Mandala 9
मण्डल 9
The Soma Mandala
મંડળ ૯—સોમ મંડળ—સંપૂર્ણપણે સોમ પવમાનને સમર્પિત છે: પિચડેલો સોમરસ ઊનની ગાળણી (પવિત્ર)માંથી વેગથી વહેતો યજ્ઞ માટેના કુંડ/પાત્રોમાં ઉતરતાં પોતે જ પોતાને શુદ્ધ કરે છે. આ સૂક્તોમાં સોમનું સ્તવન તેજસ્વી, સ્વયં ગતિમાન પ્રવાહ તરીકે થાય છે—જે સ્પષ્ટ, ઝળહળતી દીપ્તિમાં રૂપાંતરિત થાય છે; ઇન્દ્રને પ્રેરણા આપે છે અને દેવો, ઋત્વિજ તથા યજ્ઞનો ઋત-ક્રમ પોષે છે. કાવ્ય વારંવાર શુદ્ધિને પરિવર્તન સાથે જોડે છે: કાચા વનસ્પતિ-રસમાંથી પ્રકાશમાન, શક્તિશાળી પાનિયમાં—જે પ્રેરિત વાણી જગાવે છે.
Suktas in Mandala 9
Sukta 1
Sukta 9.1
સોમ પવમાન મંડળનું આ આરંભિક સૂક્ત, પિચડીને ગાળવામાં આવતા સોમનું આવાહન કરે છે; ઇન્દ્રના પાન માટે તે પરમ મધુર અને ઉલ્લાસદાયક ધારા રૂપે વહેવા પ્રાર્થના કરે છે. મંત્રો ગાળણીમાંથી સોમના શુદ્ધિકરણને, તેના તેજસ્વી શક્તિરૂપે સ્પષ્ટ થવાને, અને તેના પરિણામે વૃત્રાદિ અવરોધો તોડી સમૃદ્ધિ લાવતી ઇન્દ્રની વિજયશક્તિનો ઉછાળો વર્ણવે છે.
Sukta 2
Sukta 9.2
ઋગ્વેદ ૯.૨ એક સોમપવમાન સૂક્ત છે. તેમાં દ્રષ્ટા સોમને પવિત્ર (ગાળણી)માંથી વહેવા, શુદ્ધ થવા, તેજસ્વી અને બળવાન બનવા તથા હવિરૂપે અર્પણ માટે યોગ્ય થવા પ્રેરિત કરે છે. સોમ શુદ્ધ થતો જાય ત્યારે તેને “ઇન્દ્રમાં પ્રવેશ કર” એમ આમંત્રિત કરવામાં આવે છે, જેથી દૈવી પરાક્રમ, વિજય અને યજ્ઞકર્મને શક્તિ મળે. અંતે, સોમને યજ્ઞનો પ્રાચીન આંતરિક આત્મા અને અર્પણને અસરકારક બનાવતી અનિવાર્ય શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરીને સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 3
Sukta 9.3
આ પવમાન સોમ સૂક્ત પિળાયેલા સોમરસને અમર, પંખવાળી શક્તિ તરીકે ગાય છે; તે ઝડપથી કુંડાઓ અને નિવાસસ્થાન તરફ ધસી જાય છે અને શુદ્ધ થવા માટે જળોમાં ઝંપલાવે છે. સોમ સ્થિર ધારામાં વહેતો રહે ત્યારે, તેને ઉત્સાહદાયક પ્રેરણાઓ (ઇષઃ) ઉત્પન્ન કરનાર અને યજમાનને ધન-સંપત્તિ વહેંચનાર તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે; આમ વિધિ-શુદ્ધિને સમૃદ્ધિ અને પ્રેરિત ઊર્જા સાથે જોડે છે.
Sukta 4
Sukta 9.4
આ પવમાન સોમ સ્તુતિ પિષાઈ અને ગાળાઈને શુદ્ધ થનારા સોમનું ગાન કરે છે. તે વારંવાર વિજય મેળવે, મહાન યશ પ્રાપ્ત કરે, અને ઉપાસકોને વધુ ઉત્તમ તથા વધુ તેજસ્વી સ્થિતિમાં રૂપાંતરિત કરે—એવી પ્રાર્થના કરે છે. દરેક વિનંતીને “અથા નો વસ્યસસ્ કૃધિ” નામનો ધ્રુવપદ ઘેરી રાખે છે: દીર્ઘ આયુષ્ય અને સૂર્યદર્શન, તેજસ્વી સંપત્તિ, અને સોમની ઇચ્છા તથા સહાયથી ટકતી સમૃદ્ધિ.
Sukta 5
Sukta 9.5
આ સોમ પવમાન સૂક્ત સ્વયં શુદ્ધ થનાર સોમની સ્તુતિ કરે છે. તે તેજ અને શક્તિરૂપે પ્રજ્વલિત થઈ, શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયામાં વહેતો પ્રાણશક્તિઓને જાગૃત કરે છે. રાત્રિ અને ઉષા જેવી તેની પ્રકટતા વારંવાર બદલાતી રહે છે, અને સોમને આનંદદાયક, મહાબલવાન શક્તિ તરીકે રજૂ કરે છે. અંતે, સ્વાહા-ઘોષથી પ્રબળ બનેલી સોમાહુતિ માટે દેવતાઓના સમૂહને આમંત્રિત કરીને સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 6
Sukta 9.6
આ પવમાન સોમસૂક્ત સોમના આનંદમય અને બળવાન પ્રવાહનું સ્તવન કરે છે—જે ઊનના ગાળણાંમાંથી પસાર થઈ દેવો માટે શુદ્ધ થાય છે અને અર્પણયોગ્ય બને છે. તેમાં સોમને શક્તિશાળી “વૃષભ” અને ઝડપી અશ્વ તરીકે ચિતરવામાં આવ્યો છે; યજ્ઞવિધિના શુદ્ધિકારક સાધનો દ્વારા તે નિર્મળ થાય છે, પ્રેરિત વાણી ઉત્પન્ન કરે છે અને ખાસ કરીને ઇન્દ્રને ઇચ્છિત એવો ઉન્માદક પરમાનંદનો રસ પ્રદાન કરે છે.
Sukta 7
Sukta 9.7
આ ટૂંકું પાવમાન સોમસૂક્ત સોમબિંદુઓને સ્તુતિ કરે છે: તેઓ ઋતના નિયત માર્ગે આગળ વધે છે અને ગાળણી (પવિત્રક)માંથી શુદ્ધ થતાં તેજસ્વી બની જાય છે. શુદ્ધિ પછી “આસન ગ્રહણ કરનાર” ચેતન, પીળાશવાળી શક્તિ તરીકે સોમનું ચિત્રણ થાય છે; ગાયકની પ્રેરિત ધી તેની સેવામાં તેની તરફ વળે છે. સૂક્ત આગળ એકતાબદ્ધ વિજય માટેની પ્રાર્થનામાં વિસ્તરે છે—ધન, મધુરતા, યશ અને દીર્ઘકાળ ટકતા ખજાના—જેને દ્યૌ અને પૃથ્વીનો આધાર પ્રાપ્ત થાય.
Sukta 8
Sukta 9.8
આ પવમાન સોમ સ્તુતિ તાજા શુદ્ધ થયેલા સોમપ્રવાહોની પ્રશંસા કરે છે; તે ઇન્દ્રની પ્રિય ઇચ્છા તરફ વહેતા જઈ તેની વીર્ય (વીરશક્તિ)ને બળ આપે છે અને દિવ્ય ઉલ્લાસ પ્રદાન કરે છે. દેવોના આનંદ માટે મુક્ત થયેલો સોમ ઝડપી, પ્રચંડ શુદ્ધિકર્તા તરીકે ચિતરાય છે; અને તે મનુષ્યો માટે સંતાન, પ્રાણશક્તિ અને પરિપૂર્ણતા રૂપે પોષણ બની જાય છે.
Sukta 9
Sukta 9.9
આ પવમાન સોમ સૂક્ત દબાવી કાઢેલા અને વહેતા સોમનું સ્તવન કરે છે—તે બે લોકોમાં ગતિ કરતું તેજસ્વી ઋષિ-બળ છે અને શુદ્ધિકરણથી દેવોને યોગ્ય બને છે. સોમની નિર્મળ ધારા પ્રેરિત વાણી, ઋત (સત્ય-ધર્મનો ક્રમ) અને ઇન્દ્રના વિજયધર્મ સાથે જોડાય છે; અને અંતે સ્થાયી કીર્તિ, બળ, બુદ્ધિ તથા સ્વઃ (પ્રકાશમય લોક) માટે પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 10
Sukta 9.10
આ સોમ પવમાન સૂક્ત પિષાઈ, ગાળાઈ અને સ્વયંપ્રેરિત વેગે દોડતી શુદ્ધ સોમધારાનું સ્તવન કરે છે; તે રાયી (સમૃદ્ધિ, ધન, અસ્તિત્વની પૂર્ણતા) તરફ ગતિ પામે છે. સોમ તેજસ્વી બનતો જાય તેમ, આ હિમ્ન તેના પ્રવાહને સૂર્યકિરણો (વિવસ્વત), ઉષસ–ભગના આશીર્વાદ, અને ઋષિના આંતરિક નેત્રે દેખાતી ગુપ્ત સ્વર્ગીય સ્થિતિ સાથે જોડે છે—સૂચવે છે કે યજ્ઞીય શુદ્ધિકરણ ચેતનાના આરોહણનું પ્રતિબિંબ છે.
