Sukta 88

Mantra 1

हविष्पान्तमजरं स्वर्विदि दिविस्पृश्याहुतं जुष्टमग्नौ । तस्य भर्मणे भुवनाय देवा धर्मणे कं स्वधया पप्रथन्त ॥

હવિષ પાન કરનાર, અજર, સ્વર્વિદ—પ્રકાશમય લોકનો શોધક—દિવને સ્પર્શનાર, આહુતિથી આહ્વાનિત અને અગ્નિમાં પ્રસન્ન કરાયેલો તે અગ્નિ. તેના ધારણ માટે, જગતના ભવન માટે, દેવોએ પોતાની સ્વધાથી કર્મ અને ધર્મને વિસ્તૃત કર્યા.

Mantra 2

गीर्णं भुवनं तमसापगूळ्हमाविः स्वरभवज्जाते अग्नौ । तस्य देवाः पृथिवी द्यौरुतापोऽरणयन्नोषधीः सख्ये अस्य ॥

અંધકારથી ગળી ને છુપાયેલું જગત—ગીર્ણ ભુવન—અગ્નિ જન્મ્યો ત્યારે પ્રગટ થયું; સ્વર, પ્રકાશમય લોક, પ્રકટ બન્યો. તેની સખ્યતા માટે દેવોએ—પૃથ્વી, દ્યૌ અને આપઃ—ઔષધિઓને ઉત્પન્ન કરી.

Mantra 3

देवेभिर्न्विषितो यज्ञियेभिरग्निं स्तोषाण्यजरं बृहन्तम् । यो भानुना पृथिवीं द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम् ॥

યજ્ઞયોગ્ય દેવતાઓથી પ્રેરિત થઈ હું અગ્નિનું સ્તવન કરું છું—અજર, વિશાળ; જે પોતાના ભાનુ (પ્રકાશ) વડે પૃથ્વી, દ્યૌ (આકાશ) અને આ બંને લોક વચ્ચેનું અંતરિક્ષ વિસ્તારી દીધું.

Mantra 4

यो होतासीत्प्रथमो देवजुष्टो यं समाञ्जन्नाज्येना वृणानाः । स पतत्रीत्वरं स्था जगद्यच्छ्वात्रमग्निरकृणोज्जातवेदाः ॥

જે પ્રથમ હોતા હતો—દેવોને પ્રિય—જેનને તેમણે ઘૃતથી અભિષેક કરી પસંદ કર્યો; તે પંખી સમ ગતિશીલ, કાર્ય માટે ત્વરિત બની ઊભો રહ્યો. જ્યારે જાતવેદા અગ્નિએ જગતને તેજસ્વી યાત્રા માટે યોગ્ય નિવાસસ્થાન બનાવ્યું.

Mantra 5

यज्जातवेदो भुवनस्य मूर्धन्नतिष्ठो अग्ने सह रोचनेन । तं त्वाहेम मतिभिर्गीर्भिरुक्थैः स यज्ञियो अभवो रोदसिप्राः ॥

હે જાતવેદા, હે અગ્નિ, જ્યારે તું ભુવનોના મસ્તક પર તેજસ્વી રોચન સાથે ઊભો રહ્યો, ત્યારે અમે તને મતિઓથી, ગીરો (પ્રેરિત વાણી)થી અને ઉકથ (સ્તુતિ-હિમ્ન)થી શોધ્યા. આમ તું યજ્ઞયોગ્ય શક્તિ બન્યો—રોદસી (દ્યો-પૃથ્વી)ને ભરતો અને વિસ્તૃત કરતો.

Mantra 6

मूर्धा भुवो भवति नक्तमग्निस्ततः सूर्यो जायते प्रातरुद्यन् । मायामू तु यज्ञियानामेतामपो यत्तूर्णिश्चरति प्रजानन् ॥

રાત્રિમાં અગ્નિ આપણા ભવનનો શિખર બને છે; તેમાંથી પ્રાતઃ ઉદયમાન સૂર્ય જન્મે છે. યજ્ઞિય શક્તિઓની આ જ અદ્ભુત માયા છે—જ્યારે આપઃ (જળો) ત્વરિત ગતિ કરે છે, પ્રજાઓના જન્મોને જાણીને તેમને પ્રકટ કરે છે.

