Brahma Purana in Gujarati

અધ્યાય ૧ મંગલાચરણથી આરંભે છે—પરમ, અવિકારી પુરુષોત્તમ હરિ એ જ આધાર છે, જેના પરથી માયા-રચિત જગત ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાં તે સ્થિત રહે છે અને અનુક્રમ કલ્પાંતોએ તેમાં જ લય પામે છે.

અધ્યાય ૩માં પુરાણિય સર્જનચક્રમાં ઉત્પન્ન થયેલા દેવો, દૈત્ય-દાનવો, ગંધર્વો, નાગો, યક્ષ અને રાક્ષસોની વંશાવળી તથા સૃષ્ટિવિવરણ આપવામાં આવ્યું છે.

અધ્યાય ૫ મન્વંતર-વ્યવસ્થાનો સંક્ષિપ્ત, દસ્તાવેજી પ્રકારનો પરિચય આપી પુરાણિક ઇતિહાસ માટે સમયક્રમનું માળખું ઊભું કરે છે. ઋષિઓના પ્રશ્નથી પ્રેરિત લોમહર્ષણ કહે છે કે સર્વ મન્વંતરોનો વિસ્તાર વાણીથી અપરિમેય છે; તેથી તે સુવ્યવસ્થિત સાર રજૂ કરે છે.

આ અધ્યાયમાં વૈવસ્વત મનુની વંશપરંપરા રાજવંશો અને પ્રદેશીય ઓળખ સાથે જોડીને વર્ણવાઈ છે. મનુના નવ પુત્રો—ઇક્ષ્વાકુ વગેરે—ની ગણના થાય છે. મિત્ર-વરুণ સંબંધિત યજ્ઞપ્રસંગથી ઇળાનો જન્મ થાય છે; દિવ્ય પિતૃઓને પ્રાર્થના કરીને તે સુદ્યુમ્ન રૂપ ધારણ કરે છે અને વંશસાતત્યનો મુખ્ય આધાર બને છે.

અધ્યાય ૯માં સોમ (ચંદ્ર)ના જન્મની કથા અને આગળના ચંદ્રવંશ ઇતિહાસની ભૂમિકા વર્ણવાય છે. બ્રહ્માથી માનસપુત્ર અત્રિ ઉત્પન્ન થયા; અનुत્તર તપથી તેમનું ઊર્ધ્વગામી તેજ/બીજ સોમરૂપ બની દસ દિશાઓમાં પ્રકાશ્યું.

આ અધ્યાયમાં લોમહર્ષણ નહુષવંશની વંશાવળી તથા ધર્મ-રાજકીય કથા વર્ણવે છે. સ્વર્ભાનુની પુત્રી પ્રભાથી આયુના પાંચ પુત્ર—નહુષ, વૃદ્ધશર્મા, રંભ, રજી અને અનેના—જન્મ્યા. દેવ–અસુર યુદ્ધમાં બ્રહ્મા કહે છે કે રજી જે પક્ષે લડે તે જ જીતશે; તેથી દેવો અને દૈત્યો બંને તેની સહાય માગે છે.

અધ્યાય ૧૩માં ઋષિઓની વિનંતી મુજબ લોમહર્ષણ પુરુ, દ્રુહ્યુ, અનુ, યદુ અને તુર્વશુની વંશાવળીઓ સતત રીતે વર્ણવે છે. પુરુના ઉત્તરાધિકારથી આરંભ કરીને અનેક રાજવંશીય શાખાઓ વિસ્તરે છે, જે જનપદો, રાજ્યો અને પ્રસિદ્ધ રાજકુલોની ઉત્પત્તિનું કારણ-નકશો બની રહે છે.

અધ્યાય ૧૫માં લોમહર્ષણ ક્રોષ્ટુવંશના યાદવોની વિસ્તૃત વંશાવળી વર્ણવે છે. ક્રોષ્ટુની સંતતિથી આરંભ કરીને સ્વાહી, ઉષદ્ગુ, ચિત્રરથ, શશબિંદુ વગેરે રાજાઓનો ક્રમ જણાવાઈ વંશ જ્યામઘ સુધી પહોંચે છે.

અધ્યાય 17માં સ્યમંતક મણિનો પ્રસંગ ગાઢ રીતે આગળ વધે છે. મણિના વિવાદિત હસ્તાંતરણ પછી સત્રાજિતનો વધ થાય છે અને શતધન્વા સ્યમંતક લઈને ભાગી જાય છે; તે ગુપ્ત કરાર હેઠળ મણિ અક્રૂરની કસ્ટડીમાં મૂકે છે. પિતૃશોકથી વ્યાકુળ સત્યભામા આ અપરાધ શ્રીકૃષ્ણને જણાવે છે.

આ અધ્યાયમાં લોમહર્ષણ જંબૂદ્વીપস্থিত ભારતવર્ષનું સંક્ષિપ્ત પરંતુ માર્ગદર્શક મહાત્મ્ય વર્ણવે છે. સમુદ્રના ઉત્તર અને હિમાલયના દક્ષિણમાં આવેલું ભારત પરમ કર્મભૂમિ છે, જ્યાં માનવકર્મ મુક્તિસાધક ફળ આપે છે એમ પ્રશંસા કરવામાં આવી છે.

અધ્યાય ૨૧માં પૃથ્વીના પરિમાણના વર્ણન પછી તેની નીચે આવેલા સાત પાતાળલોકો (અતલથી પાતાળ સુધી)નું ક્રમશઃ નિરૂપણ થાય છે। આ લોકો અત્યંત વિશાળ અને અદભુત વૈભવથી યુક્ત છે—દિવ્ય પ્રાસાદો, પ્રકાશમાન મણિઓ, ઉપવનો, નદીઓ, કમળ-સરોવરો, સુગંધ, સંગીત અને ભોગવિલાસથી શોભિત।

અધ્યાય ૨૩માં ઋષિઓ અને લોમહર્ષણ વચ્ચેના સંવાદરૂપે સંક્ષિપ્ત બ્રહ્માંડ-વર્ણન તથા તત્ત્વચિંતન આવે છે. ભૂર્લોકથી ઉપરના લોકોની રચના અને પ્રમાણ પૂછતાં સૂર્ય-ચંદ્રના કિરણોની પહોંચ પ્રમાણે પૃથ્વીનો વિસ્તાર નિર્ધારિત કરી તેને આકાશના વિસ્તારો સાથે સંબંધિત બતાવવામાં આવે છે.

અધ્યાય ૨૫માં ઋષિઓ પૃથ્વી પરનાં પુણ્યતીર્થો અને પવિત્ર ધામોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન માંગે છે.

અધ્યાય ૨૭માં ભારતવર્ષનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. ભારતને અનન્ય કર્મભૂમિ કહેવામાં આવ્યું છે—અહીં દેહધારી જીવો પુણ્ય‑પાપનાં ફળ અનિવાર્ય રીતે ભોગવે છે અને ધર્મ, અર્થ, કામ તથા મોક્ષ—ચાર પુરુષાર્થોનું પૂર્ણ સાધન શક્ય છે.