Sukta 11
Sukta 9.11
આ પવમાન સોમ સ્તુતિ શુદ્ધ ઇંદુને ગાનથી સ્તવવા માટે બોલાવે છે—તે ગાળણીઓમાંથી વહેતો દેવતાઓ તરફ ઝડપથી દોડે છે અને દિવ્ય શક્તિઓને સુલભ બનાવે છે. સોમની મધુરતા અને ઉર્જાદાયક બળની પ્રશંસા કરીને, ધન, વીરબળ અને વિજયદાયક સાથ—વિશેષ કરીને ઇન્દ્ર સાથેના સંયોગમાં—અર્પણ કરવા માટે પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 12
Sukta 9.12
આ પવમાન સોમ સૂક્ત દબાયેલા સોમબિંદુઓનું સ્તવન કરે છે: તેઓ શુદ્ધિકારક ગાળણમાંથી ધસી ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ના આસન સુધી પહોંચે છે અને ઇન્દ્રના બળવર્ધન માટે અત્યંત મધુર તથા તેજસ્વી બને છે. તેમાં સોમનું કળશોમાં અને ગાળણી દ્વારા થતું સ્પષ્ટીકરણ/શુદ્ધિકરણ વર્ણવાયું છે; અને અંતે પ્રાર્થના થાય છે કે શુદ્ધ ઇન્દુ ઉપાસકમાં સ્વયં-પોષક, સહસ્ર-કિરણવાળી સમૃદ્ધિ (રયિ) સ્થાપિત કરે.
Sukta 13
Sukta 9.13
આ પવમાન સોમ સૂક્ત સ્વયં-શુદ્ધ થનારા સોમનું સ્તવન કરે છે—તે ઊનના ગાળણમાંથી “હજાર ધારાઓમાં” ધસી નીકળે છે અને દેવો માટે યોગ્ય બને છે. ખાસ કરીને, શુદ્ધ થયેલો સોમસાર વાયુ અને ઇન્દ્ર માટે તૈયાર કરાયેલ હવિષ્ય/આહુતિ તરીકે રજૂ થાય છે; વહેતી ઇન્દુ-શક્તિઓ પ્રચુર ધન, વીરબળ, અને શત્રુ શક્તિઓના પરાજય માટે પ્રાર્થના કરે છે. અંતે, સોમ “ઋતના ગર્ભમાં” સ્થિર થાય છે—અને તેનાથી પવિત્રતા, યોગ્ય ક્રમ (ઋત), તથા પ્રકાશમય દૃષ્ટિ સ્થાપિત થાય છે—એ રીતે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 14
Sukta 9.14
આ સોમ પાવમાન સૂક્ત શુદ્ધ થયેલા સોમનું સ્તવન કરે છે—તે વિશ્વજળો પર ગતિ કરતો ઋષિસમાન દ્રષ્ટા-શક્તિ છે. તે પ્રેરિત વાણી વહન કરીને સ્વર્ગીય અને પૃથ્વીય લોકોને જાગૃત કરે છે. વારંવારના શુદ્ધિકરણથી સોમ તેજસ્વી બને છે, ‘ગાયો’ (કિરણો/પ્રકાશદાયક શક્તિઓ) જીતે છે, અને યજમાનના યજ્ઞસ્થાને આવી વಸು—પ્રકાશ, બળ અને કલ્યાણરૂપ સમૃદ્ધિ—લાવી આપે એવી આમંત્રણ પામે છે.
Sukta 15
Sukta 9.15
આ પવમાન સોમ સ્તુતિ ગાળણીઓમાંથી શુદ્ધ થઈ વેગથી વહેતો, તેજસ્વી કિરણોથી ઝળહળતો અને વિજયશક્તિના ઇન્દ્રના “ખુલ્લા ક્ષેત્ર” તરફ ગતિ કરતો સોમ ગાય છે. સોમનું શુદ્ધિકરણ અહીં માત્ર યજ્ઞક્રિયા નહીં, પરંતુ એક વૈશ્વિક–આધ્યાત્મિક પ્રક્રિયા તરીકે પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે: તે પ્રકાશમય પાન બળ અને આનંદ બની જાય છે અને વિજય તથા યોગ્ય કર્મ માટે માર્ગ સાફ કરતું આંતરિક શસ્ત્ર બને છે.
Sukta 16
Sukta 9.16
આ પવમાન સોમ સ્તુતિમાં પથ્થરો પર પિછડાયેલો સોમ પથ્થરોમાંથી ધસી નીકળે છે અને ઊનની ગાળણીમાંથી વહેતો જઈ દેવોને યોગ્ય એવો તેજસ્વી, મત્તા (પ્રેરણા) આપતો સાર બની જાય છે—તેનું ગાન થાય છે. સોમની ઝડપી, વહેતી ગતિને આંતરિક શક્તિના જાગરણ સાથે—ખાસ કરીને ઇન્દ્રના બળ સાથે—અને ઉપાસકમાં અંતર્દૃષ્ટિની તીક્ષ્ણતા તથા પ્રાણશક્તિના પ્રબળ થવા સાથે જોડવામાં આવે છે.
Sukta 17
Sukta 9.17
આ પવમાન સોમ સ્તુતિમાં પિછડાયેલો સોમ નદીની જેમ ધસી આગળ વધે છે, અવરોધોને ચકનાચૂર કરે છે અને દેવો તરફ જતા માર્ગમાં ગાળણી (પવિત્રક)માંથી પસાર થઈ પોતાને શુદ્ધ કરે છે—એવું ગાન છે. સોમ “ત્રણ પ્રકાશમય લોકોથી” ઉપર ઉર્ધ્વગામી થઈ, સૂર્યસમાન પ્રેરણાથી પ્રકાશ અને જીવનશક્તિને આગળ ધપાવતો તેજસ્વી બને છે—એ રીતે તેની પ્રશંસા થાય છે. અંતે, મધુર અને પ્રબળ આ ધારા સહભાગી યજ્ઞસ્થળમાં પોતાનું આસન ગ્રહણ કરે—ઋત (સત્ય/વ્યવસ્થા) માટે મનોહર અને દેવોના પાન માટે યોગ્ય—એવું આમંત્રણ આપવામાં આવે છે.
Sukta 18
Sukta 9.18
આ ટૂંકું પાવમાન સ્તોત્ર સોમનું સ્તવન કરે છે—તે પીડાઈને ગાળણીમાંથી શુદ્ધ થતો, પર્વતીય સ્ત્રોતમાંથી યજ્ઞ માટે તૈયાર કરાયેલા પાત્રોમાં પ્રવાહિત થાય છે. દરેક મંત્ર “madeṣu sarvadhā asi” એવા ધ્રુવપદ તરફ ફરી વળે છે અને દરેક ઉન્નત અવસ્થામાં તથા દરેક પવિત્ર ઉલ્લાસમાં સોમની સર્વવ્યાપી હાજરીની પુષ્ટિ કરે છે. આ સ્તોત્રનો હેતુ યાજ્ઞિક (પ્રવહમાન સોમને પવિત્ર કરવો) તેમજ આધ્યાત્મિક (શુદ્ધ સાર દ્વારા સ્પષ્ટતા, બળ અને સમૃદ્ધિનું આવાહન કરવું) એમ બંને છે.
Sukta 19
Sukta 9.19
આ ટૂંકું સોમ-પવમાન સૂક્ત ગાળણીમાંથી શુદ્ધ થતો સોમ સ્તુતિપૂર્વક વર્ણવે છે અને તેને સ્વર્ગ તથા પૃથ્વી બંને તરફથી “પ્રકાશમાન ધન” લાવવા વિનવે છે. તેમાં યજ્ઞીય ચિત્રણ (વહેતો, સ્વચ્છ થયેલો રસ અને તેની પોષક શક્તિઓ) સાથે એક વ્યવહારુ પ્રાર્થના જોડાય છે: શુદ્ધ સોમનું બળ નજીક કે દૂર—બધા શત્રુઓને પણ દમન કરે.
