Sukta 81
Sukta 10.81
Traditionally associated with the Viśvakarman hymns (exact ascription varies by Anukramaṇī; requires confirmation for 10.81.1).
Viśvakarman (cosmic artisan/creator)
Trishtubh (standard for 10.81; needs verification)
આ સૂક્ત સર્વને ઘડનાર વિશ્વકર્મા—યજ્ઞીય દ્રષ્ટા પુરોહિત, જે લોકોને ‘અર્પણ’ કરીને ગુપ્ત ઊંડાણમાંથી સર્જન સ્થાપે છે—ની સ્તુતિ કરે છે. આકાશ અને પૃથ્વી કેવી રીતે ઘડાયા તે અંગે આશ્ચર્યભર્યા સૃષ્ટિ-પ્રશ્નો દ્વારા આગળ વધે છે અને અંતે વાચસ્પતિ (વાણીના સ્વામી) રૂપે વિશ્વકર્માને સીધું આવાહન કરીને, ઉપાસના સ્વીકારી કલ્યાણ તથા રક્ષણ આપવાની પ્રાર્થના કરે છે.
Mantras
Mantra 1
य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वदृषिर्होता न्यसीदत्पिता नः । स आशिषा द्रविणमिच्छमानः प्रथमच्छदवराँ आ विवेश ॥
જે આ સર્વ ભૂવનને યજ્ઞમાં અર્પે છે—ઋષિ, હોતા—તે અમારા પિતા બનીને અમારા અંદર નિવાસે બેઠો છે. આશીર્વાદની શક્તિથી દ્રવિણ—સમૃદ્ધિ—ઇચ્છતો, તેણે પ્રથમ નીચલા લોકોમાં પ્રવેશ કર્યો; તેમને ઢાંકી, ઊંડાણમાં સર્જનકર્મની સ્થાપના કરી.
Mantra 2
किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत्स्वित्कथासीत् । यतो भूमिं जनयन्विश्वकर्मा वि द्यामौर्णोन्महिना विश्वचक्षाः ॥
સાચે તો આધાર શું હતો, ટેકો શું હતો, અને તે કેવી રીતે હતું? જ્યાંથી ભૂમિને જનમ આપતો વિશ્વકર્મા—સર્વત્ર દૃષ્ટિવાળો—પોતાની મહિમા-શક્તિથી દ્યૌ (આકાશ) ને ચારે તરફથી આવરી લેતો ગયો?
Mantra 3
विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥
વિશ્વતઃ ચક્ષુવાળો, વિશ્વતઃ મુખવાળો, વિશ્વતઃ બાહુવાળો અને વિશ્વતઃ પાદવાળો—એ એક દેવ, દ્યાવા-ભૂમીને જનમ આપતો, પોતાના બાહુઓથી સર્વને એકત્ર શ્વાસે ભરે છે અને પોતાના પતત્રો (શક્તિના પાંખો) વડે જગતોને ગતિમાં મૂકે છે.
Mantra 4
किं स्विद्वनं क उ स वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः । मनीषिणो मनसा पृच्छतेदु तद्यदध्यतिष्ठद्भुवनानि धारयन् ॥
કયું સ્વિદ્ વન હતું, અને કયો સ્વિદ્ વૃક્ષ હતો, જેના પરથી દ્યાવા-પૃથિવીને ઘડી કાઢી? મનીષીજન મનમાં તે રહસ્યને પૂછે છે—શું તે હતું જે સર્વ ભુવનોથી ઉપર ઊભું રહી, તેમને ધારણ કરતું હતું?
Mantra 5
या ते धामानि परमाणि यावमा या मध्यमा विश्वकर्मन्नुतेमा । शिक्षा सखिभ्यो हविषि स्वधावः स्वयं यजस्व तन्वं वृधानः ॥
હે વિશ્વકર્મન, તારા પરમ ધામો—ઉચ્ચતમ, નીચતમ અને મધ્યમ—જે જે છે, તે સ્વધાવાન (સ્વયં-શક્તિમાન) તું હવિષ્યમાં સહચરોને શીખવ. તું પોતે જ યજ્ઞ કર; તારી તનુ (પ્રકટ સ્વરૂપ) વધારતો, જેથી કાર્ય અમામાં સિદ્ધ થાય.
Mantra 6
विश्वकर्मन्हविषा वावृधानः स्वयं यजस्व पृथिवीमुत द्याम् । मुह्यन्त्वन्ये अभितो जनास इहास्माकं मघवा सूरिरस्तु ॥
હે વિશ્વકર્મન્! હવિષથી વૃદ્ધિ પામતા, તું સ્વયં પૃથ્વી અને દ્યૌ (આકાશ)નું યજન કર. આસપાસના અન્ય લોકો ભ્રમમાં ભટકતા રહે; અહીં અમારો મઘવા—સમૃદ્ધિ આપનાર દાતા—અને સૂરિ (પ્રકાશિત નેતા) સ્થિર રહે.
Mantra 7
वाचस्पतिं विश्वकर्माणमूतये मनोजुवं वाजे अद्या हुवेम । स नो विश्वानि हवनानि जोषद्विश्वशम्भूरवसे साधुकर्मा ॥
આજે બળની સમૃદ્ધિ (વાજ)માં સહાય માટે અમે વાચસ્પતિ વિશ્વકર્માને—મનથી ઝડપી પ્રેરિત—આહ્વાન કરીએ છીએ. સર્વશંભૂ—સર્વમંગલ કરનાર—સાધુકર્મા, રક્ષણ માટે, અમારા સર્વ હવન/આહ્વાનોને પ્રસન્નતાથી સ્વીકારે.
Frequently Asked Questions
Viśvakarman is the “all-maker,” a divine artisan who fashions and upholds the worlds. In this hymn he is also invoked as Vācaspati, the Lord of Speech, who perfects works and grants well-being.
It is a poetic way to ask about the ultimate cause of creation. The verse suggests that ordinary material explanations are inadequate, pointing to a deeper, mysterious creative intelligence behind the cosmos.
It can be recited in fire offerings or at the start of important work to pray for ordered creation, skillful accomplishment, effective speech, and protection—asking Viśvakarman to accept the worship and bring universal welfare.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.