અધ્યાય ૨૯માં ઋષિઓ ભાસ્કરના તે પરમ પુણ્યક્ષેત્રનું વર્ણન સાંભળી—જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે—બ્રહ્માને વધુ ઉપદેશ માંગે છે. તેઓ દેવપૂજા અને દાનનાં ફળ, નમસ્કાર અને પ્રદક્ષિણા, દીપ-ધૂપ અર્પણ, શૌચવિધિ, ઉપવાસ, રાત્રિભોજન તથા અર્ઘ્યનું યોગ્ય સ્વરૂપ અને સ્થાન વિશેની અસર પૂછે છે.

અધ્યાય ૩૧માં બ્રહ્મા સૂર્ય (આદિત્ય)નું તત્ત્વમહાત્મ્ય સમજાવે છે. સૂર્ય ત્રિલોકનો મૂળ આધાર, ધર્મવ્યવસ્થાનો નિયંતા અને સર્વભૂતોનો આત્મસ્વરૂપ પ્રભુ છે; તેની પાસેથી સૃષ્ટિ પ્રવર્તે છે અને પ્રલયે તેમાં જ લય પામે છે.

આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ દિવાકર સંબંધિત વધુ કથા પૂછે છે. બ્રહ્મા સૃષ્ટિક્રમ વર્ણવે છે—અંધકારમાં ડૂબેલા લોકોમાં પ્રકૃતિમાંથી બુદ્ધિ, પછી અહંકાર, ત્યારબાદ મહાભૂતોની પ્રવૃત્તિ અને અંતે સાત લોકોથી યુક્ત બ્રહ્માંડ; તેમજ પૃથ્વી પર સાત દ્વીપ અને સાત સમુદ્રોની વ્યવસ્થા.

અધ્યાય ૩૫માં ઉમાના તપસ્યા-વિવાહમાર્ગનો ક્રમ અને ચિત્રકૂટ આશ્રમનું તીર્થમાહાત્મ્ય એકસાથે વર્ણવાય છે. દેવો દેવીને આશ્વાસન આપે છે કે ધૂર્જટિ (શિવ) જલ્દી તેમના પતિ બનશે.

અધ્યાય ૩૭માં શિવવિવાહ પૂર્ણ થયા પછીનું દૃશ્ય વર્ણવાય છે. ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં દેવગણ અતિ તેજસ્વી ભવ પાસે જઈ વિસ્તૃત સ્તોત્ર કરે છે, જેમાં શિવના અનેક નામો અને વિશ્વકાર્યોનું વર્ણન છે.

અધ્યાય ૩૯ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં દક્ષ પ્રજાપતિના અશ્વમેધ યજ્ઞના વિનાશને યજ્ઞાધિકાર અને દૈવી સન્માન અંગેના તત્ત્વચિંતનાત્મક સંઘર્ષ રૂપે રજૂ કરે છે.

અધ્યાય 41માં દક્ષના યજ્ઞ અને શિવના ક્રોધના વર્ણન પછી એકામ્રક નામના શૈવ ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય પવિત્ર ભૂગોળરૂપે રજૂ થાય છે. ઋષિઓની જિજ્ઞાસાથી વક્તા બ્રહ્માના ઉપદેશરૂપે કહે છે કે એકામ્રક વારાણસી સમાન, અત્યંત દુર્લભ અને પાપનાશક છે; ત્યાં અસંખ્ય લિંગો અને આઠ તીર્થોનો સમૂહ છે.

અધ્યાય 43માં બ્રહ્મા કૃતયુગના આદર્શ વૈષ્ણવ રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નનું ચરિત્ર વર્ણવે છે—તે સત્યનિષ્ઠ, યજ્ઞકુશળ, પરાક્રમી અને જિતેન્દ્રિય છે.

અધ્યાય ૪૫ તીર્થ-માહાત્મ્યરૂપે વર્ણિત છે. ઋષિઓ પૂછે છે કે પરમ પવિત્ર પુરુષોત્તમ વૈષ્ણવ ક્ષેત્રમાં અગાઉ વૈષ્ણવ પ્રતિમા કેમ સ્થાપિત ન હતી. બ્રહ્મા ઉત્તર આપે છે કે આ પાપનાશિની કથા શ્રીદેવીના વાસુદેવને કરેલા પ્રશ્નથી શરૂ થઈ—કામ, ક્રોધ અને મોહમાં ફસાયેલા જીવો માટે સુલભ મોક્ષોપાય શું.

અધ્યાય 47માં રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન દ્વારા વૈષ્ણવ પ્રાસાદ (મંદિર-પ્રાસાદ)ના આરંભ અને અશ્વમેધ યજ્ઞની વિશાળ તૈયારીઓનું વર્ણન છે.

અધ્યાય 49માં ‘કારુણ્ય-સંજ્ઞકં વિષ್ಣુસ્તોત્રમ્’ નામનું દીર્ઘ ભક્તિમય અને તત્ત્વચિંતનસભર સ્તોત્ર આવે છે.

આ અધ્યાયમાં ભગવાન વાસુદેવ પોતાને પુરુષોત્તમ રૂપે પ્રગટ કરે છે—તે દેવ, યક્ષ, દૈત્ય વગેરે તમામ વર્ગીકરણોથી પર છે અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, ઇન્દ્ર તથા યમ સાથે સંબંધિત જગત્કાર્યોને પણ પોતાના અંદર સમાવી લે છે.

આ અધ્યાયમાં મહાપ્રલયનું વિરાટ વર્ણન છે. વીજળીથી શોભિત, વિવિધ રંગ-રૂપ ધરાવતા વિશાળ મેઘસમૂહો અચાનક ઊઠે છે અને સર્વગ્રાહી વરસાદ વરસે છે. જલધરો આકાશને ઢાંકી દે છે, દિશાઓ ડૂબી જાય છે, સમુદ્રો મર્યાદા વટાવે છે, પર્વતો વિખેરાય છે અને પૃથ્વી જળમાં સમાઈ એકાર্ণવ બને છે.

અધ્યાય ૫૫માં બ્રહ્માજીના વર્ણનરૂપે દિવ્ય દર્શન આવે છે. ઋષિ માર્કંડેય માયાબાળના દેહમાંથી બહાર આવી ફરી એકાર্ণવ—પ્રલયનો એકાંત મહાસાગર—જોયે છે, જેમાં સર્વ જીવો લીન થયેલા છે.

આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા પંચતીર્થવિધિનું નિયમાત્મક વર્ણન કરે છે. પ્રથમ માર્કંડેય-હ્રદમાં ઉત્તરાભિમુખ થઈ સ્નાન કરવું અને શૈવ મંત્રો દ્વારા ‘સંસારસાગરથી ઉદ્ધાર’નો ભાવ ધારવો કહેવામાં આવ્યું છે.