Sukta 20
Sukta 9.20
આ ટૂંકું ગાયત્રી સૂક્ત, ઊનની ગાળણી (પવિત્ર)માંથી વેગથી વહેતા, દેવોના આસ્વાદ માટે તૈયાર થયેલા ઋષિ-સદૃશ પ્રવાહરૂપ સોમ પાવમાનની સ્તુતિ કરે છે. કવિ શુદ્ધ થયેલા સોમને વિનંતી કરે છે કે તે સર્વ વિરોધી શક્તિઓને પરાજિત કરે અને સ્થિર સંપત્તિ (ધ્રુવ રયિ), વૃદ્ધિ માટેનું પોષણ/પ્રેરણા (ઇષ્), તથા વીરશક્તિ (સુવીર્ય) આ સ્તોત્રમાં અને યજમાનના જીવનમાં લાવે.
Sukta 21
Sukta 9.21
આ ટૂંકું પવમાન સ્તોત્ર ગાળણી (પવિત્ર)માંથી વેગે વહેતી સોમધારાઓનું સ્તવન કરે છે; તે તેજસ્વી, પ્રબળ બની ઇન્દ્રના ઉલ્લાસ અને વિજય માટે યોગ્ય બને છે. મંત્રો સોમની શુદ્ધિકારક ગતિ, ‘સ્વર’ (સૂર્યલોક)નું પ્રકાશ અને ધન-નિધિઓ જીતવાની શક્તિ, તેમજ સત્ (યથાર્થ)માંથી પ્રેરિત વિચાર (મતિ)ને પ્રગટ/પ્રસૂત કરવાની ક્ષમતાને ઉજાગર કરે છે. વિધિમાં અને આંતરિક અર્થમાં પણ, આ સ્તોત્ર સ્પષ્ટ થયેલા આનંદને ઇન્દ્રસમાન બળ અને પ્રકાશમય જ્ઞાનનો ઊર્જાદાતા તરીકે ઉજવે છે.
Sukta 22
Sukta 9.22
આ સોમ પાવમાન સૂક્ત દબાયેલા સોમરસનું સ્તવન ઝડપી, ગર્જનારા પ્રવાહો તરીકે કરે છે—રથોની જેમ ધસી આવતાં, યજમાનને બળ, સમૃદ્ધિ અને પ્રેરિત દૃષ્ટિ આપનાર. ગાળણી/પવિત્રમાંથી પસાર થતાં સોમ શુદ્ધ થાય છે; ‘સ્પષ્ટદર્શી’ બની દૃષ્ટિને નિર્મળ કરે છે અને ધી (પ્રેરિત વિચાર)ને જાગૃત કરે છે—તેની શુદ્ધિકારક અને પ્રકાશક શક્તિ પર ભાર મૂકાય છે. સોમને પણિઓએ છુપાવેલું ધન પાછું મેળવનાર, અને યજ્ઞવિધિ તથા અનુભૂતિની સતતતા દર્શાવતી ‘તાણેલી તાંતણી’ને દૃઢ કરનાર તરીકે પણ પ્રશંસા કરવામાં આવી છે.
Sukta 23
Sukta 9.23
આ સોમ પાવમાન સૂક્ત ઝડપી, મધુધારાઓ વહાવતો સોમ શુદ્ધ થઈને વહેતો મૂકાય ત્યારે તેની સ્તુતિ કરે છે; તે પ્રેરિત કાવ્ય (કાવ્ય)ને જાગૃત કરે છે અને યજમાનમાં બળ સ્થાપે છે. સોમને ઇન્દ્રની શક્તિનો રસ (ઇન્દ્રિય રસ) વહન કરનાર તરીકે ઉજવવામાં આવે છે: ઇન્દ્ર જ્યારે આ ઉલ્લાસરસો પીવે છે, ત્યારે તે અવરોધ ઊભા કરનાર વૃત્ર-શક્તિઓને વારંવાર પરાજિત કરે છે. તેમજ સોમ ઉપાસકને શત્રુત્વપૂર્ણ વાણી અને આક્રમણથી રક્ષે છે.
Sukta 24
Sukta 9.24
આ ટૂંકું પાવમાના સ્તોત્ર સોમની સ્તુતિ કરે છે કે તે જળોમાંથી અને ગાળણીઓમાંથી વેગથી આગળ ધસી આવે છે, પોતાને શુદ્ધ કરીને યજ્ઞવિધિ માટે યોગ્ય બને છે. તેમાં પ્રાર્થના છે કે શુદ્ધ સોમ મનુષ્યોને આનંદિત અને બળવાન કરે, પ્રજાઓ માટે વિજયી બને, અને પોતાના તેજસ્વી, મધુર, પિળાયેલા રસસારમાંથી શત્રુતાપૂર્ણ વાણી તથા અંધકારને દૂર હાંકે.
Sukta 25
Sukta 9.25
આ ટૂંકું પાવમાન સોમ સૂક્ત સોમને પવિત્ર (ગાળણી)માંથી પસાર થઈ પોતાને શુદ્ધ કરવા અને દેવો માટે—ખાસ કરીને મરુતો અને વાયુ માટે—ઉલ્લાસદાયક પેય બનવા આમંત્રિત કરે છે. ગાળાતાં સોમની સ્તુતિ પ્રેરિત વિવેક (દક્ષ) સિદ્ધ કરનાર, “બધા રૂપોમાં” વ્યાપનાર અને જ્યાં અમર વસે છે તે લોક તરફ ગતિ કરનાર તરીકે થાય છે. આ સૂક્તનો હેતુ વિધિપર—અર્પણ માટે પિળાયેલા સોમનું સંસ્કાર કરીને તેને પવિત્ર કરવો—અને ગૂઢપર—પવિત્ર સ્તુતિગીત (અર્ક)ના તેજસ્વી ગર્ભમાં સોમના આરોહણનું વર્ણન કરવો—એ બંને છે.
Sukta 26
Sukta 9.26
આ ટૂંકું પાવમાન સોમસૂક્ત પવિત્ર પેય સોમનું સ્તવન કરે છે—તે શુદ્ધ થતો જાય છે અને ઋષિપ્રેરિત દર્શનશક્તિ દ્વારા ગતિ પામી આગળ ધપે છે. તેને અદિતિના “અંકમાં” શુદ્ધ થતો બતાવવામાં આવે છે—અદિતિ એટલે અપરિમિત ઋત-વ્યવસ્થા, સર્વવ્યાપી કોસ્મિક ક્રમ. વિવસ્વત્ના સૂર્યતેજથી આવૃત્ત થઈ સોમ આગળ ચલાવવામાં આવે છે; પવિત્ર વાણી (વાચ્)નો અચૂક, અવિફળ અધિપતિ તરીકે તેની પ્રશંસા થાય છે; અને અંતે ઇન્દ્ર માટે નિર્ધારિત ઉલ્લાસ-આનંદમાં તેને પ્રેરિત કરવામાં આવે છે. આ સૂક્તનો હેતુ વિધિપર છે—સોમનું પિષણ અને ગાળણ પવિત્ર કરવું—અને સાથે ચિંતનપર પણ; શુદ્ધિકરણને સત્ય, વાણી અને વિશ્વસમગ્રતા સાથે જોડે છે.
Sukta 27
Sukta 9.27
આ ટૂંકું પાવમાન સ્તોત્ર સોમનું સ્તવન કરે છે: તે પવિત્ર (પવિત્ર) ઉપરથી વહેતાં શુદ્ધિકરણની ક્રિયા દ્વારા તેજસ્વી અને શક્તિશાળી બને છે. પ્રેરિત “કવિ” તરીકે સોમ વાંકાપણું અને હાનિ દૂર કરે છે, તેજસ્વી “વાછરડા/ઢોર” (કિરણો/સંપત્તિ) શોધે છે, અને મધ્ય પ્રદેશમાંથી ઝડપથી ઇન્દ્ર તરફ દોડી જાય છે—વિજયી દૈવી ક્રિયાને બળ આપવા માટે.
Sukta 28
Sukta 9.28
આ ટૂંકું પાવમાન સ્તોત્ર માનવ હાથે અને શક્તિઓ દ્વારા ગતિમાન થયેલા સોમની સ્તુતિ કરે છે—જે ઊનની ગાળણીમાંથી વેગે વહેતો જઈ દેવો માટે સ્વચ્છ, પસંદગીનો પ્રવાહ બની જાય છે. સોમને સર્વજ્ઞ, મનનો અધિપતિ, “દસ સગોત્ર શક્તિઓ”થી પ્રેરિત વૃષભસમાન બળ તરીકે ગવાયો છે; અર્પણ માટે તૈયાર કરેલા પાત્રોને તે ભરિ દે છે. અંતે, સોમનો અજેય શુદ્ધિકારક પ્રવાહ દૈવી વીરતા પ્રદાન કરે છે અને હાનિકારક, ખોટી વાણી (અઘશંસ)નો નાશ કરે છે.
