”માં કલ્પવામાં આવ્યા છે; ત્યાં યમ દેવો સાથે સંવાદ કરે છે, અને પરલોકગત પિતા પ્રાચીન માર્ગમાં આનંદ પામે છે. રથને ગતિમાં મૂકતા યુવાનની કોયડાસભર છબી અને વાહકની જેમ અનુસરતું સામન્-ગાન—આવી પ્રતીકાત્મક રચનાઓ દ્વારા, ક્રમબદ્ધ પવિત્ર વાણી અને યોગ્ય અર્પણ આત્માની યાત્રા અને મુક્તિને કેવી રીતે માર્ગદર્શન આપે છે, તે સૂક્ત સંકેત કરે છે.

6 mantras | Devata: Yama (with the Devāḥ; ancestral-father principle also present)

Sukta 136

Sukta 10.136

આ સૂક્ત કેશિન અથવા મુનિ—લાંબા વાળવાળા પ્રેરિત તપસ્વી—નું સ્તવન કરે છે. તેને સીમારેખા પર સ્થિત, તેજસ્વી સત્તા તરીકે ચિતરવામાં આવ્યો છે; અગ્નિ અને વિષ જેવા વિરોધી તત્ત્વો તે પોતાના અંદર ધારણ કરે છે અને લોકોમાં સ્વચ્છંદ રીતે ગતિ કરે છે. મુનિ પવનથી પ્રેરિત, દેવપ્રેરિત, અને “દેવોના દેવ” સાથે સંકળાયેલ તરીકે વર્ણવાઈ, પ્રેરણાસભર આંતરિક સ્વતંત્રતા અને દર્શનશક્તિનો વૈદિક આદર્શ પ્રગટ કરે છે.

6 mantras | Devata: Keśin / Muni (the inspired ascetic power)

Sukta 137

Sukta 10.137

આ સંક્ષિપ્ત ઉપચારસૂક્ત સમૂહ દેવતાઓને પુનઃસ્થાપક શક્તિઓ તરીકે આહ્વાન કરે છે અને પડેલા વ્યક્તિને ફરી શક્તિમાં ઊભો કરવા પ્રાર્થના કરે છે—રોગનો સંબંધ કોઈ દોષ અથવા ભૂલ સાથે જોડાયેલો માનવામાં આવે તો પણ. તેમાં પ્રાર્થના, રક્ષણાત્મક આશીર્વાદ, અને “મંત્ર-સ્પર્શ” નામની વિધિ-માનસિક ક્રિયા સાથે મળીને યક્ષ્મા (ક્ષય/ક્ષીણ કરનાર રોગ)ને દૂર હાંકી કાઢે છે અને સંપૂર્ણ આરોગ્ય (અનામય) ફરી સ્થાપિત કરે છે.

7 mantras | Rishi: Traditionally attributed in RV to a healer-seer context; commonly associated with the Vāta healing hymn sequence (RV 10.137) in later indices (exact rishi varies by tradition). | Devata: Devāḥ (collective gods as healing powers); restorative life-force

Chandas: Triṣṭubh (common in this section; some recensions may vary)

Sukta 138

Sukta 10.138

આ ટૂંકું ઇન્દ્રસૂક્ત દેવના પ્રસિદ્ધ ભેદક-વિજયોને સ્મરે છે: તે આવરણ કરનાર શક્તિઓ (વલ)ને ચીરી નાખે છે, ઉષા અને જળોને મુક્ત કરે છે, અને સર્પસમાન સંકોચક બંધન પર વિજય મેળવી કુત્સને જીત અપાવે છે. સાથે જ આ સૂક્ત ઇન્દ્રને માત્ર યુદ્ધાધિપતિ નહીં, પરંતુ બ્રહ્માંડના વ્યવસ્થાપક તરીકે ઊંચું સ્થાન આપે છે—કાળની વ્યવસ્થા (મહિના) સ્થાપનાર, અને ‘અયજ્વા’ (યજ્ઞ ન કરનાર)ને યજ્ઞયોગ્ય બનાવનાર તરીકે તેની પ્રશંસા કરે છે.

6 mantras | Devata: Indra

Sukta 139

Sukta 10.139

આ સૂક્ત સવિતૃની ઉષઃપ્રેરણા—પ્રકાશરૂપે તેની સ્થિર ઉદયગતિ—ને પૂષણની માર્ગદર્શક અને રક્ષક ગતિ સાથે જોડે છે; પૂષણ “જોઈને” સર્વ લોકોને ચરાવે અને સંભાળે છે. પછી તે પુરાણ–યજ્ઞદૃષ્ટિમાં વિસ્તરે છે, જ્યાં આપઃ (જળ), ગંધર્વ (વિશ્વાવસુ) અને ઇન્દ્ર મળીને ઋતને પ્રગટ કરે છે—છુપાયેલી સીમાઓ, તેજસ્વી ક્ષિતિજો, અને પથ્થર જેવી આવરણોમાં અટકાવેલી સંપત્તિનું (અમૃત/ઊર્જાઓનું) મુક્તિકરણ.

6 mantras | Devata: Savitṛ (with Pūṣan as associated power)

Sukta 140

Sukta 10.140

આ છ ઋચાઓનું સૂક્ત અગ્નિનું સ્તુતિગાન કરે છે—તે વ્યાપક તેજથી ઝળહળતો, સર્વને પ્રકાશિત કરનાર શક્તિ છે; તેના કિરણો અને બળ ઉપાસકમાં વિજયદાયી સમૃદ્ધિ (વાજ) સ્થાપે છે. અગ્નિ લોકોમાં વિસ્તરે, યજમાનને ધન અને કાર્યસાધક ઇચ્છાશક્તિ/સંકલ્પ (ક્રતુ)થી સમૃદ્ધ કરે એવી પ્રાર્થના કરે છે. દરેક યુગમાં માનવ આશીર્વાદ માટે અગ્નિને અગ્રસ્થાને સ્થાપે છે અને તેને ઋત-વાહક દૈવી નેતા તરીકે ગાય છે—એવું આ સૂક્ત પુષ્ટિ કરે છે.

6 mantras | Devata: Agni

Chandas: Trishtubh (probable)

Sukta 141

Sukta 10.141

આ ટૂંકું સૂક્ત સામૂહિક આવાહન છે. તેમાં અગ્નિ, સોમ, આદિત્યો, વિષ્ણુ, સૂર્ય અને ખાસ કરીને ઇન્દ્ર–વાયુ તથા બૃહસ્પતિ જેવી મુખ્ય વૈદિક શક્તિઓને ઉપાસકો તરફ કૃપાભાવે વળી સહાય કરવા વિનંતી કરવામાં આવે છે. તેનો વ્યવહારિક હેતુ સમૃદ્ધિ અને રક્ષણ છે; અને સામાજિક હેતુ સુમેળ—સભામાં સૌ એકત્ર થાય ત્યારે બધા ‘એક જ શુભ મનવાળા’ બને, એવી પ્રાર્થના છે.

6 mantras | Devata: Indra-Vāyu and Bṛhaspati

Sukta 142

Sukta 10.142

આ ટૂંકું અગ્નિ-સ્તુતિગીત ઉપાસકની અગ્નિ પરની સંપૂર્ણ નિર્ભરતા દર્શાવે છે—અગ્નિ જ એકમાત્ર નિશ્ચિત આશ્રય છે—અને હાનિ તથા નિયમભંગ કરનારાઓથી “ત્રિ-રક્ષિત” સુરક્ષા માટે પ્રાર્થના કરે છે. ત્યારબાદ તે અગ્નિને એકતામાં બાંધનાર અને વ્યવસ્થા સ્થાપનાર શક્તિ તરીકે ચિતરે છે—ઘણી ગતિઓને એક જ યોગ્ય માર્ગ પર લાવનાર. અંતે, દેવના આવવા-જવા સાથે શુભ વૃદ્ધિ અને જળની છબીઓ (દૂર્વા ઘાસ, તળાવો, કમળો) જોડાયેલી હોવાનું દર્શાવીને સમાપ્ત થાય છે.