અધ્યાય ૫૯માં બ્રહ્મા વાસુદેવના અનંતરૂપ દર્શન-પૂજનની તારક શક્તિ, શ્વેતગંગા-તીર્થની પવિત્રતા અને શ્વેતમાધવ દેવનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. ઋષિઓ શ્વેતમાધવની મહિમા તથા તે પ્રસિદ્ધ ક્ષેત્રમાં હરિની પ્રતિમાની ઉત્પત્તિની સંપૂર્ણ કથા માંગે છે.

અધ્યાય ૬૧માં અષ્ટાક્ષરવિધિ દ્વારા મંડલમાં નારાયણપૂજાની મંત્રકેન્દ્રિત, ક્રમબદ્ધ રીત વર્ણવાઈ છે. બ્રહ્મા સાધકને મહાજળાશયની નજીક ચાર દ્વારવાળું ચોરસ મંડલ બનાવી તેમાં અષ્ટદળ કમળ આંકી અષ્ટાક્ષર પદ્ધતિથી દેવની આરાધના કરવા કહે છે.

અધ્યાય ૬૩માં બ્રહ્મા ઋષિઓને ઇન્દ્રદ્યુમ્નસર તીર્થનું માહાત્મ્ય અને યાત્રા-વિધિ સમજાવે છે. આ સરોવર અશ્વમેધ યજ્ઞના દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું હોવાથી સ્વયં પાવનકારી તીર્થ કહેવાયું છે.

અધ્યાય ૬૫માં ઋષિઓના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે બ્રહ્મા જ્યેષ્ઠ માસની પૂર્ણિમાએ શ્રીકૃષ્ણના સ્નાન-અભિષેકનો શુભ સમય અને વિધિ વર્ણવે છે. નક્ષત્રયુક્ત પૂર્ણિમાની મહિમા તથા સર્વ તીર્થોની શક્તિ ધરાવતો પવિત્ર કૂવો જણાવે છે.

અધ્યાય ૬૭ સંવાદરૂપ છે. ઋષિઓ અલગ-અલગ યાત્રાઓના ફળનો ભેદ પૂછે છે અને બ્રહ્મા પુણ્યફળ તથા વિધિપ્રક્રિયાને ક્રમબદ્ધ રીતે સમજાવે છે. સંયમ અને નિયમપૂર્વક કરેલી યાત્રા સ્ત્રી-પુરુષ સૌ માટે પ્રશસ્ત છે તથા ફાલ્ગુન અને જ્યેષ્ઠ માસના વિશેષ કાળમાં વધુ અસરકારક ફળ મળે છે એમ જણાવે છે.

આ અધ્યાયમાં બ્રહ્માએ અગાઉ કહેલી વિષ્ણુલોકની વાત અને ‘પુરુષ’ નામના દુર્લભ પાવન ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય સાંભળીને ઋષિઓ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરે છે—આ ક્ષેત્રમાં દેહત્યાગ કરવાથી હરિનું સાલોક્ય અને વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ એટલી સહેલાઈથી કેવી રીતે મળે?

આ અધ્યાયમાં નારદ બ્રહ્માને ત્રિદૈવત્ય તીર્થના સ્વરૂપભેદ અને મહાત્મ્ય વિશે પૂછે છે. બ્રહ્મા તેને અન્ય તીર્થો, પુણ્યભૂમિઓ અને યજ્ઞકર્મોથી પણ શ્રેષ્ઠ કહી તેની ઉત્પત્તિકથા વર્ણવે છે.

અધ્યાય ૭૩માં નારદના પ્રશ્નથી કમંડલુ સાથે સંકળાયેલી દેવી અને વિશેષ પુણ્યવર્ધક પવિત્ર જળની ઉત્પત્તિનું વર્ણન થાય છે. બ્રહ્મા બલિના ધર્મનિષ્ઠ, પ્રજારક્ષક અને લોકહિતકારી રાજ્યનું ચિત્રણ કરે છે; પરંતુ દેવો સ્થાનચ્યૂત થઈ વિષ્ણુને શરણ જાય છે.

અધ્યાય ૭૫માં નારદ કૈલાસ પર ઋષિ ગૌતમની તપશ્ચર્યા વિષે પૂછે છે અને બ્રહ્મા તે પ્રસંગ વર્ણવે છે. ગૌતમ વાણી-સંયમ કરીને કુશાસન પર બેસી મહેશ્વરનું દીર્ઘ સ્તોત્ર કરે છે—શિવના સૃષ્ટિ, સ્થિતિ, પ્રલય, કાળની વ્યવસ્થા, તેમજ વેદવાણી અને યજ્ઞને દિવ્ય દેહરૂપે પ્રગટ કરનાર સ્વરૂપનું ગાન કરે છે.

આ અધ્યાયમાં ગૌતમી (ગોદાવરી)ને સર્વતીર્થરૂપ, અતિફલદાયી અને સર્વોત્તમ તીર્થ તરીકે મહિમાવંત કરવામાં આવી છે. બ્રહ્મા વર્ણિત દિવ્ય સંવાદમાં શિવ ગૌતમ ઋષિને કહે છે કે અલ્પ પ્રદેશમાં પણ અસંખ્ય તીર્થો પ્રગટ થશે; શિવ સર્વત્ર વ્યાપક અને વરદાતા છે.

અધ્યાય ૭૯માં નારદ ક્રમશઃ તીર્થોના વિશિષ્ટ ફળો સાંભળવાની અવિરત ઉત્કંઠા દર્શાવે છે, ખાસ કરીને ગંગાના પાવન પ્રવાહ અને તેની સાથે જોડાયેલી ઉત્પત્તિ-કથાઓ સહિત।

અધ્યાય ૮૧ ગૌતમી-તટ પર આવેલા કાર્ત્તિકેય તીર્થનું, ‘કૌમાર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ, ઉત્પત્તિ-વર્ણન અને મોક્ષદાયક મહિમા કહે છે. બ્રહ્મા જણાવે છે કે તારકાસુરવધ પછી પાર્વતીએ સ્નેહથી સ્કંદને ત્રિલોકમાં ઇચ્છાનુસાર વિહાર કરવાની છૂટ આપી.

અધ્યાય 83માં ગૌતમી (ગોદાવરી) કાંઠે આવેલા દશાશ્વમેધિક તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે; તેનું માત્ર શ્રવણ પણ અશ્વમેધનું ફળ આપે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. બ્રહ્મા વિશ્વકર્માના પુત્ર વિશ્વરૂપના વંશજ ભૌવન રાજા અને તેના પુરોહિત કશ્યપની યજ્ઞસંકટની કથા કહે છે.

અધ્યાય ૮૫માં ગૌતમી ગંગા (ગોદાવરી) કાંઠે આવેલા ક્ષુધાતીર્થની ઉત્પત્તિ અને મહિમા વર્ણવાય છે. બ્રહ્મા નારદને કહે છે કે આ અત્યંત પુણ્ય તીર્થ મનુષ્યની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે.