Sukta 29
Sukta 9.29
આ ટૂંકું પાવમાન સ્તોત્ર સોમનું ગાન કરે છે—તે મહાશક્તિશાળી, સ્વયં-શુદ્ધ થતો પ્રવાહ છે; તેની વહેતી તેજસ્વિતા દેવતાઓને અનુસરે છે અને દૈવી ક્રિયાને બળ આપે છે. સોમ “સર્વ સંપત્તિ” (ભૌતિક તથા દિવ્ય) જીતાડે; વૈરભાવ અને આંતરિક પ્રતિરોધ દૂર કરે; અને વિજય તથા ઉન્નતિ માટે દ્યુમત્ શુષ્મ—પ્રકાશમય શક્તિ—પ્રદાન કરે, એવી પ્રાર્થના છે.
Sukta 30
Sukta 9.30
આ ટૂંકું પાવમાન સૂક્ત સોમની સ્તુતિ કરે છે: તે ગાળણીમાંથી શક્તિશાળી પ્રવાહોમાં ધસી જાય છે, શુદ્ધ બને છે અને ઉપાસકોમાં પ્રેરિત વાણી (વાચ) જગાવે છે. તેમાં સોમની વિધિગત ગતિનું અનુસરણ થાય છે—વહેતી શુદ્ધિકરણ પ્રક્રિયાથી લઈને કુંડોમાં તેના “આસન” સુધી—અને અંતે ઇન્દ્ર માટે સર્વોત્તમ મધુર સોમ પિળવાની સ્પષ્ટ આજ્ઞા સાથે પૂર્ણ થાય છે, જેથી દેવસમૂહ ઉલ્લાસ અને બળમાં પ્રવેશે.
Sukta 31
Sukta 9.31
આ સંક્ષિપ્ત પાવમાન સ્તુતિ સોમને શुद्धિકરણની ક્રિયામાં “આગળ વધતો” તરીકે સ્તવે છે—તે જીવંત પ્રવાહોની જેમ વહે છે અને જાગૃત, ચેતન સંપત્તિ (ચેતના રયિ) લાવે છે. સર્વ દિશાઓમાંથી એકત્રિત થયેલી શક્તિથી સોમ ફૂલ્યો-વધ્યો રહે અને વાજ (વિજયશક્તિ)ની સભામાં હાજર રહે એવી પ્રાર્થના કરે છે; અંતે, ભવન અને લોકોને ધારણ કરનાર સ્વામી ઇંદુની મિત્રતા માટે વિનંતી સાથે સ્તુતિ પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 32
Sukta 9.32
આ સંક્ષિપ્ત સોમ પવમાન સ્તુતિ પિરસાયેલ સોમને ઉલ્લાસભર્યા બળ સાથે વહેતો દર્શાવે છે—યજ્ઞસભામાં પ્રવેશ કરીને યજમાન અને ગાયકને યશ, પ્રેરિત શ્રવણ, અને ઉન્નતિ આપે છે. સોમને તેજસ્વી શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે, જે બંને લોકને પ્રકાશિત કરે છે, ઝડપી પ્રાણીની જેમ ધસી જાય છે, અને અંતે ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા)ના ગર્ભમાં પોતે ‘આસન’ ગ્રહણ કરે છે. અંતે સીધી પ્રાર્થના થાય છે કે સોમ ઉપાસકોમાં પ્રકાશમય મહિમા સ્થાપે, વૃદ્ધિ, મેધા (બુદ્ધિ), અને દીર્ઘકાળીન યશ (શ્રવસ) જીતાડે.
Sukta 33
Sukta 9.33
આ ટૂંકું પાવમાન સ્તોત્ર શુદ્ધ થતો અને પ્રવાહમાં પ્રવર્તિત થતો સોમ તેના અનેક વહેતા પ્રવાહોમાં સ્તુતિ પામે છે. તે પાણીની તરંગો જેવી ગતિ કરે છે અને વృషભોની જેમ બળપૂર્વક આગળ ધસી જાય છે. ગાળણી અને અર્પણ (લિબેશન) જેવી બાહ્ય યજ્ઞક્રિયાને તે આંતરિક પ્રકાશ સાથે જોડે છે—સોમની ‘પિંગળ’ ઊર્જા, પ્રેરિત વાણીનો ઉદય, અને વિશાળ, ચતુર્વિધ સમૃદ્ધિનું દાન.
Sukta 34
Sukta 9.34
આ ટૂંકું પાવમાન સૂક્ત સોમની સ્તુતિ કરે છે—તે પિષાય છે, શુદ્ધ થાય છે અને સ્થિર ધારામાં વહેવા લાગે છે; સ્વજાત બળથી તે પ્રતિરોધોને ભેદીને આગળ વધે છે. ગાળણીના બાહ્ય વિધિને તે આંતરિક પ્રેરણાથી જોડે છે: સોમ ‘માર્જ્ય’—શુદ્ધિકર્તા, અને ઇન્દ્રના વીર-ઉન્માદને જગાડનાર બને છે; તેમજ સ્તુતિગીતો પણ દૂધાળ ગાયના હંબકાર જેવી ધારા બની તેની તરફ વહે છે.
Sukta 35
Sukta 9.35
આ સંક્ષિપ્ત પાવમાન સોમ સ્તુતિ શુદ્ધ થયેલા સોમને બળવાન પ્રવાહરૂપે યજ્ઞકર્તાઓ તરફ વહેવા માટે આહ્વાન કરે છે, અને વિશાળ રયિ (સમૃદ્ધિ) તથા પ્રકાશનું જ્ઞાન પ્રદાન કરવા વિનવે છે. તેમાં સોમ (ઇન્દુ) આગળ ધપાવતી શક્તિ તરીકે દર્શાય છે—તે દ્રષ્ટાને વિજયકારી કર્મ માટે સશક્ત કરે છે અને પોતાના શુદ્ધિકારક વ્રત દ્વારા સત્ત્વોને ધર્મમાં સ્થાપિત કરે છે.
Sukta 36
Sukta 9.36
આ ટૂંકું પાવમાના સૂક્ત સોમનું સ્તવન કરે છે: પિષણમાંથી મુક્ત થઈ તે ઊનની ગાળણીમાં પ્રવેશે છે અને જોડી પાત્રોમાં પ્રવાહિત થાય છે; શુદ્ધ બની દેવો માટે શક્તિમાન બને છે. ઋત (ક્રમબદ્ધ સત્ય)ને અનુસરતો તેનો સત્યશોધી પ્રવાહ, બળ વધારતી તેની શક્તિ, અને સ્વર્ગલોક તરફ તેની આરોહણ—આ મંત્રો તેનું ગૌરવ ગાય છે; યજમાનને ઉત્સાહ, પ્રકાશ અને વીરબળ અર્પે છે.
Sukta 37
Sukta 9.37
આ ટૂંકું પવમાન સ્તોત્ર તાજે પિચડાયેલો સોમ પવિત્ર (ગાળણી)માંથી ઝડપથી વહેતો કુંડાઓ તરફ ધસી જાય છે અને દેવો માટે પાનયોગ્ય બને છે—એવી સ્તુતિ કરે છે. સોમને દૈવી, સત્ય પ્રગટ કરનાર શુદ્ધિકર્તા તરીકે ગૌરવવામાં આવ્યો છે; તે રક્ષસ જેવી શત્રુ શક્તિઓને ભેદી નાંખે છે અને પોતાના સમકક્ષ તેજસ્વી શક્તિઓ સાથે સંધાન કરીને પ્રકાશ પ્રગટ કરે છે—અંતે ઇન્દ્રને ઉર્જાવાન બનાવતું પોતાનું દાન અર્પે છે.
Sukta 38
Sukta 9.38
આ સંક્ષિપ્ત પાવમાન સ્તોત્ર સોમની સ્તુતિ કરે છે—તે દબાઈને અને શુદ્ધ થતો, સમૃદ્ધિ અને બળ તરફ દોડતા શક્તિશાળી વૃષભ-રથની જેમ આગળ વહે છે. મંત્રોમાં સોમની ઝડપી ગતિ માનવ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશતી અને “પ્રિય ગર્ભ” તરફ તેની અંતરંગ નજીકતા—જ્યાં તે સ્થિર થઈ અર્પણ અને પાન માટે યોગ્ય બને છે—એ રીતે વર્ણવાય છે. તેનો હેતુ શુદ્ધિકરણ-પ્રવાહને પવિત્ર કરવો અને વિધિમાં સોમની ઉત્સાહદાયક, જીવનપોષક શક્તિને આમંત્રિત કરવો છે.
