
Sukta 10.15
As RV 10.15 (Pitṛ hymn); specific rishi attribution uncertain without Anukramaṇī citation
Pitṛs (Fathers/ancestors)
Triṣṭubh
ઋગ્વેદ 10.15 પિતૃસૂક્ત છે. તેમાં નીચલા, મધ્ય અને ઉચ્ચ સ્તરના પિતૃઓને વિધિપૂર્વક આહ્વાન કરીને, તેઓ ઊઠીને આવી જીવિતોની હાક સાંભળે અને અર્પિત હવિષ્ય સ્વીકારે એવી પ્રાર્થના છે. પિતૃલોકને સોમ, ઋત (વિશ્વવ્યવસ્થા) અને યમના શાસન સાથે જોડીને, રક્ષણ, આશીર્વાદ અને દેહધારી માટે પ્રાણનો ‘જીવનમાર્ગ’ સુસંગત રીતે માર્ગદર્શિત થાય એવી વિનંતી કરવામાં આવે છે.
Mantra 1
उदीरतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असुं य ईयुरवृका ऋतज्ञास्ते नोऽवन्तु पितरो हवेषु ॥
નીચલા પિતરો ઉઠો, ઊંચલા ઉઠો, મધ્યમા પિતરો પણ ઉઠો—સોમ્ય આનંદવાળા. જે પ્રાણ સાથે ગયા છે, અહિંસક, ઋતના જ્ઞાતા—એ પિતરો અમારા આહ્વાનોમાં અમને સહાય કરો.
Mantra 2
इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्य ये पूर्वासो य उपरास ईयुः । ये पार्थिवे रजस्या निषत्ता ये वा नूनं सुवृजनासु विक्षु ॥
આજે પિતૃઓને આ નમસ્કાર અર્પિત થાઓ—જે પ્રાચીનતમ છે અને જે ઊંચા લોક તરફ ગયા છે; જે પૃથ્વીના રજસમાં નિષણ્ન છે, અને જે હવે સુવ્યવસ્થિત જનસમુદાયોમાં વસે છે—તેઓ સર્વે અમારા પ્રણામને સ્વીકારો.
Mantra 3
आहं पितॄन्त्सुविदत्राँ अवित्सि नपातं च विक्रमणं च विष्णोः । बर्हिषदो ये स्वधया सुतस्य भजन्त पित्वस्त इहागमिष्ठाः ॥
મેં પિતૃઓને—સુવિદત્રા, સુમાર્ગદર્શક—ઓળખ્યા છે; અને નપાતને, તથા વિષ્ણુની વિશાળ-પગલાં ભરતી વિક્રમશક્તિને પણ. જે બર્હિષ પર બેસે છે અને સ્વધા દ્વારા સોમના પિષિત પાનને ભાગે છે—તે પિતૃઓ અહીં અતિ સહજ રીતે આવી પહોંચો.
Mantra 4
बर्हिषदः पितर ऊत्यर्वागिमा वो हव्या चकृमा जुषध्वम् । त आ गतावसा शंतमेनाथा नः शं योररपो दधात ॥
હે બર્હિષાસન પિતૃઓ, રક્ષાકાર સહાય સાથે અહીં નજીક આવો; આ હવ્યો અમે તમારા માટે તૈયાર કર્યા છે—તેમાં આનંદ લો. અતિ શાંતિકારક સહાય લઈને આવો; પછી અમામાં કલ્યાણ, સુખ અને અખંડ, અપરિહત પૂર્ણતા સ્થાપો.
Mantra 5
उपहूताः पितरः सोम्यासो बर्हिष्येषु निधिषु प्रियेषु । त आ गमन्तु त इह श्रुवन्त्वधि ब्रुवन्तु तेऽवन्त्वस्मान् ॥
સમીપે આહ્વાન કરાયેલા પિતૃઓ—સોમમાં આનંદ પામનારા—યજ્ઞના બર્હિષ પર રાખેલા આ પ્રિય નિધિઓ (અર્પણો) પાસે આવો. તેઓ આવે; તેઓ અહીં સાંભળે; તેઓ અધિષ્ઠાતા વાણી બોલે; અને તેઓ અમારું રક્ષણ કરે.
Mantra 6
आच्या जानु दक्षिणतो निषद्येमं यज्ञमभि गृणीत विश्वे । मा हिंसिष्ट पितरः केन चिन्नो यद्व आगः पुरुषता कराम ॥
ઘૂંટણ વાળી, જમણી બાજુ બેસો અને આ યજ્ઞ ઉપર ગાન કરો—હે સર્વ પિતૃઓ. હે પિતૃઓ, કોઈ રીતે અમને ઇજા ન કરશો; માનવીય મર્યાદાથી અમે જે કંઈ અપરાધ કર્યો હોય તે કારણે નહિ.
Mantra 7
आसीनासो अरुणीनामुपस्थे रयिं धत्त दाशुषे मर्त्याय । पुत्रेभ्यः पितरस्तस्य वस्वः प्र यच्छत त इहोर्जं दधात ॥
ઉષાના પ્રકાશોના અંકમાં બેસેલા, દાન આપનાર મર્ત્ય માટે રયિ—સમૃદ્ધિ/પૂર્ણતા—સ્થાપિત કરો. હે પિતૃઓ, તે ધન તેના પુત્રોને વિસ્તારો; અને અહીં તેમામાં પોષક ઊર્જા સ્થાપિત કરો.