અધ્યાય ૮૭માં અહલ્યાસંગમ નામના તીર્થનું (પછી ઇન્દ્રતીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ) માહાત્મ્ય અને ઉત્પત્તિકથા વર્ણવાય છે. બ્રહ્માએ અતિ શુભલક્ષણવાળી કન્યા અહલ્યા સર્જી અને તેના પાલન માટે તપસ્વી તથા વેદવિદ ગૌતમ ઋષિને સોંપી; આગળ ચાલીને એ જ તેના પતિ બને છે.

અધ્યાય 89માં બ્રહ્મા નારદને ગંગા પર અરુણા–વરુણા નદીઓના પવિત્ર સંગમનું માહાત્મ્ય કહે છે; તે સ્વભાવથી જ પાવન કરનાર છે.

અધ્યાય ૯૧માં ગોવર્ધન-તીર્થનું પરમ પાવન માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે; તેના સ્મરણમાત્રથી પાપનાશ થાય અને પિતૃઓને પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય એમ કહેવામાં આવ્યું છે. બ્રહ્મા નારદને એક દૃષ્ટાંત કહે છે—જાબાલી નામનો બ્રાહ્મણ ખેડૂત બળદોને કઠોરતાથી હાંકે છે, તેથી ગોકલ્યાણ અંગે સર્વ લોકોમાં ચિંતા ફેલાય છે.

અધ્યાય ૯૩માં પિતૃતીર્થ અને વિશ્વામિત્રતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. બ્રહ્મા જણાવે છે કે જ્યાં દાશરથી રામે સીતાસહિત પિતૃઓનું તર્પણ કર્યું તે સ્થાન પિતૃતીર્થ છે; ત્યાં સ્નાન, દાન અને શ્રાદ્ધ-તર્પણ કરવાથી ફળ અક્ષય બને છે.

અધ્યાય ૯૫માં ગૌતમી (ગોદાવરી)ના ઉત્તર કાંઠે આવેલા શુક્રતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. બ્રહ્મા આ તીર્થને સર્વ પાપ અને રોગ નાશ કરનારું કહી પરિચય આપે છે અને અઙ્ગિરસ તથા ભૃગુ ઋષિઓની વંશકથા કહે છે—તેમના પુત્રો જીવ અને કવિ (શુક્ર).

આ અધ્યાયમાં પૌલસ્ત્ય તીર્થનું માહાત્મ્ય અને ધનદ (વૈશ્રવણ/કુબેર) સાથે તેનો સંબંધ વર્ણવાયો છે. બ્રહ્મા કહે છે કે વિશ્રવાસનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર કુબેર સમૃદ્ધિ અને સિદ્ધિઓથી યુક્ત હોવા છતાં રાવણ, કુંભકર્ણ અને વિભીષણ સાથે ભ્રાતૃવૈરમાં ફસાય છે.

અધ્યાય ૯૯માં બ્રહ્મા નારદને ઋણપ્રમોચન/ઋણમોચન તીર્થનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. કક્ષીવતનો પુત્ર પૃથુશ્રવા સમર્થ હોવા છતાં વૈરાગ્ય અને ‘પરિવિત્તિ’ (જેઠ પહેલાં કનિષ્ઠનું લગ્ન) દોષના ભયથી લગ્ન તથા વૈદિક અગ્નિકર્મ ટાળે છે.

અધ્યાય ૧૦૧માં પુરૂરવસમ્ નામના તીર્થની ઉત્પત્તિ અને મહાત્મ્ય વર્ણવાય છે અને સ્મરણ તથા પ્રત્યક્ષ દર્શનની પાવન શક્તિ પ્રગટ થાય છે.

અધ્યાય ૧૦૩માં બ્રહ્મા નારદને શમી-તીર્થનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે; તેને સર્વપાપ-નાશક તરીકે વખાણવામાં આવ્યું છે. ગૌતમી નદીના દક્ષિણ કાંઠે ક્ષત્રિય રાજા પ્રિયવ્રતે વશિષ્ઠને મુખ્ય પુરોહિત બનાવી અનેક ઋત્વિજ અને ઋષિઓ સાથે રાજસી અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો.

અધ્યાય ૧૦૫માં સોમતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે—અહીં સ્નાન, જપ, હોમ અને પિતૃતર્પણથી પિતૃપ્રીતિ વધે છે અને મહાપુણ્ય મળે છે. બ્રહ્મા નારદને પ્રાચીન કથા કહે છે: દેવોને અમૃતસમાન, પ્રાણદાયક સોમ ગંધર્વોએ અટકાવી રાખ્યો હતો.

અધ્યાય ૧૦૭માં બ્રહ્મા વૃદ્ધેશ્વર શિવ સાથે સંબંધિત વૃદ્ધાસંગમ તીર્થનું પવિત્ર સ્થાનવર્ણન અને મોક્ષદાયક મહાત્મ્ય કહે છે.

અધ્યાય ૧૦૯માં ગોદાવરી કાંઠે આવેલા ચક્રતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે; તે બ્રહ્મહત્યાદિ મહાપાપોનો પણ નાશ કરનાર પવિત્ર તીર્થ ગણાય છે.

અધ્યાય ૧૧૧માં બ્રહ્મા નાગતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવી તેને મનોઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર શુભ તીર્થ કહે છે. પ્રતિષ્ઠાનપુરના રાજા શૂરાસેનનો લાંબા સમયથી ઇચ્છિત પુત્ર ભયંકર સર્પરૂપે જન્મે છે અને પછી ‘નાગેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે.

અધ્યાય ૧૧૩માં બ્રહ્મતીર્થનો પ્રાદુર્ભાવ અને મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. બ્રહ્મા દેવતાઓમાં પણ દુર્લભ એવું, ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને આપનાર તીર્થ જણાવે છે. કથામાં બ્રહ્માનું ગધેડામુખવાળું ભયંકર પાંચમું શિર દેવગણ માટે સંકટ બને છે; દેવો વિષ્ણુ પાસે ઉપાય માંગે છે.

અધ્યાય ૧૧૫માં શેષતીર્થ (નાગતીર્થ) ની ઉત્પત્તિ અને મહિમા વર્ણવાય છે. બ્રહ્મા કહે છે કે રસાતળના નાગરાજ શેષને દૈત્ય, દાનવ, રાક્ષસ વગેરેના પ્રવેશથી સ્થાન છોડવું પડે છે અને તે શરણ શોધે છે.

આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા નારદને આત્મતીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે—આ તીર્થ ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને આપનારું છે.

અધ્યાય ૧૧૯માં સોમતીર્થનું પવિત્ર માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી સોમપાન સમાન પુણ્ય મળે છે. પછી ઔષધિઓને આદ્ય ‘માતાઓ’ તરીકે બતાવી, તેઓ ધર્મ, વેદાધ્યયન અને યજ્ઞકર્મને ધારણ કરીને ચરાચર જગતને આધાર આપે છે એમ કહે છે.

અધ્યાય ૧૨૧માં ગંગાસંબંધિત બે સંગમ-તીર્થો—રેવીતી–ગંગા અને વિદર્ભા–ગૌતમી—ની ઉત્પત્તિ તથા તારક મહિમા વર્ણવાય છે. બ્રહ્મા તપસ્વી ભરદ્વાજની કથા કહે છે—તેમની બહેન રેવીતી દેહવિકૃતિથી યુક્ત હોવાથી તેના લગ્ન અને સમાજસ્થાન અંગે ભરદ્વાજ ચિંતિત થાય છે.