Mantra 7

दृशेन्यो यो महिना समिद्धोऽरोचत दिवियोनिर्विभावा । तस्मिन्नग्नौ सूक्तवाकेन देवा हविर्विश्व आजुहवुस्तनूपाः ॥

જે દર્શનીય છે, મહિમાથી પ્રજ્વલિત થઈ તેજસ્વી થયો—દિવ્ય યોનિવાળો, વ્યાપક પ્રકાશમાન. તે અગ્નિમાં દેવોએ, પોતાની તનૂ (સ્વ-સત્તા)ના રક્ષક બની, સુક્તવાક્ (સુવચન)ના બળથી સર્વ હવિ અર્પણ કર્યું.

Mantra 8

सूक्तवाकं प्रथममादिदग्निमादिद्धविरजनयन्त देवाः । स एषां यज्ञो अभवत्तनूपास्तं द्यौर्वेद तं पृथिवी तमापः ॥

સુક્તવાક્ પ્રથમ; તેમાંથી જ દેવોએ અગ્નિને પ્રગટ કર્યો, અને તેમાંથી જ હવિને પણ ઉત્પન્ન કર્યું. એ જ તેમનો યજ્ઞ બન્યો—તનૂપા (સ્વ-સત્તાનો રક્ષક); તેને દ્યૌ જાણે છે, તેને પૃથિવી જાણે છે, તેને આપઃ (જળો) જાણે છે.

Mantra 9

यं देवासोऽजनयन्ताग्निं यस्मिन्नाजुहवुर्भुवनानि विश्वा । सो अर्चिषा पृथिवीं द्यामुतेमामृजूयमानो अतपन्महित्वा ॥

જે અગ્નિને દેવોએ જન્મ આપ્યો, જેમાં સર્વ ભૂવનોએ પોતાની આહુતિઓ અર્પી—તે અગ્નિ પોતાની અર્ચિષ્ (જ્વાલા-શક્તિ) વડે પૃથ્વી, દ્યૌ (આકાશ) અને આ નીચલી ભૂમિને પણ તપાવતો, પોતાના માર્ગમાં ઋજુ ગતિથી આગળ વધતો, પોતાની મહત્તા વડે પ્રજ્વલિત થયો.

Mantra 10

स्तोमेन हि दिवि देवासो अग्निमजीजनञ्छक्तिभी रोदसिप्राम् । तमू अकृण्वन्त्रेधा भुवे कं स ओषधीः पचति विश्वरूपाः ॥

કારણ કે દ્યૌમાં સ્તોમ (સ્તુતિ-હિમ્ન) વડે દેવોએ અગ્નિને ઉત્પન્ન કર્યો; પોતાની શક્તિઓથી તેને રોદસી-પ્રામ્—બે લોકને વ્યાપનાર—બનાવ્યો. તેને તેમણે ભુવના માટે ત્રિધા (ત્રિરૂપે) રચ્યો; તે વિશ્વરૂપા ઔષધિઓને પકવે છે, પરિપક્વ કરે છે.

Mantra 11

यदेदेनमदधुर्यज्ञियासो दिवि देवाः सूर्यमादितेयम् । यदा चरिष्णू मिथुनावभूतामादित्प्रापश्यन्भुवनानि विश्वा ॥

જ્યારે યજ્ઞિય દેવોએ તેને દ્યૌમાં સૂર્યરૂપે—અદિતિનો પુત્ર આદિત્ય—સ્થાપ્યો, ત્યારે, જ્યારે બે ચરિષ્ણુ (ચલનશીલ) તત્ત્વો યુગલ બન્યાં, તે ક્ષણથી જ તેમણે સર્વ ભૂવનાઓને સર્વત્ર દૃષ્ટિમાં લીધાં.

Mantra 12

विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमह्नामकृण्वन् । आ यस्ततानोषसो विभातीरपो ऊर्णोति तमो अर्चिषा यन् ॥

સમસ્ત વિશ્વ માટે દેવોએ અગ્નિ—વૈશ્વાનર—ને દિવસોના ધ્વજરૂપ કેતુ બનાવ્યો. જે તેજસ્વી ઉષાઓને વિસ્તારે છે; ગતિમાન થઈ પોતાની અર્ચિષા વડે અંધકારને ઢાંકી દૂર કરે છે.