8 mantras | Devata: Agni

Sukta 143

Sukta 10.143

આ ટૂંકું અશ્વિન સ્તોત્ર નાસત્ય અશ્વિનદ્વયને ઝડપી રક્ષક અને નવજીવન આપનાર તરીકે આહ્વાન કરે છે—જે જીવનમાં બળ, ક્ષમતા અને યોગ્ય ગતિ ફરી સ્થાપે છે. અત્રિ અને કક્ષીવન્ત જેવા ઋષિઓને તેમણે આપેલી પ્રાણદાયી સહાયનું સ્મરણ કરીને કવિ અશ્વિનદ્વયને ઉપાસકના “વિસ્તૃત આસન” પર આવવા વિનવે છે; સમુદાયને મુશ્કેલીઓમાંથી સુરક્ષિત રીતે પાર ઉતારવા અને ઓસંડતું પોષણ તથા સદભાવથી ભરપૂર કરવા પ્રાર્થના કરે છે.

6 mantras | Rishi: Kakṣīvant Dairghatamasa (traditional association for many Aśvin hymns; verse itself names Kakṣīvant and Atri) | Devata: Aśvinau (Nā́satyā)

Sukta 144

Sukta 10.144

આ ટૂંકું સૂક્ત પિછડેલા સોમ (ઇન્દુ)ને જીવંત, ધસી આવતી શક્તિ તરીકે ઉજાગર કરે છે. તે “અમર્ત્ય” ગ્રહીતાને—અંતે સ્પષ્ટ રીતે ઇન્દ્રને—અર્પિત થાય છે; તેના દ્વારા ઇન્દ્ર બળવાન બને છે અને વિજયી થાય છે. સોમને ઝડપી અશ્વ સમાન, પ્રાણપોષક અને વિવેકશીલ (દક્ષ) તરીકે ચિતરવામાં આવ્યો છે; તેમજ સુપર્ણ/શ્યેન પ્રતીક મુજબ દૂરના પરપારથી એક વખત લાવવામાં આવેલ ખજાનાં રૂપે પણ વર્ણવાયો છે. આ સૂક્તનો હેતુ—સોમને જીવનશક્તિ, સંકલ્પબળ (ક્રતુ) અને દૈવી વિજયને વિસ્તૃત કરનાર બળ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરવો છે.

6 mantras | Devata: Soma (Indu) offered to an 'immortal' recipient (likely Indra or a general deva addressed as amartya); verse foregrounds Soma’s force

Sukta 145

Sukta 10.145

આ ટૂંકું સૂક્ત એક વ્યવહારિક ઓષધી-સૂક્ત છે: શક્તિશાળી વનસ્પતિ-શક્તિને આવાહન કરીને “સપત્ની” (પ્રતિસ્પર્ધી/અવરોધક ઉપસ્થિતિ)ને દૂર કરવી અને આકર્ષણ, સુમેળ તથા યોગ્ય મિલનને પુનઃસ્થાપિત કરતો મંત્રપ્રયોગ. વક્તા વિધિપૂર્વક તે ઔષધિને “ખોદી કાઢી” તેનો પ્રયોગ બળપૂર્વક વશ કરાવતી, વિજય આપતી શક્તિ તરીકે કરે છે, જેથી ઇચ્છિત વ્યક્તિનું મન વળી પાછું દોડી આવે—જેમ ગાય પોતાના વાછરડાં પાસે આવે—અને પ્રતિસ્પર્ધીને દૂર મોકલી દેવામાં આવે છે.

6 mantras | Devata: Oṣadhi (the plant-power; healing/compelling force)

Sukta 146

Sukta 10.146

આ ટૂંકું સૂક્ત અરણ્યાનીની—વનની જીવંત ઉપસ્થિતિની—સ્તુતિ કરે છે. તે નિર્ભય, ગૂઢ અને પકડમાં ન આવતી છે; સમૃદ્ધિથી પોષે છે છતાં ગામજીવનથી પરે રહે છે. વનમાં રહેલા રહસ્યમય ધ્વનિ-જગત—બુલાવા, ચરચરાટ, તૂટફૂટના અવાજો અને કલ્પનામાં સંભળાતા સ્વરો—ને ચિતરીને, એકાંતને દૈવી અને પોષક વાતાવરણમાં ફેરવે છે. અંતે અરણ્યાનીને સુગંધિત, સમૃદ્ધ અને વન્ય જીવોની માતા તરીકે વખાણે છે; હળથી અસ્પર્શિત, ન ખેડાયેલી ધરતીની અધિષ્ઠાત્રી તરીકે તેને માન આપે છે.

6 mantras | Devata: Araṇyānī (Goddess/Power of the Forest)

Sukta 147

Sukta 10.147

આ ટૂંકું સૂક્ત ઇન્દ્રની સ્તુતિ તેના મન્યુ દ્વારા કરે છે—તેની પ્રથમજાત ક્રોધશક્તિ, જેણે વૃત્રને ભેદી બંધાયેલા જળોને મુક્ત કર્યા અને દ્યાવા-પૃથ્વીને પણ કંપાવી દીધી. પછી તે સામાજિક અને યજ્ઞીય ક્ષેત્ર તરફ વળે છે: ઇન્દ્ર ઉદાર યજમાનોને સાંભળે, અને દયાળુ પિતાની જેમ ઉપાસકોનું સ્થાન, સંપત્તિ, રક્ષણ તથા ન્યાયસંગત વહેંચણી-વિતરણ વિસ્તારે, એવી પ્રાર્થના કરે છે.

5 mantras | Devata: Indra (implied by adri-vaḥ) / Manyu as Indra’s wrath-power

Sukta 148

Sukta 10.148

આ ટૂંકું ઇન્દ્ર-સૂક્ત સોમ પિષનારાઓની સ્તુતિ પર કેન્દ્રિત છે અને ઇન્દ્રને વિનંતી કરે છે કે તે સુવિત ("સારો માર્ગ" અને યોગ્ય સફળતા) તથા તેની વિશાળ વીરશક્તિ સાથે આવતો ઉત્સાહદાયક વાજ પ્રદાન કરે. કવિ ઉપાસનાને પરસ્પર આનંદ તરીકે ગોઠવે છે: મનુષ્યો સોમ અને પોષક અર્પણોથી ઇન્દ્રને પ્રસન્ન કરે છે, અને ઇન્દ્ર પ્રતિફળરૂપે તેમની આંતરિક શક્તિ તથા દેહધારી જીવનને ધારણ કરે છે. સૂક્તનો પરિચય વિશાળ ધરતીમાંથી ઊઠતા જીવંત આહ્વાનથી પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે; ઝડપી અશ્વો પ્રેરિત વાણી ને ઇન્દ્રના ઘૃત-પ્રકાશિત આસન તરફ લઈ જાય છે.

5 mantras | Devata: Indra

Sukta 149

Sukta 10.149

સવિતૃ (દિવ્ય પ્રેરક)ને અર્પિત આ સંક્ષિપ્ત સૂક્તમાં તેની વિશ્વને “જોડીને/કસીને” સ્થિર રાખતી શક્તિનું સ્તવન છે; જેના દ્વારા પૃથ્વી અને દ્યૌ (આકાશ) પોતાના યોગ્ય ક્રમમાં સ્થિર થાય છે અને અંતરિક્ષ તથા સમુદ્ર અજય ધર્મનિયમની સીમામાં બંધાય છે. ત્યારબાદ ધર્મ અનુસાર ગતિ કરતું સવિતૃનું પક્ષી-ચિહ્ન (ગરુત્માન) સૂચવાય છે. અંતે કવિ જાગૃત, ભક્તિભર્યા ચેતનાથી—સોમના તેજસ્વી કિરણની રાહ જોનારની જેમ—સવિતૃની પ્રેરક પ્રેરણાની પ્રતીક્ષા સાથે સૂક્ત પૂર્ણ કરે છે.