અધ્યાય ૧૨૩માં બ્રહ્મા નારદને ગૌતમી (ગોદાવરી) કાંઠે આવેલા રામતીર્થની ઉત્પત્તિ અને મોક્ષદાયી મહિમા વર્ણવે છે.

અધ્યાય ૧૨૫માં બ્રહ્મા યમ-તીર્થનું માહાત્મ્ય પ્રગટ કરે છે—ગંગાતટનું આ તીર્થ પિતૃઓની તૃપ્તિ વધારનારું અને દૃશ્ય-અદૃશ્ય ફળ આપનારું છે. કથામાં કપોત (અનુહ્રાદ) અને તેનો પ્રતિસ્પર્ધી ઉલૂક એવા બે પક્ષી-વંશો ગંગાના બંને કાંઠે લાંબા સમય સુધી યુદ્ધ કરે છે.

અધ્યાય 127માં ગંગાના ઉત્તર કાંઠે આવેલા દેવતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે.

અધ્યાય 129માં ગૌતમી (ગોદાવરી) કાંઠે આવેલા અનેક તીર્થોનું માહાત્મ્ય અને તેની પૌરાણિક પૃષ્ઠભૂમિ વર્ણવાય છે, જ્યાં ઇન્દ્રના અપમાન, પુનઃસ્થાપના અને ફરીથી સર્વાધિકાર પ્રાપ્ત કરવાની કથા જોડાયેલી છે.

અધ્યાય ૧૩૧માં ગંગા પર આવેલા યમતીર્થનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે—અહીં પિતૃઓની તૃપ્તિ વધે છે અને પાપ શમે છે. દિવ્ય શ્વાની સરમા પોતાના બે અદ્ભુત, ચાર-નેત્રવાળા, યમપ્રિય પુત્રો સાથે દેવોના યજ્ઞ માટેની ગાયોનું રક્ષણ કરતી હતી; રાક્ષસાદિ ગાયો અપહરણ કરી તેને આઘાત કરે છે.

અધ્યાય ૧૩૩માં ગૌતમીતટ પરના શુક્લતીર્થની ઉત્પત્તિ અને મહિમા વર્ણવાય છે. ગૌતમીના કાંઠે ઋષિ ભારદ્વાજ અને તેમની પતિવ્રતા પત્ની પૈઠીનસી નિવાસ કરતા હતા. પુરોડાશ હવિ તૈયાર કરતી વેળા યજ્ઞધૂમમાંથી એક ભયંકર રાક્ષસ પ્રગટ થઈ હવિ ભક્ષે છે અને યજ્ઞ ભંગ થવાનો ભય ઊભો થાય છે.

અધ્યાય ૧૩૫ માં વાણી–સંગમ તીર્થનું માહાત્મ્ય તથા સત્યની નૈતિકતા વર્ણવાય છે. વાગીશ્વર (વાણીના સ્વામી શિવ) પૂજિત એવા આ સંગમસ્થળે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુમાં જ્યેષ્ઠતા અંગે વિવાદ થાય છે; ત્યારે મહાદેવ તેમના મધ્યે અપરિમિત જ્યોતિર્મૂર્તિરૂપે પ્રગટ થાય છે.

અધ્યાય ૧૩૭માં ‘લક્ષ્મીતિર્થ’નું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે; તેને શ્રીવર્ધક અને અલક્ષ્મી (દુર્ભાગ્ય) નાશક તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે. બ્રહ્મા નારદને લક્ષ્મી અને દરિદ્રા વચ્ચેના પ્રાચીન વિવાદનું વર્ણન કરે છે—બન્નેને સંસારવ્યાપી પરસ્પરવિરોધી શક્તિઓ કહેવામાં આવી છે.

અધ્યાય ૧૩૯માં ગૌતમી નદીના ઉત્તર કાંઠે પ્રસિદ્ધ ખડ્ગતીર્થનું માહાત્મ્ય અને ઉપદેશાત્મક વર્ણન આવે છે. બ્રહ્મા તેને મોક્ષપ્રદ તીર્થ કહે છે, જ્યાં સ્નાન અને દાનથી મોક્ષની પાત્રતા પ્રાપ્ત થાય છે.

અધ્યાય ૧૪૧માં બ્રહ્મા નારદને કપિલાસંગમ નામના પ્રસિદ્ધ તીર્થનું પુણ્યમાહાત્મ્ય કહે છે. વેણ રાજાના પતન પછી ધર્મસંકટ અને ઋષિઓ દ્વારા પુનઃ સુશાસન સ્થાપવાની શોધનું વર્ણન આવે છે. આ અવ્યવસ્થામાં સિદ્ધ તપસ્વી કપિલનો પરામર્શ લેવાય છે.

અધ્યાય ૧૪૩માં બ્રહ્મા સિદ્ધતીર્થનું અદ્વિતીય માહાત્મ્ય વર્ણવે છે; ત્યાં શિવ સિદ્ધેશ્વરરૂપે નિવાસ કરીને સાધકોને સિદ્ધિ આપે છે.

અધ્યાય ૧૪૫માં બ્રહ્મા નારદને માર્કંડેય તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે—આ પરમ પાવન યાત્રાસ્થળ સર્વ યજ્ઞોના ફળ આપે છે અને પાપસંચયનો નાશ કરે છે.

અધ્યાય ૧૪૭માં અપ્સરોયુગ નામના તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે; તે દક્ષિણ તટ પર ગંગાના સંગમ સાથે જોડાયેલું છે. બ્રહ્મા નારદને કહે છે કે આ સ્થાનનું સ્મરણ પણ શુભ છે અને ત્યાં સ્નાન, તર્પણ તથા દાનાદિ કરવાથી બંધનમુક્તિ થાય છે.

અધ્યાય 149માં બ્રહ્માના વચનરૂપે ગંગાના ઉત્તર કાંઠે સ્થિત પ્રસિદ્ધ નારસિંહ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. પ્રથમ સ્તંભમાંથી પ્રગટ થયેલા નૃસિંહે અસુર હિરણ્યકશિપુનો વધ કરી, અનેક લોકોમાં દૈત્ય‑રાક્ષસોનો સંહાર કરીને ધર્મ અને જગતવ્યવસ્થાની પુનઃસ્થાપના કરી—એ પ્રસંગ સ્મરાવવામાં આવે છે.

અધ્યાય ૧૫૧માં ગંગાના ઉત્તર કાંઠે આવેલા પ્રસિદ્ધ નિમ્નભેદ તીર્થનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે; તેનું સ્મરણમાત્ર પણ સર્વપાપહર ગણાય છે. કથામાં ઐલ (પુરૂરવા) રાજા અને અપ્સરા ઉર્વશીનો પ્રસંગ આવે છે; ઉર્વશીનું અચાનક વિયોગ રાજાને મોહભંગ અને નૈતિક-વિધિપર પરિવર્તન તરફ દોરી જાય છે.