Sukta 39
Sukta 9.39
આ સંક્ષિપ્ત પવમાન સ્તુતિ સોમને ઝડપી, સ્વયંપ્રકાશી ધારા તરીકે ગાય છે, જે ગાળણીમાંથી શુદ્ધ થઈ દૈવી લોક સુધી વહન થાય છે, જ્યાં દેવો શાશ્વત સત્ય (નિત્ય તત્ત્વ)ની પુષ્ટિ કરે છે. તેમાં સોમનું અવતરણ અને મહાન નદી-તરંગ જેવી તેની ઉછળતી, વહેતી ધારા ચિતરાય છે; અને અંતે યજ્ઞ તથા બ્રહ્માંડને ધારણ કરનાર વ્યવસ્થિત સત્ય—‘ઋતના ગર્ભ’માં—તેના સિંહાસનારોહણ સાથે સ્તુતિ પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 40
Sukta 9.40
આ સંક્ષિપ્ત પાવમાન સ્તુતિ પિષણ અને ગાળણમાં શુદ્ધ થનારા સોમનું ગાન કરે છે. તે સર્વ શત્રુબળોને વટાવી જાય છે અને પ્રેરિત વિચારો દ્વારા “અલંકૃત” બને છે. કવિ તેજસ્વી ઇન્દુને પ્રાર્થના કરે છે કે તે દ્યુમ્ન (વિજયની પ્રકાશમય શક્તિઓ), હજારગણી પોષક ઇષઃ (પોષણપ્રેરણાઓ), અને લોકકલ્યાણ તથા આંતરિક ઉન્નતિ—બન્નેને ધારણ કરનાર “દ્વિ-આધાર” સમૃદ્ધિ અર્પે.
Sukta 41
Sukta 9.41
આ ટૂંકું પાવમાન સ્તોત્ર ગાળણીમાંથી ધસી પસાર થતા, શુદ્ધ રૂપે વહેતા સોમનું સ્તવન કરે છે. તે અજ્ઞાનની ‘કાળી ચામડી’ ઉતારીને તેજસ્વી, અવિરત શક્તિ પ્રગટ કરે છે. યજ્ઞકર્તાઓ તરફ પ્રચુર પોષણ સાથે—ગૌધન, સોનાસમાન તેજ, અશ્વો અને વિજયદાયી બળ—વહેવા માટે, અને શાંતિ આપતી રક્ષાથી તેમને ચારે તરફથી આવરી લેવા માટે સોમને પ્રાર્થના કરે છે. આ સ્તોત્રનો હેતુ વિધિગત (સોમપીડનને બળ આપવું) અને આધ્યાત્મિક (સોમરસ દ્વારા ચેતનાનું સ્પષ્ટીકરણ/શુદ્ધિકરણ) બંને છે.
Sukta 42
Sukta 9.42
આ ટૂંકું પાવમાન સોમસૂક્ત પિષાઈને ગાળણીમાંથી શુદ્ધ થતો તાંબડિયો (હરિત) સોમ સ્તુતિપૂર્વક વર્ણવે છે. તે સ્વર્ગના તેજસ્વી વિસ્તારો ઉત્પન્ન કરે છે અને “જળોમાં” જ સૂર્યને પણ જનમાવે છે, એમ કહે છે. સોમને ગાળવાની યજ્ઞક્રિયાને બ્રહ્માંડમાં પ્રકાશ અને જીવનદાયી પ્રવાહના મહાકાર્ય સાથે જોડીને, અંતે યજમાનો માટે સોમ પોતે શુદ્ધ થાય અને વિશાળ પોષણ, ગાયો-ધન, વીરો, અશ્વો અને બળ અર્પે, એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 43
Sukta 9.43
આ ટૂંકું પાવમાન સોમસૂક્ત ગાળણીમાં શુદ્ધ થતો સોમ ઉજવે છે. તેને તેજસ્વી ‘ગાયો’ (કિરણો) દ્વારા ધોઈને શુદ્ધ કરાયેલા ઝડપી અશ્વ સાથે સરખાવવામાં આવ્યો છે અને પછી કવિઓના સ્તુતિગીતોથી તે અલંકૃત થાય છે. તે તેજસ્વી ઇંદુ (સોમ) દિવ્ય સંપત્તિ (રયિ), બહુ-કિરણમય તેજ, અને જાપ કરનાર ઋષિને વિજયદાયક બળ તથા શ્રેષ્ઠ વીર-ઊર્જા (સુવીર્ય) પ્રદાન કરે એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 44
Sukta 9.44
આ સંક્ષિપ્ત પવમાન સ્તુતિ શુદ્ધિકરણમાં પ્રવાહિત થઈ આગળ ધસી નીકળતા સોમનું આવાહન કરે છે; તે જીવનશક્તિના તરંગ સમો ઉછળી દેવતાઓ તરફ ધસી જઈ તેમની ઉપસ્થિતિ આમંત્રિત કરે છે એમ વર્ણવે છે. મંત્રો સોમના સ્વચ્છ પ્રવાહને “સુંદર યજ્ઞ” (અધ્વર) સાથે સંકળે છે; તેને પવિત્ર આસન સ્થાપવા અને બળ, યોગ્ય માર્ગદર્શન તથા વિશાળ યશ પ્રદાન કરવા પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 45
Sukta 9.45
આ ટૂંકું પાવમાન સ્તોત્ર સોમ (ઇન્દુ) ને ગાળણીમાંથી પસાર થઈ પોતાને શુદ્ધ કરવા અને દેવોને આહ્વાન કરતો, મત્તા તથા અંતર્દૃષ્ટિ આપતો આનંદરસ બની વહેવા પ્રેરે છે. મંત્રોમાં ગાળણીને વટાવી આગળ ધસી જતો સોમનો વેગ, તે ખાસ કરીને ઇન્દ્ર દ્વારા પાન કરવામાં આવે છે તે વાત, અને તેના પરિણામે ઉપાસકોના સ્તુતિગાનને દૃષ્ટિનો વિસ્તાર તથા વીરશક્તિનો ઉદય મળે છે—આ પર ભાર મૂકાયો છે.
Sukta 46
Sukta 9.46
આ ટૂંકું પાવમાન સ્તોત્ર સોમને શुद्धિકરણની ક્રિયામાં ઉછળી આગળ ધસી જતો, દેવોના આનંદ માટે ઝડપથી વહેતો અને વહેતાં વહેતાં તેજસ્વી શક્તિ પ્રાપ્ત કરતો દર્શાવી તેની સ્તુતિ કરે છે. તેમાં પિષણ અને પરિશોધનનું જીવંત ચિત્રણ છે—મંથનદંડથી તેજસ્વી સોમને પકડી, તેને “ગાયો” (કિરણો/દૂધ) સાથે મિશ્રિત કરી, અને ખાસ કરીને ઇન્દ્ર માટે તેની ઉલ્લાસકર શક્તિ તૈયાર કરવી. હેતુ વિધિગત પણ છે અને પ્રતીકાત્મક પણ: યજ્ઞને બળ આપવું અને શુદ્ધ, ઉન્નત ચેતનાનું પ્રકટીકરણ કરવું.
Sukta 47
Sukta 9.47
આ સંક્ષિપ્ત પાવમાન સૂક્ત સોમનું સ્તવન કરે છે—તે શુદ્ધ થઈ યજ્ઞાર્પણ માટે યોગ્ય બને છે, “સત્કર્મ” (ઋતનું અનુસરણ) દ્વારા બળમાં વૃદ્ધિ પામે છે અને ઉત્સાહવર્ધક શક્તિ સાથે ઉછળી આગળ ધસી જાય છે. તેમાં ઇન્દ્રની વીરશક્તિ (ઇન્દ્રિય) ઉત્પન્ન કરવાની સોમની ક્ષમતા, તેમજ સ્તુતિ જન્મે ત્યારે ઉદ્ભવતું વજ્રસમાન બળ પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે; અને સ્પર્ધાઓમાં ધન તથા વિજય આપનાર દાતા તરીકે સોમનું ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું છે.
Sukta 48
Sukta 9.48
આ ટૂંકું પાવમાન સ્તોત્ર શુદ્ધ થતો અને પવિત્ર આસનોમાં સ્થાપિત થતો સોમ સ્તવે છે. વીરશક્તિ અને સૌંદર્ય ધારણ કરતો સોમ સફળ, “સુસંપન્ન” યજ્ઞકર્મને આધાર આપે છે. તેને રાજસ્વરૂપ અને સ્વર્ગજન્મા તરીકે સંબોધવામાં આવ્યો છે; તે ધન અને બળ લાવે છે; અને પ્રેરિત થતાં તે વધુ મહાન “ઇન્દ્ર-શક્તિ”માં વિકસે છે, ઇચ્છિત સહાય અને વિસ્તૃત પરાક્રમ પ્રદાન કરે છે.