5 mantras | Devata: Savitṛ

Sukta 150

Sukta 10.150

આ ટૂંકું સૂક્ત હવ્યવાહન જાતવેદસ અગ્નિને આવાહન કરે છે—તે આદિત્યો, રુદ્રો અને વસુઓ જેવા મુખ્ય દેવગણ સાથે આવી મૃળીક (આરોગ્યદાયક કૃપા) લઈને આવે. દેવોને બોલાવનાર અને ઉપાસકો માટે રક્ષાત્મક, મંગલમય સાન્નિધ્ય સ્થાપનાર, સદૈવ નવેસરથી પ્રજ્વલિત થતો અગ્નિ અહીં સ્તુત થયો છે. અંતિમ મંત્ર પ્રસિદ્ધ ઋષિઓ અને રાજાઓને અગ્નિએ ભૂતકાળમાં આપેલી સહાયનું સ્મરણ કરાવે છે અને એ પૂર્વપ્રસિદ્ધ દૃષ્ટાંતના આધાર પર વર્તમાનમાં પણ સહાયની વિનંતી કરે છે.

5 mantras | Devata: Agni (Jātavedas / Havya-vāhana)

Sukta 151

Sukta 10.151

આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત શ્રદ્ધાને (વિશ્વાસ/સંમતિ) યજ્ઞને અસરકારક બનાવતી ગુપ્ત શક્તિ તરીકે વ્યક્ત કરે છે—તે અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરે છે, આહુતિને ઊંચે ઉઠાવે છે, અને ભગ દ્વારા શુભ હિસ્સો/ભાગ્યવિતરણ સુનિશ્ચિત કરે છે. શત્રુત્વભર્યા બળો વચ્ચે દેવોએ જે અડગ શ્રદ્ધા સ્થાપી હતી, તેવી જ શ્રદ્ધા યજમાનના હેતુઓમાં પણ સ્થાપિત થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે. પ્રભાત, મધ્યાહ્ન અને સૂર્યાસ્ત—દિવસના ત્રણ સંધિઓમાં શ્રદ્ધાનું આવાહન કરીને, સત્યાભિમુખ સંકલ્પ હૃદયમાં દૃઢ બને એવી કામના વ્યક્ત થાય છે.

5 mantras | Devata: Śraddhā (Faith/Assent) with reference to Agni and Bhaga

Sukta 152

Sukta 10.152

આ ટૂંકું ઇન્દ્ર-સૂક્ત દૈવી શાસક-શક્તિને અચૂક સહાયક તરીકે આહ્વાન કરે છે; તે પોતાના સાથીને અજેય બનાવે છે. રક્ષસ, મૃધઃ, વૃત્ર જેવી અવરોધક શક્તિઓનો ભંગ કરવા, શત્રુત્વભર્યો ક્રોધ વિખેરવા, અને શત્રુઓના પ્રહાર સામે વિશાળ આશ્રય (શર્મ) સ્થાપવા માટે ઇન્દ્રને પ્રાર્થના કરે છે. કુલ મળીને, સંઘર્ષ, સ્પર્ધા અને આંતરિક ઉથલપાથલનો સામનો કરનારાઓ માટે આ રક્ષણ અને વિજયની સંક્ષિપ્ત પ્રાર્થના છે.

5 mantras | Rishi: Traditionally attributed in Anukramaṇī to a late Vedic seer (RV 10.152 is an Indra hymn; exact r̥ṣi attribution varies across recensions and needs external confirmation) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 10.152; common for Indra battle-hymns)

Sukta 153

Sukta 10.153

આ ટૂંકું ઇન્દ્રસૂક્ત કાર્યમાં પ્રવૃત્ત “કર્મકર્તાઓ” વચ્ચે ઇન્દ્રની નવી જાગૃત થયેલી ઉપસ્થિતિનું સ્તવન કરે છે; તેઓ વીરશક્તિ (સુવીર્ય)માં ભાગ લેવા માટે તેની પાસે આવે છે. વૃત્રવધ, મધ્યાકાશનું વિસ્તરણ, અને દ્યૌને આધાર આપવો—ઇન્દ્રના પ્રખ્યાત વૈશ્વિક પરાક્રમોનું તે સ્મરણ કરાવે છે; અને અંતે ઓજસ્ (સંકેન્દ્રિત બળ) દ્વારા સર્વ ભુતોને વટાવી જનાર સર્વાધિક પ્રભુત્વશક્તિ તરીકે ઇન્દ્રને ઘોષિત કરે છે. રક્ષણ, બળ, વિજય અને કાર્યસિદ્ધિ માટે ઇન્દ્રની વિજયી ઊર્જાનું આવાહન કરવું—આ જ આ સૂક્તનો હેતુ છે.

5 mantras | Rishi: Traditionally a late Vedic seer (RV 10.153 Indra hymn; exact attribution varies—external confirmation required) | Devata: Indra

Chandas: Gāyatrī or Anuṣṭubh-like short meter (verse is short; exact meter requires pada count verification)

Sukta 154

Sukta 10.154

આ ટૂંકું સૂક્ત અંત્યેષ્ટિ/પિતૃસંબંધિત પ્રાર્થના છે. તેમાં વિનંતી છે કે પરલોકગતને તે ધન્ય સમૂહ સુધી પહોંચાડવામાં આવે, જેમના માટે સોમ મધુરતાથી વહે છે, ઘી જેવી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવે છે અને પવિત્ર હવિરૂપ અર્પણ બને છે. તેમાં “સુગત” થયેલાં વર્ગો—યુદ્ધમાં શૂરવીર, સ્વયંત્યાગી, મહાદાતા, તપસમાંથી જન્મેલા ઋષિઓ—નો ઉલ્લેખ કરીને, યમના શાસન હેઠળ તેમની પ્રકાશમય લોકપ્રાપ્તિ આત્માને થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે.

5 mantras | Devata: Soma (and implicitly the Fathers/blessed as recipients)

Sukta 155

Sukta 10.155

આ સંક્ષિપ્ત અપોત્રોપૈક સૂક્તમાં અરાયી—વંચિતતા, શત્રુતાપૂર્ણ અભાવ અને દુર્ભાગ્ય—ને બળપૂર્વક હાંકી કાઢવામાં આવે છે. અરાયીને દૂર, નિર્જન સ્થાનોમાં (પર્વતો તરફ, નદીના દૂરના પાર કાંઠે) ચાલ્યા જવાની આજ્ઞા આપવામાં આવે છે. ઉપદ્રવને ધકેલી, પ્રહાર કરી દૂર હટાવનારી સહાયક શક્તિ તરીકે શિરિંબિઠાનું આહ્વાન થાય છે. અંતે અગ્નિ અને “ગો/પ્રકાશ”ની આસપાસનું રક્ષિત વર્તુળ અજય છે એવી આત્મવિશ્વાસભરી રક્ષણઘોષણા સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

5 mantras | Devata: Apotropaic expulsion (addressed to Arāyi/privation); auxiliary power Śirimbiṭha invoked

Sukta 156

Sukta 10.156

આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્તમાં પ્રેરિત વિચારો અને સ્તુતિ અગ્નિને સ્પર્ધામાં ઝડપી ઘોડા જેવી ગતિથી આગળ ધપાવે, જેથી ઉપાસકને વારંવાર સમૃદ્ધિ (ધનં-ધનં) પ્રાપ્ત થાય—એવી પ્રેરણા આપવામાં આવે છે. તેમાં અગ્નિને વિનંતી છે કે તે વિશાળ, દૃઢ સંપત્તિ—પ્રકાશ, પશુધન અને ઝડપી શક્તિઓ—લાવી આપે; આંતરિક પણી (સંગ્રહખોર, અવરોધક વૃત્તિ)ને પછાડી દે; અને લોકો માટે ધ્વજ-પ્રકાશ સમાન એવા આ સ્તોત્ર પ્રત્યે જાગૃત થાય.