અધ્યાય ૧૫૩ ગૌતમીના તટ પર આવેલા ભાવતીર્થના માહાત્મ્ય પર કેન્દ્રિત છે; તેને સ્વયં ભવા (શિવ)એ પાવન કર્યું છે. બ્રહ્મા કહે છે કે અહીં અંતર્યામી ભગવાન સર્વત્ર વ્યાપી હોવા છતાં પ્રત્યક્ષ સન્નિધ રહે છે.

અધ્યાય ૧૫૫માં કપિલતીર્થનું માહાત્મ્ય તથા દાન પાછું ન ખેંચવાનો (અપરિહરણ) ધર્મ વર્ણવાયો છે. બ્રહ્મા કહે છે કે ગૌતમીના દક્ષિણ કાંઠે આદિત્યોએ અઙ્ગિરસ ઋષિના યાજકત્વમાં યજ્ઞ કર્યો અને દક્ષિણારૂપે એક ભૂમિખંડ દાન આપ્યો.

અધ્યાય ૧૫૭માં ગૌતમી (ગોદાવરી) કાંઠે આવેલા કિષ્કિન્ધા-તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. આ ઇચ્છાપૂર્તિ કરનારું અને પાપનાશક તીર્થ છે, જ્યાં શિવની વિશેષ સાન્નિધ્યતા કહેવાય છે.

અધ્યાય ૧૫૯માં ત્રિલોકપ્રસિદ્ધ વન્જરાસંગમ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે, જ્યાં ઋષિ, સિદ્ધ અને રાજર્ષિઓ આવે છે. તીર્થની પવિત્રતાનું કારણ ગરુડની નાગસેવાની કથા દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે—કદ્રૂ સાથે કપટભર્યા શરતમાં વિનતાની હાર થતાં ગરુડને નાગોની દાસતા કરવી પડી.

અધ્યાય ૧૬૧માં બ્રહ્મા નારદને કુશતર્પણ તીર્થ અને પ્રણીતાસંગમનું અદ્વિતીય માહાત્મ્ય જણાવે છે—આ બંને ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનાર ગણાય છે.

અધ્યાય ૧૬૩માં સારસ્વત તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. આ તીર્થ ભોગ અને મોક્ષ આપનારું તથા પાપ, રોગ અને વિઘ્નોનો નાશ કરનારું તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. બ્રહ્મા નારદને ગૌતમી નદીના દક્ષિણ કાંઠે, પુષ્પોત્કટના પૂર્વે આવેલા શ્વેત/શુભ્ર પર્વત પાસેની કથા કહે છે.

અધ્યાય ૧૬૫માં ગૌતમી તટ પર ભદ્રતીર્થની ઉત્પત્તિ અને મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. બ્રહ્મા તેને એવું તીર્થ કહે છે જે દુર્ભાગ્ય દૂર કરે, પાપ શમાવે અને મહાશાંતિ આપે.

અધ્યાય 167માં બ્રહ્મા વિપ્રતીર્થ (નારાયણતીર્થ)નું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. વિદ્વાન બ્રાહ્મણ યુવક આસન્દિવને રાત્રે રૂપ બદલનારી રાક્ષસી કંકાલિની અપહરણ કરીને ગૌતમી/ગોદાવરીના દક્ષિણ કાંઠે શ્રીગિરિ નજીક, રાજા બૃહત્કીર્તિ શાસિત નગરમાં લઈ જાય છે.

અધ્યાય 169માં બ્રહ્મા ભિલ્લતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે—આ તીર્થ રોગનાશક, પાપહર અને મહાદેવના ચરણકમળોમાં ભક્તિ આપનારું છે. કથા ગંગાના દક્ષિણ કાંઠે શ્રીગિરિ નજીક સ્થિત ‘આદિકેશ’ નામે પૂજાતા શિવલિંગની છે; ઋષિઓ તેની આરાધના કરે છે અને તે સર્વકામપ્રદ કહેવાય છે.

અધ્યાય 171માં ગૌતમી (ગોદાવરી) તટ પરના ઉર્વશી તીર્થ/કૈતવ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. અહીં સ્નાન, દાન અને મહેશ્વર તથા વાસુદેવની પૂજા કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે.

અધ્યાય ૧૭૩માં ભીમેશ્વર શિવસંબંધિત ક્ષેત્રમાં થયેલા પ્રસિદ્ધ ઋષિ-સત્ર અને ધર્મ-નીતિચિંતનનું વર્ણન છે. બ્રહ્મા કહે છે કે નારદની હાજરીમાં સાત ઋષિઓએ પોતાની વૈદિક પરંપરા/ગોત્ર અનુસાર ગંગાને સાત ધારાઓમાં વહેંચી, ઋષિ-અધિકાર પર આધારિત પવિત્ર યજ્ઞ-પરિસર સ્થાપ્યો.

અધ્યાય 175માં ગંગાની અદ્વિતીય પાવનશક્તિ અને દક્ષિણમાં ગૌતમી (ગોદાવરી) રૂપે તેના અવતરણનું સંવાદરૂપ વર્ણન છે.

અધ્યાય ૧૭૭માં પુરુષોત્તમ-ક્ષેત્રનું સંક્ષિપ્ત માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે; તે ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને આપતું પરમ પ્રભાવશાળી પવિત્ર ક્ષેત્ર ગણાયું છે.

અધ્યાય 179માં પૂર્ણ કથા નહીં, પરંતુ વિદ્વત્તાપૂર્ણ જિજ્ઞાસા રજૂ થાય છે. વ્યાસનું ઉપદેશ સાંભળીને ઋષિઓ ફરી આશ્ચર્યચકિત થઈ ચિરકાળની શંકા વ્યક્ત કરે છે—સર્વવ્યાપી, નિત્ય નારાયણ, જે જગતનો સર્જક-પાલક-સંહારક છે, તે મર્ત્યલોકમાં માનવદેહ કેવી રીતે ધારણ કરે?

અધ્યાય 181માં પૃથ્વી (મેદિની) પર હિંસક અવતારધારી અસુરોના અતિભારથી ધર્મવ્યવસ્થામાં ઊભો થયેલો સંકટ દર્શાવી અવતાર-તત્ત્વ સમજાવવામાં આવે છે—જ્યારે અધર્મ વધે અને ધર્મ ઘટે ત્યારે જનાર્દન સાધુઓના રક્ષણ, દુષ્ટોના દમન અને જગતની સ્થિરતા પુનઃસ્થાપિત કરવા પ્રગટ થાય છે.

અધ્યાય ૧૮૩માં કংসને પોતાના પ્રાણ પર આવનારા ભવિષ્યવાણીજન્ય ભયની વધતી ચિંતા દર્શાવવામાં આવી છે.

અધ્યાય ૧૮૫માં વ્રજલીલાનો નિર્ણાયક પ્રસંગ વર્ણવાયો છે—યમુના (કાલિન્દી)માં નાગરાજ કાલિયનું દમન.

