
Sukta 10.51
Agni Jātavedas (cosmogonic fire-consciousness)
આ સૂક્ત જાતવેદસ અગ્નિને સૃષ્ટિનો આદ્ય અગ્નિ તરીકે રજૂ કરે છે—તે આદ્ય જળોમાં પ્રવેશે છે, અનેક રૂપો ધારણ કરે છે, અને સર્વ જન્મોનો જાણકાર તથા વહનકર્તા બને છે. ત્યારબાદ તે યજ્ઞના વર્તમાન પ્રસંગ તરફ વળે છે: માનવીય સમિધમાં અગ્નિને પોતાનું આસન ગ્રહણ કરવા આમંત્રિત કરવામાં આવે છે; “દેવોને દોરી જતાં માર્ગો” ખોલવા, હવિષ્ય વહન કરવા, અને સમગ્ર યજ્ઞ તેની અંદર સંપૂર્ણ રીતે પ્રતિષ્ઠિત થાય તેમ કરવા વિનંતી કરવામાં આવે છે.
Mantra 1
महत्तदुल्बं स्थविरं तदासीद्येनाविष्टितः प्रविवेशिथापः । विश्वा अपश्यद्बहुधा ते अग्ने जातवेदस्तन्वो देव एकः ॥
મહાન હતું તે દૃઢ આવરણ-કોશ; તેનાથી આવિષ્ટ થઈ તમે જળોમાં પ્રવેશ્યા. હે અગ્નિ જાતવેદસ, તમે સર્વ રૂપોને બહુવિધ રીતે જોયાં—એક જ દેવ, અનેક તનુઓ ધારણ કરનાર.
Mantra 2
को मा ददर्श कतमः स देवो यो मे तन्वो बहुधा पर्यपश्यत् । क्वाह मित्रावरुणा क्षियन्त्यग्नेर्विश्वाः समिधो देवयानीः ॥
મને કોણે જોયો? કયો દેવ છે તે, જેણે મારી અનેક રૂપવાળી તનુને સર્વત્ર ફરીને નિહાળી? ખરેખર મિત્ર અને વરુણ ક્યાં વસે છે? અગ્નિના દેવયાની—દિવ્ય તરફ લઈ જતી—બધી સમિધાઓ ક્યાં છે?
Mantra 3
ऐच्छाम त्वा बहुधा जातवेदः प्रविष्टमग्ने अप्स्वोषधीषु । तं त्वा यमो अचिकेच्चित्रभानो दशान्तरुष्यादतिरोचमानम् ॥
હે જાતવેદસ, મેં તને અનેક રીતે શોધ્યો—હે અગ્નિ, જળોમાં અને ઔષધિઓમાં પ્રવેશેલો. તને—હે ચિત્રભાનુ, બહુજ્વાલ—યમે ઓળખ્યો: દશ સીમાઓને પાર કરીને તેજસ્વી, કાંતિમાં અતિરોચમાન.
Mantra 4
होत्रादहं वरुण बिभ्यदायं नेदेव मा युनजन्नत्र देवाः । तस्य मे तन्वो बहुधा निविष्टा एतमर्थं न चिकेताहमग्निः ॥
હે વરુણ, હોતૃના પદથી હું ભયભીત થઈ બહાર આવ્યો; અને અહીં દેવોએ મને તેમાં જોડ્યો નહિ. તેથી મારી તનુઓ અનેક સ્થાનોમાં નિવિષ્ટ થઈ; આ અર્થને હું—અગ્નિ—સમજી ન શક્યો.
Mantra 5
एहि मनुर्देवयुर्यज्ञकामोऽरंकृत्या तमसि क्षेष्यग्ने । सुगान्पथः कृणुहि देवयानान्वह हव्यानि सुमनस्यमानः ॥
એહિ, હે અગ્નિ; દેવયુ મનુ યજ્ઞકામ બની, અંધકારમાં તારા માટે નિવાસસ્થાન સજ્જ કરી ચૂક્યો છે. દેવયાન એવા સુગમ માર્ગો રચ; અને સુમનસ્યમાન (સુ-મનવાળો) બની હવ્યોને વહન કર.
Mantra 6
अग्नेः पूर्वे भ्रातरो अर्थमेतं रथीवाध्वानमन्वावरीवुः । तस्माद्भिया वरुण दूरमायं गौरो न क्षेप्नोरविजे ज्यायाः ॥
અગ્નિના પૂર્વજ ભાઈઓ આ અર્થને અનુસરી ગયા—જેમ રથી માર્ગને અનુસરે. તેથી, હે વરુણ, ભયથી હું દૂર દૂર ગયો—જેમ ગૌર (જંગલી બળદ) ચાબુકની ફેંકથી ચોંકી, વધુ બળવાન શક્તિ તરફ ભાગે.
Mantra 7
कुर्मस्त आयुरजरं यदग्ने यथा युक्तो जातवेदो न रिष्याः । अथा वहासि सुमनस्यमानो भागं देवेभ्यो हविषः सुजात ॥
હે અગ્નિ, અમે તારા માટે અજર આયુષ્ય સ્થાપીએ છીએ, જેથી યોગ્ય રીતે યુક્ત, હે જાતવેદસ, તને હાનિ ન થાય. ત્યારબાદ, સુમનસ્યમાન બની, હે સુજાત, તું દેવોને હવિષ્યનો તેમનો ભાગ વહન કરે છે.
Mantra 8
प्रयाजान्मे अनुयाजाँश्च केवलानूर्जस्वन्तं हविषो दत्त भागम् । घृतं चापां पुरुषं चौषधीनामग्नेश्च दीर्घमायुरस्तु देवाः ॥
હે દેવો, મને પ્રયાજ અને અનુયાજ—કેવલ, ઊર્જાસંપન્ન—અર્પણ કરો; હવિષનો યોગ્ય ભાગ આપો. અને અપાંનું ઘૃત (ઘૃતમ્) તથા ઔષધિઓનો પુરુષ/સાર તત્ત્વ સ્થિર રહે; અને અગ્નિ માટે દીર્ઘ આયુષ્ય—દીર્ઘકાળ ટકતી શક્તિ—થાઓ, હે દેવો.
Mantra 9
तव प्रयाजा अनुयाजाश्च केवल ऊर्जस्वन्तो हविषः सन्तु भागाः । तवाग्ने यज्ञोऽयमस्तु सर्वस्तुभ्यं नमन्तां प्रदिशश्चतस्रः ॥
તારા જ હો પ્રયાજ અને અનુયાજ—કેવલ, ઊર્જાસંપન્ન; હવિષના ભાગો તારા જ થાઓ. હે અગ્નિ, આ સમગ્ર યજ્ઞ તારા માટે જ થાઓ; તને ચાર દિશાઓ નમે—ચારે પ્રદિશાઓ તારી તરફ વળી રહે.
It portrays Agni Jātavedas as the primordial, many-formed fire that enters the Waters and then, in the ritual present, becomes the priestly power who opens the divine path and carries offerings to the gods.
It is a cosmogonic image: the divine fire is shown as hidden within the undifferentiated primal realm (the Waters) and then revealing and shaping many forms—fire as the principle of manifestation and knowing.
It functions as an Agni-invocation for establishing the fire, requesting safe and clear ‘god-leading’ paths, and dedicating key offering portions (prayāja and anuyāja) and the whole yajña to Agni as the carrier and mediator.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.