5 mantras | Devata: Agni

Sukta 157

Sukta 10.157

આ ટૂંકું સૂક્ત ઇન્દ્રને વિશ્વદેવો સાથે આવાહન કરે છે કે તે “લોકોને યોગ્ય ક્રમમાં સ્થાપે,” અસ્તિત્વના વિવિધ સ્તરો અને માનવજીવનમાં સમરસતા સ્થાપિત કરે. તે પ્રાર્થના કરે છે કે આદિત્યો અને મરુતો સાથે રહેલો ઇન્દ્ર અમારી દેહધારિત પ્રાણશક્તિનો રક્ષક બને. અંતે પવિત્ર કિરણ-ગીત (અર્ક)ને અંતર્મુખ વાળીને સ્વધા—વ્યક્તિનો જન્મજાત નિયમ અને પોષક શક્તિ—પુનઃસ્થાપિત થાય, એવો ઉપસંહાર કરે છે.

5 mantras | Devata: Indra with the Viśve Devāḥ (All Gods)

Sukta 158

Sukta 10.158

આ ટૂંકું સૂક્ત રક્ષણ અને આરોગ્ય માટેની પ્રાર્થના છે. તેમાં ત્રણ લોકના ત્રિગુણ વિશ્વરક્ષકોને આહ્વાન કરવામાં આવે છે—દિવ્ય લોકમાં સૂર્ય, અંતરિક્ષમાં વાત, અને પૃથ્વી પર અગ્નિ—કે તેઓ ઉપાસકને દરેક સ્તરે સુરક્ષિત રાખે. ત્યારબાદ સૂક્ત દૃષ્ટિ (ચક્ષુ)ના પુનઃસ્થાપન અને વિસ્તરણ તરફ વળે છે; દૃષ્ટિને સ્થાપિત, સ્થિર અને દૃઢ કરનાર દૈવી શક્તિઓ બાહ્ય તથા આંતરિક દર્શનને સ્પષ્ટ કરે એવી પ્રાર્થના કરે છે. અંતે ‘સંપૂર્ણ રીતે દૃશ્ય’ સૂર્યનું દર્શન થાય, અને જેમની માનવીય દૃષ્ટિ પ્રકાશિત બને છે તેમ વિશાળ રીતે જોઈ શકાય—એવી ઇચ્છા સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

5 mantras | Devata: Sūrya, Vāta, Agni (triadic guardianship across three worlds)

Sukta 159

Sukta 10.159

આ ટૂંકું સૂક્ત સ્ત્રીના પ્રથમ-પુરુષ સ્વરમાં બોલે છે—ઘણી વાર તેને વધૂ અથવા પત્નીના સ્વર તરીકે વાંચવામાં આવે છે. તે ઉગતા સૂર્ય અને ભગ (પ્રત્યેકને તેનો ન્યાયસંગત હિસ્સો આપનાર)ને આવાહન કરીને વૈવાહિક એકતા, સમૃદ્ધિ અને ગૃહ તથા સામાજિક સર્વાધિકાર સુસ્થિર થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે. આ “સ્પર્ધિનીઓ” (સપત્ની) અને સૌહાર્દને ભંગ કરતી ક્ષયકારક શક્તિઓ સામે વિજય-મંત્ર/તાબીઝ તરીકે કાર્ય કરે છે, અને ઇન્દ્રના વિજયી પરાક્રમના આદર્શ સાથે ઘરભાગ્યને વિજયશક્તિ સાથે સંલગ્ન કરે છે.

6 mantras | Devata: Sūrya; Bhaga; and the speaking feminine power (often read as a bride/wife-voice hymn)

Sukta 160

Sukta 10.160

આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્રસૂક્તમાં દેવને કેન્દ્રિત આમંત્રણ છે કે ઇન્દ્ર વર્તમાન યજમાન પાસે જ નિવાસ કરે અને તાજે પિચડાયેલો, પ્રબળ સોમરસનું રક્ષણ કરે. યજ્ઞવિધિમાં ઇન્દ્ર પોતાના અશ્વોને જુગમાંથી છોડી દે, પ્રતિસ્પર્ધી યજમાનો તરફ ખેંચાઈ “દૂર લઈ જવાયો” ન રહે, અને ઉપાસકને ઇન્દ્રના પરંપરાગત દાન—ગાયો, ઘોડા અને વિજયદાયક બળ—અર્પે, એવી પ્રાર્થના છે. દેવની અભિલાષાથી ભરપૂર, હૃદયપૂર્વક કરેલું અર્પણ ઇન્દ્રની કૃપા અને સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરે છે—આ વાત સૂક્તમાં ઉજાગર થાય છે.

5 mantras | Rishi: Traditionally Śvātrya (per padapāṭha ‘śvātryāḥ giraḥ’ in 10.160.2 indicating the clan/poet-group); exact rishi name may be Śvātrya/Śvātra line | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (typical for Indra-Soma praise; requires metrical verification)

Sukta 161

Sukta 10.161

આ સંક્ષિપ્ત ભૈષજ્ય/આયુષ્ય સૂક્ત ઇન્દ્ર–અગ્નિની યુગ્મ શક્તિને આવાહન કરીને, પીડિતને જકડી રાખતી અને ક્ષય કરતી બીમારીઓમાંથી તેમજ અદૃશ્ય “ગ્રાહી” (પકડનાર)માંથી મુક્ત કરવા પ્રાર્થના કરે છે. હવિસ્ (આહુતિ)ના બળ અને પવિત્ર વાણી દ્વારા દર્દીને પ્રતીકાત્મક રીતે “પાછો લાવવામાં” આવે છે; દૃષ્ટિ, અંગો અને આયુષ્ય પુનઃસ્થાપિત થાય છે, અને તેને દુરિત (સંકટ, દુર્ભાગ્ય, ખોટી ગતિ/માર્ગ)થી પરે દોરી જવામાં આવે છે.

5 mantras | Rishi: Traditionally associated with healing/expulsion hymns (bhaiṣajya); specific rishi attribution varies by Anukramaṇī | Devata: Indrāgnī (dual deity)

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 162

Sukta 10.162

આ ટૂંકું રક્ષાત્મક સૂક્ત બ્રહ્મણશક્તિથી સશક્ત થયેલા અગ્નિને રક્ષોહા (વૈરી/દુષ્ટ શક્તિઓનો સંહારક) રૂપે આહ્વાન કરે છે, જેથી ગર્ભમાં પ્રવેશી ગર્ભધારણા અને સંતાનને ધમકી આપતી હોવાનું માનવામાં આવતી ક્ષયકારક, દુર્નામવાળી હાજરીને હાંકી કાઢી શકાય. તેમાં ઘાતક પ્રવેશના અનેક રૂપોનું નામ લેવાય છે—શરીરમાં છુપાઈ રહેવું, યોનિમાં અંદરથી સરકતાં ઘૂસવું, અને સ્વપ્ન તથા અંધકાર દ્વારા મોહ/ભ્રમ પેદા કરવો—અને વારંવાર દૂર કરનાર શક્તિને આ જોખમને દૂર હાંકી દેવા આદેશ આપે છે. પ્રજનનક્ષમતા, ગર્ભાવસ્થા અને કુળપરંપરાની અવિચ્છિન્નતા સુરક્ષિત રાખવા માટે આ સૂક્ત ભૂતબાધા-નિવારક તથા ઉપચારાત્મક પ્રાર્થના તરીકે કાર્ય કરે છે.

6 mantras | Rishi: Late Maṇḍala 10 protective/healing tradition; specific r̥ṣi uncertain in common catalogs. | Devata: Agni (rakṣohā) empowered by brahman; protective exorcistic-healing frame.

Chandas: Likely Tr̥ṣṭubh; requires scansion confirmation.