અધ્યાય ૧૮૭માં તાલવનમાં ગર્દભ-દૈત્યના પતન પછીની વૃંદાવન-લીલા વર્ણવાય છે. કૃષ્ણ અને બલરામ ગોપો સાથે ક્રીડા કરે છે; દાનવ પ્રલંબ ગોપવેશમાં વ્રજમાં ઘુસી બલરામને મારવાની તક શોધે છે.

આ અધ્યાયમાં ઇન્દ્ર પાછો હટી ગયા પછી ગોવર્ધન ધારણના અદ્ભુત પરાક્રમથી આશ્ચર્યચકિત અને કૃતજ્ઞ ગોપો શ્રીકૃષ્ણ પાસે આવે છે. તેઓ કાલિયદમન અને પ્રલંબવધ જેવા પૂર્વ કાર્યો યાદ કરી પૂછે છે—તેઓ માનવ છે, દેવ છે કે કોઈ અતિમાનવી સત્તા?

આ અધ્યાયમાં અક્રૂર શ્રીકૃષ્ણના દર્શનની તીવ્ર તરસથી પ્રેરાઈ ઝડપથી નંદગોકુલ તરફ જાય છે.

અધ્યાય ૧૯૩માં મથુરા પ્રસંગનો નિર્ણાયક જાહેર વળાંક વર્ણવાયો છે—ગલીઓના સંયોગોથી રાજઅખાડાની રાજકીય પરાકાષ્ઠા સુધી.

અધ્યાય ૧૯૫માં વ્યાસજી યુદ્ધપ્રસંગને તત્ત્વચિંતન સાથે વર્ણવે છે. જરાસંધની પુત્રીઓ અસ્તિ અને પ્રાપ્તિ સાથેના વૈવાહિક સંબંધથી કંસ બળવાન બન્યો, અને એ જ યદવો પ્રત્યે જરાસંધના ક્રોધનું કારણ બન્યું. માગધરાજ વિશાળ સેનાથી મથુરા પર ચઢાઈ કરી શહેરને ઘેરી લે છે.

આ અધ્યાયમાં રાજભક્તિ, ભગવાનની પ્રતિદાનરૂપ કૃપા અને યાદવ જગતની બદલાતી સામાજિક સ્થિતિને જોડતો સંક્રમણાત્મક પ્રસંગ આવે છે.

અધ્યાય ૧૯૯માં વિદર્ભના કુંડિન નગરની રુક્મિણીનો પ્રસંગ વર્ણવાયો છે—તે રાજા ભીષ્મકની પુત્રી અને રુક્મીની બહેન છે.

આ અધ્યાયમાં રુક્મિણીના પુત્રો અને એક પુત્રીનું વંશવર્ણન કરીને શ્રીકૃષ્ણની અન્ય મુખ્ય પત્નીઓનો પણ સંક્ષિપ્ત ઉલ્લેખ થાય છે. ત્યારબાદ રુક્મિની પુત્રી સાથે પ્રદ્યુમ્નનું વિવાહ અને અનિરુદ્ધનો જન્મ વર્ણવાયો છે.

અધ્યાય ૨૦૩માં નરકાસુરવધ પછી શ્રીકૃષ્ણ ગરુડ પર આરૂઢ થઈ વરુણનું છત્ર અને મણિપર્વત લઈને શંખનાદ સાથે સ્વર્ગમાં પ્રવેશ કરે છે. દેવો તેમનું સ્વાગત-પૂજન કરે છે; તેઓ અદિતિના તેજોમય નિવાસે જઈ પરમ કુંડળ અર્પણ કરી નરકના વિનાશનો સમાચાર આપે છે.

આ અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણના અનેક પટરાણીઓથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્રોની વંશાવળી રજૂ થાય છે. વ્યાસ રુક્મિણી, સત્યભામા, રોહિણી, જાંબવતી, નાગ્નજિતી, શૈબ્યા, માદ્રી, લક્ષ્મણા અને કાલિન્દીથી જન્મેલા મુખ્ય પુત્રોનું નામોલ્લેખ કરે છે અને કૃષ્ણસંતાનની વિશાળ સંખ્યાનો સંકેત આપે છે.

અધ્યાય ૨૦૭માં મોહગ્રસ્ત રાજા પૌન્ડ્રક પોતાને “વાસુદેવ” જાહેર કરી વિષ્ણુનાં ચિહ્નો ધારણ કરે છે અને દૂત મોકલી શ્રીકૃષ્ણને ચક્રાદિ પ્રતીકો ત્યાગવા કહે છે. કૃષ્ણ સંયત વ્યંગ સાથે જવાબ આપે છે કે તે ચિહ્નો તે સ્વયં આવીને ‘અર્પણ’ કરશે.

અધ્યાય ૨૦૯માં વ્યાસજી મુનિસભામાં દ્વિવિદ નામના મહાબલી વાનરનો ઉપદ્રવ અને તેના વધનું વર્ણન કરે છે. દેવવિરોધી નરકાસુરનો સાથી બની, કૃષ્ણે નરકનો વધ કર્યા પછી પ્રતિશોધભાવથી તે દેવો અને યજ્ઞોનો વિરોધ કરે છે.

અધ્યાય ૨૧૧માં શ્રીકૃષ્ણની પૃથ્વી પરની લીલાનો અંતિમ પ્રસંગ અને અવિનાશી બ્રહ્મમાં તેમની સ્વેચ્છિક નિવૃત્તિ વર્ણવાય છે. દારુક ભગવાનની આજ્ઞાથી દ્વારકામાં જઈ અર્જુનને તથા રાજ્ય-ઉત્તરાધિકારી રૂપે દર્શાવાયેલા વજ્રને સાથે લાવે છે.

અધ્યાય ૨૧૩માં ઋષિઓ રામ‑કૃષ્ણ કથાઓથી ફરી અચંબિત થઈ, વિષ્ણુના વરાહ‑પ્રાદુર્ભાવનું વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે—તેનું સ્વરૂપ, રૂપ, યજ્ઞતત્ત્વ સાથેનો અર્થ અને મહાજળમાં ડૂબેલી પૃથ્વીને ઉદ્ધરવાની ક્રમબદ્ધ લીલા.

આ અધ્યાયમાં મુનિઓની પરલોકગતિ વિષયક જિજ્ઞાસા આગળ વધે છે અને વ્યાસ યમમાર્ગ તથા નરકની દંડ-વ્યવસ્થાનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે। તેઓ કહે છે કે સર્વ દેહધારી જીવોએ મનુષ્યલોકથી યામ્યલોક સુધી કઠિન અંતર પાર કરવું પડે છે; પુણ્ય-પાપ અનુસાર ત્યાંનો ભોગ નક્કી થાય છે।

અધ્યાય ૨૧૭માં યમમાર્ગ અને નરકયાતનાઓ સાંભળ્યા પછી ઋષિઓ વ્યાસને પૂછે છે—મૃત્યુ પછી મનુષ્ય સાથે સાચે શું જાય છે? વ્યાસ કહે છે કે મરણ સમયે સગાં, મિત્રો અને દેહ જડ પદાર્થની જેમ છૂટી જાય છે; માત્ર ધર્મ જ જીવને અનુસરે છે.