Sukta 49
Sukta 9.49
આ ટૂંકું પાવમાન સોમસૂક્ત સોમના સ્વ-શોધનનું આવાહન કરે છે—તે બ્રહ્માંડવ્યાપી તેમજ યજ્ઞવિધિમાં થતું શુદ્ધિકરણ છે; તે વરસાદ જેવી પોષકતા અને શક્તિશાળી, આરોગ્યદાયક પ્રેરણાઓ ઉપાસકોને આપે છે. સોમને વિનંતી છે કે તે યજ્ઞમાં સ્વચ્છ, ઘી જેવી ધારા બની વહે, વૈરી શક્તિઓને દૂર હાંકે અને સત્ય તથા ઋતના પ્રાચીન પ્રકાશોને ફરી પ્રજ્વલિત કરે.
Sukta 50
Sukta 9.50
આ સંક્ષિપ્ત પવમાન સ્તુતિમાં, દબાવી પિરસીને ઊનના ગાળણમાંથી શુદ્ધ થતો સોમ નદી-તરંગની જેમ શક્તિ અને નાદ સાથે ઉછળી વહે છે—તેનું ગાન કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં સોમના મધુર, ઉલ્લાસજનક રસનું અને ઇન્દ્ર માટે પાનરૂપ બનવા તેની તત્પરતાનું વર્ણન છે, જે વિજયી પરાક્રમ અને પ્રેરિત વાણી ને બળ આપે છે.
Sukta 51
Sukta 9.51
આ સંક્ષિપ્ત પવમાન સ્તુતિ અધ્વર્યુને આદેશ આપે છે કે પથ્થરથી પિષાયેલો સોમરસ ગાળણીમાં વહેવા દે, જેથી તે યજ્ઞવિધિથી અને આધ્યાત્મિક રીતે શુદ્ધ થઈ ઇન્દ્રના પાન માટે યોગ્ય બને. દેવો (મરુતો સહિત) આનંદથી આસ્વાદે એવા મધુર સારરૂપ સોમનું સ્તવન કરીને, સ્પષ્ટ થયેલી ધારા યજમાનને બળ (વાજ) અને દીર્ઘસ્થાયી યશ (શ્રવસ્) આપે એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 52
Sukta 9.52
આ ટૂંકું પાવમાન સોમ સૂક્ત તાજે પિષાયેલ સોમરસને પવિત્ર (ગાળણી) તરફ વહેવા આમંત્રિત કરે છે—તે તેજસ્વી અને ધનદાયક બનીને વહે. ઉપાસકોને પ્રાચીન સમૃદ્ધિ અને બળથી ઘેરી લે તેવી પણ પ્રાર્થના છે. સોમને પોતાની દાનશીલતામાં અડગ, અને હિંસક આક્રમકને ‘કંપાવીને પાડી દેતો’ રક્ષક તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. અંતે સો ગણાં કે હજાર ગણાં સહાય પ્રાપ્ત થાય અને રયિ (સમૃદ્ધિ)માં વૃદ્ધિ થાય એવી પ્રાર્થના સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 53
Sukta 9.53
આ ટૂંકું પાવમાન સ્તોત્ર પિષાઈને શુદ્ધ થતો સોમ આહ્વાને છે; તેની ઉદ્ભવતી શક્તિઓ રક્ષસો (દૈત્ય અવરોધો)ને ચકનાચૂર કરે અને વૈરી પ્રતિસ્પર્ધીઓને દૂર હાંકે એવી પ્રેરણા આપે છે. તે શુદ્ધિકારક સોમના અખંડ “વ્રતો” (સ્થિર નિયમો) અતિક્રમણ અશક્ય છે એમ પુષ્ટિ કરે છે. અંતે, કથ્થાઈ-પીળો ઇંદુ નદીના પ્રવાહ જેવો ધસી જઈ, યુદ્ધ અને વિજયમાં ઇન્દ્રને ઉલ્લાસભર્યું બળ આપનાર શક્તિ બની જાય છે—એવી છબી સાથે તે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 54
Sukta 9.54
આ ટૂંકું પાવમાન સૂક્ત શુદ્ધિકરણની ક્રિયામાં જ રહેલા સોમનું સ્તવન કરે છે—તે તેજસ્વી, પ્રાચીન શક્તિ છે; તેનું “દૂધ” (સાર) અવિરત હાથોથી દોહી કાઢવામાં આવે છે અને દેવો માટે યોગ્ય બનાવવામાં આવે છે. સોમને સૂર્યની જેમ સર્વ લોકોથી ઉપર સ્થિત, પ્રકાશમય ઋત/વ્યવસ્થા સ્થાપનાર તરીકે વખાણવામાં આવ્યો છે. દેવોના આનંદ માટે તે વહેવા પ્રેરિત થાય છે અને તેજસ્વી “ગાયો” (કિરણો/સંપત્તિ)માંથી બળ (વાજ) તથા સમૃદ્ધિ લાવવાની વિનંતી કરે છે.
Sukta 55
Sukta 9.55
આ સંક્ષિપ્ત પાવમાન સ્તુતિ વારંવાર વહેતા, સ્વયંને શુદ્ધ કરતા સારરૂપ સોમનું આહ્વાન કરે છે; યજમાનને પોષણ, સમૃદ્ધિ અને સંપૂર્ણ કલ્યાણ આપવાની વિનંતી કરે છે. સોમ પોતાની ઉત્સાહવર્ધક શક્તિ સાથે ઝડપથી ધસી આવે, “ગાયો” (કિરણો/સંપત્તિ) અને “ઘોડા” (ઊર્જાઓ) પ્રગટ કરે, અને આંતરિક તથા બાહ્ય શત્રુઓને પરાજિત કરતું અજેય બળ બને—એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 56
Sukta 9.56
આ ટૂંકું પાવમાન સૂક્ત સોમની સ્તુતિ કરે છે: તે પવિત્ર (ગાળણી)માંથી વેગે વહે છે, ‘ઋતમ્ બૃહત્’ એવા વિશાળ બ્રહ્માંડિય નિયમ સાથે સુસંગત બને છે અને રક્ષસ્/વિઘ્નરૂપ અવરોધક શક્તિઓને ચકનાચૂર કરે છે. તેમાં ‘દસ કન્યાઓ’ (તૈયારીની આંગળીઓ/પ્રવાહો) દ્વારા સોમનું શુદ્ધિકરણ થતું દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જેથી તે મધુર બની ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ માટે યોગ્ય બને—આ પરંપરાગત ચિત્રણ છે. અંતે રક્ષણપ્રાર્થના આવે છે: શુદ્ધ સોમ ગાયકોને પાપ અને દુઃખથી રક્ષે.
Sukta 57
Sukta 9.57
આ ટૂંકું સોમ પવમાન સૂક્ત સોમની સ્તુતિ કરે છે—જે ગાળણી (પવિત્ર)માંથી અખંડ ધારાઓમાં વહે છે, જાણે સ્વર્ગમાંથી વરસતો વરસાદ, અને પ્રચુર વાજ (બળ/સમૃદ્ધિ) તરફ આગળ વધે છે. રસ શુદ્ધ થઈ ‘ચમકાવાતો’ હોય ત્યારે સોમને રાજસ્વરૂપ, ઋત/ધર્મનું પાલન કરનાર અને બાજ જેવી ઝડપી ગતિ ધરાવનાર તરીકે કલ્પવામાં આવે છે—જાણે ખજાનાં પર બાજ બેસે. ઉપાસકો માટે સ્વર્ગ અને પૃથ્વીમાંથી સર્વ ધન-સંપત્તિ લાવી આપે એવી તેની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 58
Sukta 9.58
આ ટૂંકું પવમાન સ્તોત્ર સોમને ઉલ્લાસિત, શુદ્ધ થયેલી ધારા તરીકે સ્તુતિ કરે છે, જે ગાળણીઓમાંથી ધસી પસાર થતી વખતે સર્વ અવરોધોને “વટાવી અને જીતવી” આગળ વધે છે. સોમના ઝડપી, વિજયી પ્રવાહને સમૃદ્ધિ સાથે—“હજારો” લાભો સાથે—જોડે છે; બે તેજસ્વી ધારાઓમાંથી તે લાભો આવે છે એમ કહી, અંતે સોમની ગતિશીલ શક્તિ દ્વારા વિસ્તૃત વૃદ્ધિ અને સ્થાપન/સ્થિરતા નો ભાવ પરાકાષ્ઠા પામે છે.