Sukta 163

Sukta 10.163

આ ટૂંકું ઉપચારસૂક્ત ‘વૃહ્-’ (ઉખેડી કાઢવું/મૂળથી ઉપાડવું) પ્રકારનું “ઉત્કર્ષણ” સૂત્ર છે; તેનો હેતુ યક્ષ્મન—શરીરને ક્ષીણ કરનાર વ્યાધિ—ને દર્દીના શરીરના દરેક અંગમાંથી મૂળসহ ઉખેડી કાઢવાનો છે. પદ્યે પદ્યે માથું અને ઇન્દ્રિયો થી લઈને કમર, અંગો, વાળ અને સાંધા સુધીના શરીરભાગોનું નામ લઈને, તે તે સ્થાનેથી રોગને વિધિપૂર્વક અલગ કરી બહાર હાંકી કાઢી, દેહની પૂર્ણતા ફરી સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. અહીં મુખ્યત્વે મંત્રશક્તિ અને રોગને નામ આપી, સ્થાન નિશ્ચિત કરી, તેને બહાર કાઢવાની ઉપચારક્રિયા જ આવાહિત થાય છે; દેવતાનું નામ સ્પષ્ટ રીતે ઉલ્લેખિત નથી.

6 mantras | Rishi: Late Maṇḍala 10 healing tradition; specific r̥ṣi uncertain. | Devata: Healing/extraction formula; devatā implicit (often aligned with Aśvins/Agni in healing contexts, but not named in this verse).

Chandas: Likely Tr̥ṣṭubh.

Sukta 164

Sukta 10.164

ઋગ્વેદ 10.164 એક અપશકુન-નિવારક (અપોત્રોપૈક) તથા પ્રાયશ્ચિત્તાત્મક સૂક્ત છે. તે મનને નિરૃતિ (ક્ષય, વિનાશ, દુર્ભાગ્ય) તરફથી ફેરવીને જીવન, વિસ્તૃતિ અને શુભ દિશા તરફ ચેતનાને સ્થિર કરે છે. જાગ્રત અવસ્થામાં કે નિદ્રામાં—ભય, શાપ અથવા ભ્રાંતિપૂર્ણ ઇરાદાથી—થયેલા દોષો શુદ્ધિકારક શક્તિઓ દ્વારા (વિશેષ કરીને અગ્નિ દ્વારા) દૂર થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે; અને યજમાનથી દુષ્ટ ઇરાદા/અપકારક ભાવને દૂર ખસેડતી રક્ષાત્મક ‘સ્થાનાંતરણ’ ક્રિયા વડે વિધિને મોહરબંદ કરે છે.

5 mantras | Rishi: Traditionally attributed within RV 10.164 to an Atharvaṇic/Āṅgirasa milieu (exact rishi varies by tradition) | Devata: Manas-pati (Lord of Mind); with explicit counter-force to Nirṛti

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm by scan)

Sukta 165

Sukta 10.165

આ સંક્ષિપ્ત અપોત્રોપૈક સૂક્ત સર્વ દેવતાઓને સમૂહરૂપે સંબોધીને એક અપશકુન દૂર કરવા પ્રાર્થના કરે છે: નિરૃતિ (દુર્ભાગ્ય, વિઘટન/વિલય)ની દૂત માનાતું કબૂતર દેખાવું. મંત્રરૂપ ઋચ દ્વારા આ સૂક્ત ‘મુક્તિ/છૂટકારો’ (નિષ્કૃતિ) કરે છે અને ખાસ કરીને યજ્ઞાગ્નિ આસપાસના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં, બે પગવાળા અને ચાર પગવાળા સર્વ જીવ-સમૃદ્ધિ માટે રક્ષણ માગે છે.

5 mantras | Rishi: Traditionally associated with Atharvanic/late book (Mandala 10) apotropaic seers; specific r̥ṣi attribution varies by Anukramaṇī for this hymn (often given as a late/anonymous tradition). | Devata: Devas in general; with explicit reference to Nirr̥ti as the adverse power being averted.

Chandas: Triṣṭubh (probable; RV 10 frequently uses Triṣṭubh in such stanzas—exact metrical scan recommended for confirmation).

Sukta 166

Sukta 10.166

આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત સ્પર્ધાત્મક અને સ્વ-સ્થાપન કરતું મંત્રરૂપ આકર્ષણ છે. તેમાં પ્રતિસ્પર્ધીઓ પર પ્રભુત્વ મળે—સમકક્ષોમાં “વૃષભ” બની ઊભા રહીએ, શત્રુઓને પ્રહાર/સંહાર કરનાર બનીએ, અને સમૃદ્ધિ તથા પ્રતિષ્ઠા ધારણ કરનાર બનીએ—એવી પ્રાર્થના છે. તેમાં ઇન્દ્રસદૃશ વિજયની ભાષા જોડાયેલી છે અને વિરોધીઓના શબ્દોને રોકવા માટે વાચસ્પતિ (વાણીના અધિપતિ)ને તીક્ષ્ણ રીતે વિનંતી કરવામાં આવી છે. અંતે, પાણીમાંથી ઉપર ઊઠતા દેડકાં જેવી રીતે, નીચેમાંથી જ પ્રતિસ્પર્ધીઓને ચીસો પાડવી પડે એવી જીવંત છબી સાથે સમાપ્તિ થાય છે.

5 mantras | Rishi: Late/anonymous (Mandala 10; self-affirmation/competitive charm style). | Devata: Implicitly Indra-like force of victory; the addressed power is the victorious divine energy invoked for the speaker (no single devatā named in the verse).

Chandas: Anuṣṭubh-like cadence is possible in such charm verses; exact meter requires scan (Mandala 10 includes mixed meters).

Sukta 167

Sukta 10.167

આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સૂક્ત સોમપિષણના સંબોધનરૂપે રચાયેલું છે: મીઠો સોમ ઇન્દ્ર માટે ઢોળવામાં આવે છે; પિષાયેલ પાત્રના અધિપતિ અને વીરબળયુક્ત સમૃદ્ધિ (રયિ) આપનાર તરીકે તેની સ્તુતિ થાય છે. ઇન્દ્રનો વિજય—સ્વઃ (પ્રકાશમય સ્વર્ગ) જીતવો—સોમ, વરુણ અને બૃહસ્પતિ દ્વારા જાળવાતી ઋત (યજ્ઞીય વ્યવસ્થા) સાથે જોડાય છે. અંતે, કવિ પોતે અર્પણ તૈયાર કરે છે અને સ્તોમ (સ્તુતિગીત)ને ઘડે છે—આ સક્રિય ભૂમિકા વિશેષ રીતે આગળ આવે છે.

4 mantras | Rishi: Traditionally associated with the late Rigvedic Indra-hymn corpus of Mandala 10; specific rishi attribution varies by recension and is not securely inferable from the provided text alone. | Devata: Indra (with Soma-pressing context; svah-conquest motif)

Chandas: Likely Triṣṭubh (based on verse shape and cadence typical for Indra praises in X); exact syllable count should be confirmed by pada-level metrical scan.

Sukta 168

Sukta 10.168

આ ટૂંકું વાત-સ્તુતિ સૂક્ત પવનને અદૃશ્ય છતાં નિશ્ચિત રીતે અનુભવી શકાય તેવી શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરે છે: તેનો રથ મેઘગર્જના જેવો ગુંજે છે, સ્વર્ગને સ્પર્શે છે અને ધરતીની ધૂળ ઉડાવે છે. મધ્યાકાશમાં વાતની અવિરત ગતિ અને તેની રહસ્યમય ઉત્પત્તિ પર તે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરે છે; અને અંતે તેને દેવતાઓનો જ “આત્મા” તથા જગતનો ગર્ભ/ભ્રૂણ તરીકે ઓળખાવી, તેને આહુતિને યોગ્ય ગણાવીને સમાપ્ત થાય છે.

4 mantras | Rishi: Traditionally, Sukta 10.168 is attributed to a Vāta-stuti seer in late Mandala 10; exact rishi requires Anukramaṇī confirmation. | Devata: Vāta (Wind)

Chandas: Likely Triṣṭubh (common in nature hymns of RV X); confirm by scan.