અધ્યાય ૨૧૯માં ઋષિઓ પૂછે છે કે પોતાના કર્મ અનુસાર પરલોકની વિવિધ સ્થિતિઓમાં રહેલા પિતૃઓ માટે વંશજો શ્રાદ્ધ કેવી રીતે ઓળખીને કરવું. વ્યાસ ભોગ અને મોક્ષ આપનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ કોકામુખ તીર્થનો આદર્શ પ્રસંગ કહે છે.

અધ્યાય ૨૨૧માં વ્યાસ ગૃહસ્થના ધાર્મિક જીવન માટે સદાચારને અનિવાર્ય આધાર તરીકે ક્રમબદ્ધ રીતે સમજાવે છે. ઋષિઓએ નિત્ય, નૈમિત્તિક અને કામ્ય કર્મોના ત્રિવિધ વિભાગ વિશે પૂછતાં તેઓ કહે છે કે નૈતિક શિસ્ત વિના યજ્ઞ, દાન અને તપ આધ્યાત્મિક રીતે નિષ્ફળ બને છે.

અધ્યાય ૨૨૩ ચાર વર્ણોની ઉન્નતિ અને પતનનાં કારણો અંગે નૈતિક‑વિધિપરક વિચાર રજૂ કરે છે. ઋષિઓના પ્રશ્ન પછી અંતર્કથામાં હિમાલય શિખરે ઉમા શિવને પૂછે છે—કર્મપરિપાકથી વૈશ્ય કે ક્ષત્રિય કેવી રીતે શૂદ્રસ્થિતિમાં પડે છે, અને શૂદ્ર કેવી રીતે ઉચ્ચ સ્થાન પામી શકે?

અધ્યાય ૨૨૫માં ઉમા અને મહેશ્વરનો ઉપદેશાત્મક સંવાદ છે, જેમાં કર્મની નૈતિક રચના સમજાવવામાં આવે છે.

અધ્યાય ૨૨૭ ઋષિઓ અને વ્યાસજી વચ્ચેના સંવાદરૂપે છે. કૃષ્ણના પાપહારી મહાત્મ્યને સાંભળીને ઋષિઓ પૂછે છે—વાસુદેવની વિધિપૂર્વક, શ્રદ્ધાપૂર્વક આરાધના કરનારની ગતિ શું: સ્વર્ગ, મોક્ષ કે બંને?

અધ્યાય ૨૨૯માં ઋષિઓ વ્યાસને પૂછે છે—વિષ્ણુ/કૃષ્ણની ભક્તિ કેવી રીતે ઉપજે છે અને કેટલાક લોકો અવૈષ્ણવ કેમ રહે છે. વ્યાસ કહે છે કે ભયંકર સંસારમાં માનવજન્મ દુર્લભ છે; સંચિત પાપો ક્ષીણ થાય અને વિવેક પરિપક્વ બને ત્યારે જ વાસુદેવમાં ભક્તિ પ્રગટે છે.

અધ્યાય ૨૩૧ સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. યુગ-પરિવર્તન નજીક છે કે દૂર—એની ચિંતા ધરાવતા ઋષિઓ વ્યાસજીને યુગાંતના નિમિત્તો અને ધર્મક્ષયના લક્ષણો વર્ણવવા વિનંતી કરે છે.

અધ્યાય ૨૩૩માં વ્યાસ દ્વિજ ઋષિઓને પ્રલયનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન આપે છે.

આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસ પાસે ‘દુઃખ-સંયોગ-ભેષજ’ કહેવાતા યોગનું પ્રમાણિક ઉપદેશ માંગે છે. વ્યાસ યોગને અત્યંત દુર્લભ મોક્ષપ્રાપ્તિ સુધી પહોંચાડતો શિસ્તબદ્ધ સાધનામાર્ગ તરીકે રજૂ કરે છે.

અધ્યાય ૨૩૭માં ઋષિઓ વેદના બે આદેશોમાં દેખાતી વિસંગતિ પૂછે છે—‘કુરુ કર્મ’ અને ‘ત્યજ’। વ્યાસ વેદાધારિત બે માર્ગો સમજાવે છે: પ્રવૃત્તિ-ધર્મ (બાહ્ય, કર્મપ્રધાન) અને નિવૃત્તિ (અંતર્મુખ, સંન્યાસ/વૈરાગ્યપ્રધાન)।

અધ્યાય ૨૩૯માં સમવેત ઋષિઓ સાંખ્ય અને યોગ—મોક્ષસાધક શાસ્ત્રો તરીકે તેમની સ્થિતિ વિષે પ્રશ્ન કરે છે. વ્યાસ પ્રથમ પંથભેદથી દરેક પોતાનો માર્ગ વખાણે છે તે સ્વીકારી, પણ શાસ્ત્રાનુસાર જાણીને અને આચરીને બંને જ પરમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચાડે છે એમ નિશ્ચિત કરે છે.

અધ્યાય ૨૪૧માં ઋષિઓ અક્ષર (અવિનાશી તત્ત્વ, જ્યાંથી પુનરાવર્તન નથી) અને ક્ષર (નાશવાન જગત, જ્યાં જીવ વારંવાર પાછા ફરે છે) વચ્ચેનો ચોક્કસ ભેદ પૂછે છે. વ્યાસ કરાલ જનક અને મૈત્રાવરુણી વસિષ્ઠનો પ્રાચીન સંવાદ રજૂ કરે છે. જનક શાશ્વત બ્રહ્મ અને ક્ષર/અક્ષરનો અર્થ જાણવા ઇચ્છે છે.

આ અધ્યાયમાં (કરાલ-)જનક અને વસિષ્ઠ વચ્ચે ક્ષર અને અક્ષરનો સંબંધ સાંખ્ય–યોગના તત્ત્વો દ્વારા તત્ત્વચર્ચા રૂપે વર્ણવાયો છે। જનક દેહ-ઉત્પત્તિના દૃષ્ટાંતથી પુરુષ–સ્ત્રીની પરસ્પર નિર્ભરતા અને શરીરના અંગોમાં પિતૃ–માતૃ અંશનું વિધાન વેદ–શાસ્ત્રપ્રમાણથી સમર્થિત છે એમ કહે છે।

અધ્યાય ૨૪૫માં વસિષ્ઠ ઋષિ રાજાને અવ્યક્તનું સ્વરૂપ અને વિવેકના ક્રમશઃ પ્રબોધથી મુક્તિ સુધીની શિક્ષા આપે છે. સાંખ્ય-શૈલીમાં તત્ત્વગણના કરીને ચતુર્વિંશ તત્ત્વની સાથે પંચવિંશ તત્ત્વ અને નિર્મળ, નિત્ય તથા પ્રમાણાતીત એવા ષડ્વિંશ તત્ત્વનું વર્ણન થાય છે.