Sukta 59
Sukta 9.59
આ સંક્ષિપ્ત પવમાન સોમ સ્તુતિમાં ગાળણીમાંથી શુદ્ધ થતો સોમ આહ્વાનિત થાય છે. સર્વવિજયી શક્તિ તરીકે તેની સ્તુતિ કરીને યજમાન માટે પ્રાણશક્તિ, સમૃદ્ધિ અને આનંદ જીતાડવા વિનંતી થાય છે. સોમને સંતતિથી સમૃદ્ધ એવો ખજાનો લાવવા, ઉપાસકને સર્વ કઠિનાઈઓ પાર કરાવવામાં સહાય કરવા, અને પ્રેરિત કાવ્યમય બુદ્ધિને યજ્ઞવિધિમાં તેમજ અંતરચેતનાના આંતરિક વેદીમાં સ્થાપિત કરવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 60
Sukta 9.60
આ સંક્ષિપ્ત પવમાન સ્તુતિ ગાયકોને ગાયત્રી છંદથી સોમનું સ્તવન કરવા આહ્વાન કરે છે; તેજસ્વી બિંદુ (ઇન્દુ)ને અનેક નેત્રોવાળો, સર્વને અનુભવનાર સર્વગ્રાહી શક્તિ તરીકે ઉજાગર કરે છે. ગાળણીઓની પાર ધસી જઈ કલશોમાં પ્રવેશતા સોમની યજ્ઞગતિને અનુસરી, તે શુદ્ધ પ્રવાહને ઇન્દ્રના આંતરિક આનંદ અને બળ સાથે જોડે છે. અંતે પ્રાર્થના કરે છે કે સોમ શાંતિરૂપે શુદ્ધ બને અને પ્રજાવત રેતઃ—સંતતિ અને સમૃદ્ધિ વહન કરતી સર્જનાત્મક, ફળદાયી શક્તિ—અર્પે.
Sukta 61
Sukta 9.61
ઋગ્વેદ ૯.૬૧ પાવમાન સોમનું સૂક્ત છે. ગાળણી (પવિત્ર)માંથી વહેતાં સોમનું શુદ્ધિકરણ થાય છે તેનું તે ગાન કરે છે; પ્રચુર શક્તિપ્રવાહો સાથે તે અવતરવા અને યજ્ઞકર્તાઓને પ્રેરિત ઉલ્લાસ/ઉન્માદ (મદ)થી ભરવા માટે તેને આહ્વાન કરે છે. સોમ સ્પષ્ટ થતો જાય તેમ તે વિશાળ પ્રકાશનો દાતા તરીકે સ્તુત થાય છે—આકાશીય વીજળી અને મહાન વૈશ્વાનર તેજ સમાન—અને સાથે જ નિંદા તથા શત્રુતાપૂર્ણ નકારને દૂર હાંકી દેતો ઉગ્ર રક્ષક તરીકે પણ તેને પ્રાર્થવામાં આવે છે.
Sukta 62
Sukta 9.62
આ પવમાન સ્તુતિમાં સોમને પિચડીને કાઢ્યા પછી તે મુક્ત થઈ પવિત્ર (છાણણી)માંથી વહેતો શುದ್ಧ બને છે, તેજસ્વી થાય છે અને દેવો માટે યોગ્ય બને છે—તેનું ગાન કરવામાં આવ્યું છે. મંત્રોમાં વારંવાર સોમના શુદ્ધિકરણને ગાયક અને યજમાન માટે સૌભાગ્ય (શુભફળ), વાજ (બળ/સમૃદ્ધિ) અને સુવીર્ય (ઉન્નત વીરશક્તિ) પ્રાપ્ત થવા સાથે જોડવામાં આવ્યું છે.
Sukta 63
Sukta 9.63
ઋગ્વેદ 9.63 પાવમાન (સ્વયં-શુદ્ધ થતો) સોમ સ્તોત્ર છે. સોમને પીસી ‘પવિત્ર’ (ગાળણી)માંથી ગાળવાની ક્રિયા સાથે આ ગવાય છે; સોમના મધુર ઉલ્લાસ (મદ) અને સમૃદ્ધિ (રયિ), યશ/કીર્તિ (શ્રવસ) તથા વીરબળ (સુ-વીર્ય) આપવાની તેની શક્તિનું સ્તવન કરે છે. ગાયત્રી છંદની લયમાં સ્તોત્ર વારંવાર સોમને યજમાન તરફ ‘વહે’ એવી પ્રેરણા આપે છે, દૈવી ઊર્જાઓને માનવ જીવનમાં વહન કરીને લાવવા વિનવે છે. અંતે, સોમના શુદ્ધ પ્રવાહ દ્વારા સ્વર્ગીય અને પાર્થિવ—બધી ઇચ્છિત સંપત્તિઓ પ્રાપ્ત થાય એવી સર્વાંગી પ્રાર્થના સાથે તે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 64
Sukta 9.64
ઋગ્વેદ ૯.૬૪ સૂક્તમાં સોમ પવમાનની સ્તુતિ થાય છે: તે પિષાય છે, ગાળાય છે અને તેજસ્વી બની પ્રકાશિત થાય છે—ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થિત ક્રમ) સ્થાપિત કરનાર અને સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ જગાડનાર ઉત્સાહવર્ધક “વૃષભ” શક્તિ તરીકે. આ સ્તોત્ર શुद्धિકરણ દરમિયાન સોમના બિંદુઓની તેમની વિશાળ લક્ષ્ય તરફ (તે “સમુદ્ર” તરફ) થતી ગતિને અનુસરે છે અને આ શુદ્ધ આનંદરસ યજ્ઞકર્તાઓ માટે પ્રકાશ, બળ અને કલ્યાણ બની રહે એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 65
Sukta 9.65
આ પવમાન સોમ સ્તુતિ સોમને જીવંત પ્રવાહ તરીકે ઉજાગર કરે છે—જ્યારે તેને પીસી, ગાળી, તેજસ્વી બનાવવામાં આવે છે—અને તેને લોકોથી લોકોમાં ગતિ કરનાર રાજસત્તા તથા માનવ મનમાં પ્રેરિત સ્પષ્ટતા સ્થાપનાર તરીકે સ્તુત કરે છે. શ્લોકોમાં વારંવાર સોમના “સગાં” (પીસવાના પથ્થરો, જળ, અને શુદ્ધિકરણની ધારાઓ) તેને આગળ ધપાવે છે તેમ ચિત્રણ થાય છે; જેથી તેની શુદ્ધ ધારા યજમાન અને સમુદાયને રયિ (સમૃદ્ધિ), રક્ષણ, અને ઉન્નતિ આપે છે.
Sukta 66
Sukta 9.66
આ પવમાન સોમ સૂક્ત ઊનના ગાળણમાંથી ગાળાતાં સ્વયં શુદ્ધ થઈ વહેતા સોમનું સ્તવન કરે છે અને તેને દેવો માટે યોગ્ય બનાવે છે. સોમને મિત્રોના પ્રિય, ઉગ્રોમાં શક્તિશાળી જ્યેષ્ઠ તરીકે આવાહન કરવામાં આવે છે; સ્વર્ગથી લાવવામાં આવેલું તેનું તેજસ્વી ‘દૂધ’ બળ, વિજય અને જીવનને ધારણ કરનાર કૃપા આપે છે. આ સૂક્તનો હેતુ વિધિપર—સોમપિષણને ઉર્જાવાન કરવો—અને આધ્યાત્મિક—સોમને પ્રેરિત વાણી તથા પ્રાણશક્તિ તરીકે ઉજાગર કરવો—બન્ને છે.
Sukta 67
Sukta 9.67
આ પવમાન સોમ સૂક્તમાં પિળાયેલો સોમ ગાળણી (પવિત્ર)માંથી વહેતો જઈ તેજસ્વી, બળવાન બને છે અને યજ્ઞમાં દેવોના પાન માટે યોગ્ય થાય છે—એવું સ્તુતિરૂપે વર્ણવાય છે. મંત્રો સોમની ઝડપી ધારાઓ, ધન–વીર્ય–પ્રેરિત પરિપૂર્ણતા આપવાની તેની શક્તિ, તેમજ ઋષિઓ દ્વારા સંકલિત થયેલા પરિશુદ્ધ સારરૂપ ‘રસ’ તરીકે તેની ભૂમિકાનું ગાન કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ આવે છે—પવમાની મંત્રોનું પાઠ કરનારને સરસ્વતી દૂધ, ઘી, મધ અને પાણીથી પોષે છે; આ પ્રેરિત સમૃદ્ધિના પ્રતીકો છે.