Sukta 169

Sukta 10.169

આ ટૂંકું સૂક્ત આરોગ્ય અને સમૃદ્ધિ માટેની પ્રાર્થના છે. આનંદ આપનાર પવન (વાત) અનુકૂળ રીતે વહે, જેથી જીવનદાયી ઔષધિઓ (ઓષધીઓ) દૃઢપણે વધે અને પોષક બને—એવી વિનંતી કરે છે. દેહકલ્યાણને બ્રહ્માંડના આધાર સાથે જોડતાં, રક્ષણકારી કૃપા માટે રુદ્રને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે; તેમજ પોષણ આપતી “શક્તિઓ” સુરક્ષિત ગોષ્ઠમાં (રક્ષિત, પ્રકાશમય જીવન અને પ્રાણશક્તિના ક્ષેત્રનું પ્રતીક) સ્થિર થાય—ઇન્દ્ર, સોમ અને પ્રજાપતિની વ્યાપક મંજૂરી હેઠળ—એવું આમંત્રણ આપે છે.

4 mantras | Rishi: Not securely determinable from supplied text alone. | Devata: Primary: Vāta/Healing Wind and Oṣadhīs; Rudra invoked for grace/protection.

Chandas: Likely Triṣṭubh (confirm by scan).

Sukta 170

Sukta 10.170

આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત સૂર્યને પરમ, સર્વવ્યાપી મહાપ્રકાશ (બૃહત્, વિભ્રાટ) તરીકે સ્તુતિ કરે છે. તે સોમ-મધુ પીને પ્રાણશક્તિ અને યજ્ઞને સ્થિર કરે છે એમ કહે છે. સૂર્ય સ્વયંસંવહન છે, પવનના વેગથી ગતિમાન રહે છે, સર્વ જીવોનું રક્ષણ કરે છે અને અનેક રીતે પ્રકાશિત થાય છે; વિશ્વકર્માની બ્રહ્માંડ-કારાગીરી તથા સર્વદેવોના આધારથી તે સર્વ લોકોને ધારણ કરે છે એમ વર્ણવે છે.

4 mantras | Devata: Sūrya / the Great Light (Bṛhat, Vibhrāṭ) with Soma as sustenance; possibly a solar hymn within Soma liturgy

Sukta 171

Sukta 10.171

આ ટૂંકું ઇન્દ્ર-સૂક્ત વારંવાર ઇન્દ્રને એવા દેવ તરીકે સંબોધે છે કે જે અટકેલું અથવા છુપાયેલું—રથ, સંકલ્પ અને સૂર્યને પણ—આગળ ધપાવે છે. કવિ સોમ અર્પણ કરનારની હાક સાંભળવા બદલ ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે; તે મર્ત્યને બંધનરૂપ નિયંત્રણોમાંથી ઢીલો કરે છે અને મર્યાદા મૂકતી શક્તિઓને વટાવી પ્રકાશને આગળ વધારે છે, એવી પ્રશંસા કરે છે.

4 mantras | Devata: Indra

Sukta 172

Sukta 10.172

આ ટૂંકું સૂક્ત ઉષા (પ્રભાત)ના આગમનને જીવન અને યજ્ઞ માટેના યોગ્ય “માર્ગ” (વર્તની)ના પુનઃઉદ્ઘાટન સાથે જોડે છે: અંધકાર દૂર થાય છે, કિરણો/ગાયો એકત્ર થાય છે, અને કાર્ય ફરીથી વ્યવસ્થિત ગતિમાં પ્રવર્તે છે. તે નવજીવનને એક તરફ બ્રહ્માંડિય ઘટના તરીકે (ઉષા પ્રકાશ પુનઃસ્થાપિત કરે છે) અને બીજી તરફ વિધિ–માનસિક ક્રિયા તરીકે (યજ્ઞમાં અને ચેતનામાં સતતતાનો “સૂતર” ફરી સ્થાપિત કરવો) રજૂ કરે છે.

4 mantras

Sukta 173

Sukta 10.173

આ ટૂંકું સૂક્ત ‘રાષ્ટ્ર’ (સાર્વભૌમત્વ) માટેનું મંત્ર-પ્રાર્થનાત્મક ચર્મ છે. તેમાં શાસકને (અથવા શાસનતત્ત્વને) ધ્રુવ, અચળ સ્થિરતામાં વિધિપૂર્વક ‘પ્રતિષ્ઠિત’ કરીને રાજ્ય હાથમાંથી સરકી ન જાય એવી કામના કરવામાં આવે છે. રાજકીય વ્યવસ્થાને બ્રહ્માંડની વ્યવસ્થასთან સુસંગત બનાવતાં—આકાશ, પૃથ્વી, પર્વતો અને ગતિમાન જગતને દૃઢતાના આદર્શ રૂપે આહ્વાન કરે છે—અને પછી સોમ તથા ઇન્દ્ર (પરંપરામાં આગળ વરુણ, બૃહસ્પતિ, અગ્નિ વગેરે રાજદેવતાઓના સહકાર સાથે) પ્રજાની સ્વેચ્છાપૂર્વકની વફાદારી અને કર/અર્પણ સુનિશ્ચિત થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે.

6 mantras | Devata: Royal/Sovereign principle (Rāṣṭra; supported by Indra/Varuṇa/Bṛhaspati/Agni later in the hymn)

Sukta 174

Sukta 10.174

આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત રાજ્ય/અભીવર્ત (સર્વાધિકાર અને વિજય) માટેની પ્રાર્થના છે. ઇન્દ્રના વિજયકારી ‘વળાંક’ને આદર્શ બનાવી, બ્રહ્મણસ્પતિને ઉપાસકને સુવ્યવસ્થિત અધિપત્ય અને સફળતા તરફ ‘વાળવા’ વિનંતી કરે છે. પ્રતિસ્પર્ધીઓ અને શત્રુબળો પર રક્ષણાત્મક પ્રભુત્વ/અધિક્રમણ મળે તેવી કામના કરે છે, અને અભિષિક્ત હવિષ્યની અસર તથા દૈવી અનુગ્રહથી ‘અસપત્ન’—અર્થાત્ ‘વિરોધીઓ વિનાનો’—બનવાની ખાતરી સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

3 mantras | Rishi: Attributed traditionally to a late (10th maṇḍala) seer-family context; commonly indexed as a Rāṣṭra/Abhivarta type hymn (exact r̥ṣi varies by recension/Anukramaṇī; requires edition-specific confirmation). | Devata: Brahmaṇaspati (with Indra invoked as the exemplar of victorious turning).

Chandas: Likely Triṣṭubh (10.174 is typically triṣṭubh in many indices; verify per pada-count in the chosen Saṃhitā edition).

Sukta 175

Sukta 10.175

આ સંક્ષિપ્ત ઉત્તર-મંડળનું વિધિપર સ્તોત્ર સોમ પિષણારા ગ્રાવાણઃ (પિષણ-પથ્થરો)ને સંબોધે છે. તેમને પિષણફલકો પર પોતાના સ્થાન પર બેસી સોમરસ પિષી કાઢવા પ્રેરિત કરે છે. દૈવી પ્રેરક સવિતૃદેવને ધર્મે (વિધિસંમત રીતે) આ ઉપકરણોને યોગ્ય, નિયમબદ્ધ ગતિમાં પ્રવર્તાવવા આમંત્રિત કરવામાં આવે છે, જેથી યજમાનનું પિષણ દેવોને—વિશેષ કરીને “બળવાન” (ઘણાં વખત ઇન્દ્ર)—બળ અને ઉલ્લાસ આપે.

4 mantras | Rishi: Late-maṇḍala ritual hymn context (10.175) addressing the soma-pressing implements; r̥ṣi attribution varies by Anukramaṇī—confirm per edition. | Devata: Grāvāṇaḥ (pressing-stones) with Savitṛ as the impelling deity.

Chandas: Likely Gāyatrī (shorter cadence; verify per edition).