Mantra 8
ये नः पूर्वे पितरः सोम्यासोऽनूहिरे सोमपीथं वसिष्ठाः । तेभिर्यमः संरराणो हवींष्युशन्नुशद्भिः प्रतिकाममत्तु ॥
હે વસિષ્ઠો, અમારા જે પૂર્વ પિતૃઓ સોમપાનના માર્ગને અનુસર્યા, સોમપીથને અનુસરી ચાલ્યા—તેમની સાથે યમ, આનંદિત થઈ, હવિષ્યોનું ભક્ષણ કરે; ઇચ્છનારાઓ સાથે ઇચ્છતો બની, પ્રત્યેક સાચી કામના અનુસાર તૃપ્ત થાય.
Mantra 9
ये तातृषुर्देवत्रा जेहमाना होत्राविदः स्तोमतष्टासो अर्कैः । आग्ने याहि सुविदत्रेभिरर्वाङ्सत्यैः कव्यैः पितृभिर्घर्मसद्भिः ॥
જે દેવત્રા તરફ બળવાન થયા છે, ગતિમાં ઉત્સુક, હોત્રાવિદ—યજ્ઞવાણીના જાણકાર—અને અર્કોથી સ્તોમોને ઘડનાર છે; હે અગ્નિ, સુવિદત્ર—સુપ્રાપ્તિ આપનાર—સત્ય કવ્ય પિતૃઓ સાથે, ઘર્મ પાસે બેસનારાઓ સાથે, અહીં આવો.
Mantra 10
ये सत्यासो हविरदो हविष्पा इन्द्रेण देवैः सरथं दधानाः । आग्ने याहि सहस्रं देववन्दैः परैः पूर्वैः पितृभिर्घर्मसद्भिः ॥
જે સત્યવાન હવિરદ—હવિષ્ય ભક્ષણ કરનાર—અને હવિષ્પા—આહુતિ પાન કરનાર—છે, જે ઇન્દ્ર અને દેવો સાથે એક જ રથમાં સ્થિત છે; હે અગ્નિ, દેવવંદી એવા હજારો સાથે, દૂરના અને પ્રાચીન પિતૃઓ સાથે—ઘર્મ પાસે બેસનારાઓ સાથે—અહીં આવો.
Mantra 11
अग्निष्वात्ताः पितर एह गच्छत सदःसदः सदत सुप्रणीतयः । अत्ता हवींषि प्रयतानि बर्हिष्यथा रयिं सर्ववीरं दधातन ॥
હે અગ્નિષ્વાત્ત પિતૃઓ, અહીં આવો; હે સુપ્રણીતયઃ, આસન પર આસન બેસો. બર્હિષિ પર યત્નપૂર્વક ગોઠવેલ હવિષ્યો ભક્ષણ કરો; અને અમામાં સર્વવીર (વીરશક્તિથી પરિપૂર્ણ) રયિ સ્થાપિત કરો.
Mantra 12
त्वमग्न ईळितो जातवेदोऽवाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वी । प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्नद्धि त्वं देव प्रयता हवींषि ॥
હે અગ્નિ, જાતવેદ તરીકે સ્તુત, તું હવિષ્યોને નીચે લાવ્યો છે—તેમને સુગંધિત અને યોગ્ય બનાવીને. સ્વધાના બળથી તું તે પિતૃઓને અર્પણ કર્યા; તેમણે ભક્ષણ કર્યા—હવે હે દેવ, તું પણ યત્નપૂર્વક ગોઠવેલ હવિષ્યો ભક્ષણ કર.
Mantra 13
ये चेह पितरो ये च नेह याँश्च विद्म याँ उ च न प्रविद्म । त्वं वेत्थ यति ते जातवेदः स्वधाभिर्यज्ञं सुकृतं जुषस्व ॥
જે પિતૃઓ અહીં છે અને જે અહીં નથી—જેનને અમે જાણીએ છીએ અને જેને સ્પષ્ટ રીતે નથી જાણતા—હે જાતવેદ, તું તેમને યથાર્થ રીતે જાણે છે. સ્વધાઓ દ્વારા આ સુકૃત યજ્ઞને સ્વીકાર અને તેમાં આનંદ માણ.
Mantra 14
ये अग्निदग्धा ये अनग्निदग्धा मध्ये दिवः स्वधया मादयन्ते । तेभिः स्वराळसुनीतिमेतां यथावशं तन्वं कल्पयस्व ॥
જે અગ્નિથી દગ્ધ (શુદ્ધ) થયેલા છે અને જે અગ્નિથી અદગ્ધ છે—જે સ્વધા દ્વારા દ્યૌના મધ્યમાં આનંદિત થાય છે—તેમની સાથે, હે સ્વરાટ્, આ પ્રાણી માટે અસુનીતિ (પ્રાણનો આગળ દોરતો માર્ગ) એવી રીતે ગોઠવી દે; અને યથાવશ્ય તેની તનુ (દેહ-આકાર) રચી દે.
It is a hymn inviting the ancestors (Pitṛs) to come, receive offerings, and protect the living. It also connects the ancestor-world with Soma, ṛta (cosmic order), and Yama.
It poetically organizes the departed into levels or groups, implying a complete ancestral host across realms. The point is to invite all ancestors—near and far, recent and ancient—without omission.
It refers to those who were cremated (“burned by fire”) and those who were not. The verse widens the prayer so that all departed ancestors, regardless of funerary circumstance, are included in the rite and blessing.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.