Mantra 13

वैश्वानरं कवयो यज्ञियासोऽग्निं देवा अजनयन्नजुर्यम् । नक्षत्रं प्रत्नममिनच्चरिष्णु यक्षस्याध्यक्षं तविषं बृहन्तम् ॥

યજ્ઞિય કવિઓ અને દેવોએ અજર્ય એવા અગ્નિ વૈશ્વાનરને જન્માવ્યો. પ્રાચીન નક્ષત્ર સમો, ચરિષ્ણુ થઈ પણ તે ક્ષીણ થતો નથી—યક્ષના અધ્યક્ષ, મહાબળવાન અને મહાન.

Mantra 15

द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं च ॥

બે શ્રુતિ-ધારાઓ મેં સાંભળી છે—પિતૃઓની, અને દેવોની તથા મર્ત્યોની પણ. એ બે દ્વારા આ સમગ્ર ચલિત વિશ્વ એકત્ર થાય છે, કારણ કે તે પિતા અને માતા વચ્ચે સ્થિત છે.

Mantra 16

द्वे समीची बिभृतश्चरन्तं शीर्षतो जातं मनसा विमृष्टम् । स प्रत्यङ्विश्वा भुवनानि तस्थावप्रयुच्छन्तरणिर्भ्राजमानः ॥

બે સમચી (સુમેળમાં ચાલતી) શક્તિઓ તેને ધારણ કરે છે અને વહન કરે છે—તે ગતિમાન, શિરસમાંથી જન્મેલો, અને મનથી અંતર્મુખે પરખાયેલો છે। તે પ્રત્યઙ્ (અંતર્મુખ) થઈ સર્વ ભૂવનોમાં સ્થિર થાય છે; અપ્રયુચ્છંત, અરણિર્ભ્રાજમાન—અવિરત તેજસ્વી વિજયી—કદી ન છૂટે, કદી ન ખૂટે।

Mantra 17

यत्रा वदेते अवरः परश्च यज्ञन्योः कतरो नौ वि वेद । आ शेकुरित्सधमादं सखायो नक्षन्त यज्ञं क इदं वि वोचत् ॥

જ્યાં નીચું અને ઊંચું એકસાથે વાણી કરે છે, ત્યાં યજ્ઞનીય બેમાંથી કયું અમારે માટે સાચે જાણે છે? છતાં સખાઓ સમાધાન (સધમાદ)ના સહઆનંદમાં પ્રવેશી શકે છે; તેઓ યજ્ઞ સુધી પહોંચે છે—આને સ્પષ્ટ કોણ કહેશે?

Mantra 18

कत्यग्नयः कति सूर्यासः कत्युषासः कत्यु स्विदापः । नोपस्पिजं वः पितरो वदामि पृच्छामि वः कवयो विद्मने कम् ॥

કેટલા અગ્નિઓ? કેટલા સૂર્યો? કેટલા ઉષાસો? અને કેટલા જળો ખરેખર? હે પિતરો, હું તમને જ્ઞાનનું ઉપરછલ્લું ચાંચિયું ચગાવું એમ નથી બોલતો; હે કવિયો, હું તમને પૂછું છું—જેથી બહુમાં રહેલા એકને અમે જાણી શકીએ।

Mantra 19

यावन्मात्रमुषसो न प्रतीकं सुपर्ण्यो वसते मातरिश्वः । तावद्दधात्युप यज्ञमायन्ब्राह्मणो होतुरवरो निषीदन् ॥

ઉષાનો પ્રાગટ્ય જેટલા પ્રમાણ સુધી પહોંચે છે, એટલા સુધી સુપર્ણ (સુંદર પાંખોવાળો) માતરિશ્વા વસે અને વિહરે છે. યજ્ઞની પાસે આવીને તે એટલું જ સ્થાપે છે; ત્યારે હોતૃનો અવર—બ્રાહ્મણ—વિધિમાં બેસી જાય છે, નિયત કર્મ માટે સજ્જ થઈ.