Sukta 176

Sukta 10.176

આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત દૈવી કારીગર-શક્તિઓ એવા ઋભુઓને અને તેમના “પુત્રો” (તેમની શક્તિઓ/પ્રભાવોને) આવાહન કરે છે—જે મહાન કાર્યને વિસ્તારે અને પરિપૂર્ણ કરે છે; પૃથ્વીને માતા-ગાય સમજી તેની પાસેથી પોષણ ગ્રહણ કરે છે. ત્યારબાદ તે યજ્ઞની કર્તૃત્વશક્તિ તરફ વળે છે: દેવ-શોધક હોતૃ અને અગ્નિ—સુયોગ્ય રીતે દોરાયેલા રથની જેમ ગતિમાન—રક્ષણ માટે આપણામાં “ઘડાયેલા” થાય છે અને જીવનને અમર ઉદ્ભવ તરફ વિસ્તારે છે.

4 mantras | Rishi: Sūkta to the R̥bhus (artisan divinities); exact r̥ṣi attribution varies by Anukramaṇī—confirm per edition. | Devata: R̥bhus (and their ‘sons’/powers).

Chandas: Likely Triṣṭubh (verify per edition).

Sukta 177

Sukta 10.177

આ સંક્ષિપ્ત પરંતુ અત્યંત રહસ્યમય સૂક્ત પતંગ—“પંખવાળું” સૌર તત્ત્વ—ને ચેતનાનો ગુપ્ત સૂર્ય તરીકે ચિંતે છે; હૃદય અને મન દ્વારા ઋષિઓ તેને અનુભવે છે. તેમાં સૂર્ય-પક્ષીને અસુરની માયા (સર્વાધિકારી ઘડતરશક્તિ), મરીચિઓ (પ્રકાશના કિરણો), અને ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા)ના સ્થાને રક્ષિત વાક્‌ (પ્રેરિત વાણી) સાથે જોડવામાં આવ્યો છે.

2 mantras | Devata: Pataṅga / Solar-bird (mystic Sun); associated with Asura (sovereign) and the Marīcīs (rays)

Sukta 178

Sukta 10.178

આ સંક્ષિપ્ત બે ઋચાવાળું સ્તોત્ર તાર્ષ્ક્યને દૈવી પ્રેરણાથી ચલિત, ઝડપી રક્ષક તરીકે આહ્વાન કરે છે, જે મુસાફરી અને સંઘર્ષના જોખમો વચ્ચે સુરક્ષિત ગમન અને વિજય સુનિશ્ચિત કરે છે. કવિ કલ્યાણ (સ્વસ્તિ) માટે પ્રાર્થના કરે છે અને માંગવામાં આવેલા સહારાની તુલના ઇન્દ્રના દાન સાથે તથા આવતાં-જતાં અક્ષત રીતે પાર ઉતારતી નાવ સાથે કરે છે.

2 mantras | Devata: Tārkṣya

Sukta 179

Sukta 10.179

આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત સમયસર યજ્ઞમાં ઇન્દ્રનો યોગ્ય હિસ્સો અર્પણ કરવા માટેનું વિધિસભર આહ્વાન છે. ઊઠો, જુઓ અને તૈયાર રહો—વિશેષ કરીને મધ્યાહ્ન સવનના સોમપેષણ માટે અર્પણની ‘શ્રાત’ (સન્નદ્ધતા) પર ભાર મૂકે છે. ઇન્દ્રને આવવા, સહચરો વચ્ચે બેસવા અને આનંદથી દધી/પેષિત હવિષ્ય પાન કરવા આમંત્રિત કરે છે, અને આ ક્રિયા ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા) સાથે સુસંગત છે એમ પુષ્ટિ કરે છે.

3 mantras | Devata: Indra

Sukta 180

Sukta 10.180

આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર સ્તુતિ બહુવાર આહ્વાન થતા વીરને શત્રુઓને દબાવવા અને “જમણા હાથથી ધન લાવવા”—અર્થાત્ શુભ, ધર્મસંગત અને વૈધ શક્તિ દ્વારા—વિનવે છે. ઇન્દ્રને ભયંકર, પર્વતોમાં ભટકતા પશુરૂપે ચિતરવામાં આવ્યો છે: તે પોતાના શસ્ત્રોને તીક્ષ્ણ કરે છે, શત્રુબળોને વિખેરી નાખે છે, અને દેવો (તથા ઉપાસકની ઉચ્ચ શક્તિઓ) કાર્ય કરી શકે એવો વિશાળ અને સુરક્ષિત ક્ષેત્ર ખુલ્લું કરે છે.

3 mantras | Devata: Indra

Sukta 181

Sukta 10.181

આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત યજ્ઞની શક્તિ યોગ્ય રચના દ્વારા કેવી રીતે “વહેંચાય” અને અસરકારક બને છે તે પર મનન કરે છે—અનુષ્ટુભ છંદ, પ્રેરિત શોધ, અને યોગ્ય યાજ્ઞિક વાણી (યજુસ) દ્વારા. વિધિની કાર્યક્ષમતાને તે દેવત્રયના સ્ત્રોતો સાથે જોડે છે: ધાતૃ—વિધાતા/નિયામક, સવિતૃ—પ્રેરક, અને વિષ્ણુ—વ્યાપક. તેમના દ્વારા યજ્ઞનાં ગુપ્ત આસનો, આદ્ય સૂત્રો, અને સૂર્યજન્ય ‘ઘર્મ’ (યાજ્ઞિક ઉષ્મા/તાપ) પુનઃપ્રાપ્ત થઈ વિધિના ક્ષેત્રમાં લાવવામાં આવે છે.

3 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (named in the verse) | Devata: Dhātṛ / Savitṛ / Viṣṇu (triadic sourcing of the rite’s power; hymn concerns sacrificial formulation)

Chandas: Anuṣṭubh (explicitly referenced; verse itself may be in a different meter in some recensions, but the mantra thematizes Anuṣṭubh)

Sukta 182

Sukta 10.182

આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત પ્રાયાજ (પૂર્વ-આહુતિઓ) અને અનુયાજ (ઉત્તર-આહુતિઓ) દરમિયાન ખાસ કરીને યજમાનનું રક્ષણ કરી યજ્ઞવિધિમાં શાંતિ અને કલ્યાણ રહે તે માટે નરાશંસને આવાહન કરે છે. હાનિકારક વાણી (અશસ્તિ) અને દુષ્ટ ઇરાદો/બુદ્ધિ (દુર્મતિ) દૂર ફેંકાઈ જાય, તેમજ બ્રહ્મન્‌ (પવિત્ર મંત્રરચના)નો વિરોધ કરનાર શત્રુબળો—ખાસ કરીને રક્ષસો—અગ્નિસ્વરૂપ રક્ષક શક્તિથી દહાઈને નાશ પામે, એવી પણ પ્રાર્થના કરે છે.

2 mantras | Devata: Narāśaṃsa

Sukta 183

Sukta 10.183

આ સંક્ષિપ્ત, ઋગ્વેદના ઉત્તરકાલીન સૂક્તમાં તપસમાંથી જન્મેલી સૃજનશક્તિને “જન્મ લે” એમ આહ્વાન કરવામાં આવે છે અને સંતાન—ખાસ કરીને ઇચ્છિત પુત્ર—સાથે સમૃદ્ધિ આપવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. દ્રષ્ટા કહે છે કે તેને આ શક્તિનું આંતરિક દર્શન થયું છે: તે ચેતન છે, ઋતુચક્ર મુજબ પરિશ્રમ કરતી અને દેહધારી છે; અને અંતે પ્રથમપુરુષી પ્રકાશનમાં તે પોતાના અંદર નિવાસ કરતી સર્જનકર્ત્રીનું સ્વરૂપ પ્રગટ કરે છે—જે વનસ્પતિઓમાં ભ્રૂણ સ્થાપે છે અને સર્વ લોકોમાં જન્મપ્રક્રિયાને પોષી પ્રસૂતિને ટકાવી રાખે છે.

3 mantras | Devata: A generative tapas-born power (often read in context with fertility/progeny rites; addressed as a presence to be born)

Sukta 184

Sukta 10.184

ઋગ્વેદ 10.184 એક સંક્ષિપ્ત પરંતુ અત્યંત શક્તિશાળી જનન-સ્તુતિ છે, જેમાં ગર્ભસ્થાપન અને ગર્ભરક્ષણ માટે સર્જનના અનેક દિવ્ય શિલ્પીઓને આવાહન કરવામાં આવે છે. તેમાં વિષ્ણુને ‘ગર્ભાશય તૈયાર કર’ એવી પ્રાર્થના છે, ત્વષ્ટૃને શિશુનું સ્વરૂપ ઘડવા વિનંતી છે; પ્રજાપતિ અને ધાતૃને ભ્રૂણમાં પ્રાણ/રસ ભરી તેને યોગ્ય સ્થાને સ્થાપિત કરવા કહે છે. ત્યારબાદ સિનિવાલી, સરસ્વતી અને અશ્વિનોને ગર્ભધારણાને દૃઢ કરવા, ગર્ભને સુરક્ષિત રાખવા અને દસમા મહિને પૂર્ણકાલીન પ્રસૂતિથી બાળકનો જન્મ કરાવવા માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

3 mantras | Devata: Viṣṇu, Tvaṣṭṛ, Prajāpati, Dhātṛ (collective generative powers)

Sukta 185

Sukta 10.185

આ સંક્ષિપ્ત ત્રણ ઋચાઓનું સૂક્ત ‘ત્રણ’ આદિત્યો—મિત્ર, અર્યમન અને વરુણ—ને ઋત (બ્રહ્માંડિય નિયમ) ના વિશાળ આધાર અને માનવ જીવનના રક્ષક તરીકે આહ્વાન કરે છે. તેમની તેજસ્વી શક્તિ અને અજય રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરે છે, જેથી શત્રુબળો અને દુષ્ટ વાણી આપણા માર્ગ પર પ્રભુત્વ ન જમાવી શકે. અંતે, અદિતિના પુત્રો જેને અનુગ્રહ આપે છે તે મર્ત્યને અવિરત પ્રકાશ અને પ્રાણશક્તિ આપે છે—એવો વચનભાવ સૂક્તમાં પ્રગટ થાય છે.

3 mantras | Devata: Mitra–Aryaman–Varuṇa (Ādityas; guardians of ṛta)

Sukta 186

Sukta 10.186

આ સંક્ષિપ્ત ત્રણ ઋચાવાળું સૂક્ત વાતા (પ્રાણરૂપ પવન) ને ઉપકારી વૈદ્ય તરીકે આહ્વાન કરે છે—તે હૃદયમાં શાંતિ અને આનંદ લાવે છે અને પ્રાણશ્વાસને પૂર્ણ જીવન તરફ આગળ ધપાવે છે, એમ સ્તુતિ કરે છે. વાતાને પિતા, ભાઈ અને મિત્ર તરીકે સંબોધીને સંબંધ વધુ ગાઢ બનાવે છે. અંતે, વાતાના પોતાના ધામમાં સંગ્રહિત માનવામાં આવતો “અમૃતનો ખજાનો”માંથી એક હિસ્સો—અર્થાત્ જીવનને ટકાવી રાખે તેવી, મૃત્યુરહિત પ્રાણશક્તિ—માટે પ્રાર્થના કરે છે.

3 mantras | Devata: Vāta (Wind as life-force and healer)

Sukta 187

Sukta 10.187

આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્તમાં લોકોના મહાબળવાન “વૃષભ” એવા અગ્નિને વારંવાર આહ્વાન કરવામાં આવે છે અને બાહ્ય વિરોધીઓ તેમજ આંતરિક પ્રતિરોધ—એવા શત્રુબળોને પાર કરીને ઉપાસકને આગળ લઈ જવા વિનંતી થાય છે. શુદ્ધ જ્વાળાથી રક્ષસ્ (વિકૃતિ/વિઘ્ન ઉત્પન્ન કરનાર શક્તિઓ) ને ચકનાચૂર કરનાર તેજસ્વી શક્તિ તરીકે અગ્નિની સ્તુતિ કરવામાં આવે છે; તેમજ “પારના કાંઠે જન્મેલો” એવો પરાત્પર અગ્નિ તરીકે, યજ્ઞ અને વાણી ને સુરક્ષા તથા વિજય તરફ દોરી જનાર તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.

5 mantras | Devata: Agni

Sukta 188

Sukta 10.188

આ ટૂંકું સૂક્ત જાતવેદસ અગ્નિને આવાહન કરે છે. તેની “અશ્વ” (તેની ઝડપી, અસરકારક શક્તિ) આવીને તૈયાર કરેલા બર્હિસ પર—પવિત્ર યજ્ઞભૂમિ પર—આસન ગ્રહણ કરે, એમ તે પ્રેરણા આપે છે. પછી કવિ ઉદાર દાતા અગ્નિ માટે સુગઠિત સ્તુતિ ઊભી કરે છે; અને અંતે, દેવો સુધી અર્પણો પહોંચાડતા અગ્નિના તેજસ્વી કિરણો યજ્ઞને ગતિ આપી તેને સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરે, એવી પ્રાર્થના કરે છે.

3 mantras | Devata: Agni Jātavedas

Sukta 189

Sukta 10.189

આ સંક્ષિપ્ત, અત્યંત પ્રતીકાત્મક સૂક્ત રંગબેરંગી પ્રકાશથી ઝગમગતી “ગાય”ની ગતિનું અનુસરણ કરે છે—જેને ઘણી વાર ઉષા અથવા સૂર્યનું પ્રકાશ માનવામાં આવે છે—તે માતા (પૃથ્વી)ની આગળ પગ મૂકી પિતા (દ્યૌ/આકાશ) તરફ આગળ વધે છે. પછી “બહાર અને અંદર” શ્વાસ લેતી બ્રહ્માંડશક્તિનું ચિત્રણ થાય છે; લયબદ્ધ ગતિથી સ્વર્ગ પ્રગટ થાય છે. અંતે વાક્ (વાણી) જેમાં સ્થાપિત છે એવો સૂર્યનો “પતંગ” પક્ષી દર્શાય છે—દરેક ઉષા અને દરેક દિવસે અનેક લોકોએ પાર તેજ ફેલાવતો.

3 mantras | Devata: Symbolic/cosmic principle (often interpreted as Sūrya’s light/cow, or Dawn/illumination moving between Earth and Heaven)

Sukta 190

Sukta 10.190

આ સંક્ષિપ્ત સૃષ્ટિ-વિષયક સૂક્ત સર્જનનો ક્રમબદ્ધ વિકાસ દર્શાવે છે: તપસ્ (સર્જનાત્મક ઉષ્મા)માંથી ઋત અને સત્ય ઉત્પન્ન થાય છે; પછી રાત્રિ અને વૈશ્વિક મહાસાગર; અને ત્યાંથી દિવસ–રાતને માપતું વર્ષ પ્રગટે છે. અંતે ધાતૃ—વ્યવસ્થાપક/નિયામક—સૂર્ય અને ચંદ્રને સ્થાપે છે અને સ્વર્ગ, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ તથા સ્વઃ એવા સ્તરિત લોકોને ગોઠવે છે; વિશ્વ બુદ્ધિગ્રાહ્ય વ્યવસ્થિત ક્રમ પર આધારિત છે, તે વાતને સૂક્ત પુષ્ટિ આપે છે.

3 mantras | Devata: Cosmogonic principle (often addressed to the universal creative process; implicit Brahmanic/Ṛta principle rather than a single anthropomorphic deity)

Sukta 191

Sukta 10.191

આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરવાનું અને લોકોમાં સૌહાર્દ પ્રજ્વલિત કરવાનું જોડે છે: જેમ એકત્ર કરેલા ઇંધણથી અગ્નિ પૂર્ણતા પામે છે, તેમ એકત્રિત સંકલ્પથી સમુદાય મજબૂત બને છે. તે સહભાગી વાણી, સહભાગી મન અને સહભાગી વિધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે; અનેકમાં “એક જ ચેતના” રચવાનું વ્યવહારિક સાધન તરીકે યજ્ઞને રજૂ કરે છે.

3 mantras | Rishi: Saṃvanana (saṃvananaḥ) | Devata: Agni

Chandas: Virāḍ-anuṣṭubh