Sukta 68
Sukta 9.68
આ પવમાન સોમ સ્તુતિ દેવતાઓ તરફ ધસી જતાં મધુર સોમબિંદુઓનું ગાન કરે છે; તેઓ ગાળણીઓ અને જળપ્રવાહોમાંથી વહેતાં વહેતાં શુદ્ધ થાય છે. “દૂર પરના પરે”થી સોમ પ્રાપ્ત થયો એવી પુરાણકથા તે સ્મરે છે અને સોમને તેજસ્વી, સ્તુતિપાત્ર શક્તિ તરીકે શુદ્ધ કરીને સ્થાપિત કરવામાં ઋષિઓની ભૂમિકાનું પ્રશંસન કરે છે. અંતે, સોમની આ શુદ્ધિ ઉપાસકોમાં પ્રાણશક્તિ, દ્યાવાપૃથિવી સાથે સુસંગતિ, અને વીરબળથી સમૃદ્ધ ધન સ્થાપે—એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 69
Sukta 9.69
આ પવમાન સોમ સ્તુતિ દબાવીને અને ગાળી કાઢવામાં આવતો, વેગથી ધસી જતો અને પોતે જ પોતાને શુદ્ધ કરતો સોમ ઉજવે છે. તે તેજસ્વી ધારોમાં આગળ વધીને દેવોને—ખાસ કરીને ઇન્દ્રને—શક્તિ આપે છે એમ વર્ણવાય છે. બાણ, વાછરડો, સૂર્યકિરણો જેવી જીવંત ઉપમાઓ દ્વારા ગાળણીના ‘તંતુઓ’માંથી ક્રમબદ્ધ રીતે વહેતા સોમના ગતિપથનું ચિત્રણ કરીને, તેજોમય ધન, રક્ષણ અને યજ્ઞવિધિ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થવાની પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 70
Sukta 9.70
આ પવમાન સોમ સ્તુતિમાં શુદ્ધ ઇંદુનું ગાન થાય છે—તે પીડાઈ, ગાળાઈ અને તેજસ્વી બનેલો; ઋત (વિશ્વનો સત્ય-નિયમ) તથા દેવો અને લોકોને પોષે એવો સાચો આનંદ તેનો સ્વરૂપ છે. તેમાં સોમનું ઉર્ધ્વારોહણ અને વિસ્તરતી શક્તિ દર્શાય છે: ‘સાત’ પોષક શક્તિઓ તેને દોહે છે, તે દીપ્તિમાન લોકોને વસ્ત્ર સમા ધારણ કરે છે, અને અંતે અશ્વ સમો વેગે ઇન્દ્રના ઉદરમાં ધસી જઈ બળ, માર્ગદર્શન અને નિંદાથી રક્ષણ અર્પે છે.
Sukta 71
Sukta 9.71
આ સોમ-પવમાન સૂક્ત સોમને પિષાઈ અને ગાળાઈને શુદ્ધ થતો દર્શાવે છે—તે સચેત, તેજસ્વી શક્તિ બની યજ્ઞવિધિને વિકૃતિ (દ્રુહ્) અને શત્રુતાપૂર્ણ બળો (રક્ષસ્)થી રક્ષે છે. સોમના શુદ્ધિકરણને દક્ષિણા (યથોચિત અર્પણ/કૌશલ્ય) અને બ્રહ્મન્ (મંત્રબળ) સાથે જોડીને, સ્પષ્ટ થયેલો સોમ પોતાને તેજથી આવરી લે છે અને દૈવી રીતે તૈયાર કરાયેલા ગુપ્ત ‘પદ’ અથવા પ્રકાશ-સ્થાન તરફ આગળ વધે છે, એમ ચિતરે છે.
Sukta 72
Sukta 9.72
આ સોમ પાવમાન સૂક્ત શુદ્ધ થતો, પિષાતો અને દૂધ સાથે પાત્રમાં ઢોળાતો શુદ્ધ સોમ સ્તુતિ કરે છે; ત્યાં તે તેજસ્વી, પ્રેરણાદાયક શક્તિરૂપે પ્રગટે છે. સોમને વાણી અને વિચારને જાગૃત કરનાર, ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ના આસનમાં જીવનને નવેસરથી પુનર્જીવિત કરનાર, તેમજ ઉપાસકને પ્રચુર ધન અને કલ્યાણ-સુખ આપનાર તરીકે ગૌરવવામાં આવ્યો છે.
Sukta 73
Sukta 9.73
આ પવમાન સોમ સૂક્ત પવિત્ર (ગાળણી)માંથી ગાળીને વહેતા સોમના શુદ્ધિકારક પ્રવાહની સ્તુતિ કરે છે; તે તેજસ્વી પ્રેરણા ઉત્પન્ન કરે છે અને ઇન્દ્રની શક્તિને બળ આપે છે. સૂક્ત વારંવાર સોમની સ્પષ્ટતાને વાચ્ (પ્રેરિત વાણી)ની સ્પષ્ટતા સાથે, તેમજ વરુણ અને ઋતના અધિન વ્રત (પવિત્ર નિયમ/આચરણ)ના રક્ષણ સાથે જોડે છે; શુદ્ધિકરણને તે યજ્ઞવિધિ સાથે સાથે વિશ્વ-નૈતિક વ્યવસ્થાના સ્થાપન રૂપે પણ ચિતરે છે.
Sukta 74
Sukta 9.74
આ પવમાન સોમ સ્તુતિ દબાવેલા સોમરસને તેજસ્વી, નવજાત જેવી શક્તિ તરીકે વખાણે છે; તે સ્વર્ (પ્રકાશ) તરફ ધસી જાય છે, ઊનની ગાળણીમાંથી ગર્જના સાથે વહે છે અને જળોમાં ભળી જાય છે. સોમને સ્વર્ગનું બીજ અને અદિતિની ગર્ભશક્તિ તરીકે દર્શાવી, યજમાન માટે સમૃદ્ધિ—દૂધ, બળ, સંતાન—વધારે છે એમ કહે છે. અંતે સોમના અંતિમ શુદ્ધિકરણનું વર્ણન કરીને, ઇન્દ્રના પાન માટે તે મીઠો અને ઉલ્લાસદાયક/મત્ત કરનાર બને એવી સ્પષ્ટ પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 75
Sukta 9.75
આ ટૂંકા પવમાન સૂક્તમાં શુદ્ધ થતો અને પ્રવાહમાન બની પ્રિય તથા શુભ લક્ષ્યો તરફ ગતિમાન થતા સોમનું સ્તવન છે. પવિત્ર નામોના બળથી અને માનવીય યજ્ઞકર્મની ક્રિયાશીલતાથી તે વધુ પ્રબળ અને શક્તિશાળી બને છે. સોમને સૌર વિશાળતાથી કલ્પવામાં આવ્યો છે—સૂર્યના વિશાળ રથ પર આરોહણ કરીને—પછી તે સુવર્ણ પાત્રોમાં પ્રવેશે છે, ઉષાઓ સાથે તેજસ્વી બને છે, અને અંતે ઇન્દ્રને બળ આપીને સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ અર્પાવે છે.
Sukta 76
Sukta 9.76
આ સંક્ષિપ્ત પવમાન સ્તુતિ શુદ્ધિકરણમાંથી વહેતા સોમની પ્રશંસા કરે છે. તેને સ્વર્ગને ધારણ કરનાર, દેવકૌશલ્યયુક્ત સારતત્ત્વ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે; ‘નદીઓ’ (વાહિનીઓ/માર્ગો) માં મુક્ત કરી દેવોના ભોગ માટે યોગ્ય રીતે પરિશુદ્ધ કરવામાં આવે છે. સોમનો સ્પષ્ટ થયેલો ઉછાળો વારંવાર ઇન્દ્રના સશક્તિકરણ સાથે જોડાય છે—તે આંતરિક પાત્રોમાં પ્રવેશે છે, વીજળીની જેમ લોકોને જાગૃત કરે છે, અને ઉપાસકોને બળ, તેજ અને વિજય અર્પે છે.
Sukta 77
Sukta 9.77
આ ટૂંકું પવમાન સ્તોત્ર પાત્રમાં શુદ્ધ થઈ તૈયાર થતા સોમનું સ્તવન કરે છે—ઇન્દ્રના વજ્રરૂપે તેજસ્વી, વિજય અને સમૃદ્ધિ લાવતી અપ્રતિહત શક્તિ તરીકે. ગાળેલો સોમ મધુર, પ્રકાશમાન અને ઋત (વિશ્વનિયમ) ધારણ કરનાર તરીકે ચિતરાયો છે; તે ઘી જેવી સમૃદ્ધ સારધારાઓને પોતાની તરફ આકર્ષે છે અને યજમાનને બળ, “કિરણો/ગો” (go) અને પ્રેરિત વાણી આપે છે. અંતિમ ગતિમાં સોમપ્રવાહને વરુણ અને મિત્રની વિશાળ, વિશ્વાસુ શક્તિઓ સાથે એકરૂપ ગણાવવામાં આવે છે; તેથી આ શુદ્ધિક્રિયા માત્ર વિધિ નથી, પરંતુ કોસ્મિક ઋતનું સુસંગતકરણ અને આંતરિક સત્યનું સંધાન છે.
Sukta 78
Sukta 9.78
આ ટૂંકું પવમાન સૂક્ત શુદ્ધિકરણની ક્રિયામાં જ સોમની સ્તુતિ કરે છે: “રાજા” જળવસ્ત્ર ધારણ કરીને વેગથી આગળ ધસી જાય છે, અશુદ્ધિને પકડી લે છે અને દેવોના અર્પણસ્થાન માટે યોગ્ય બને છે. તે સોમના પરિશોધનને પ્રેરિત વાણી, દૈવી સાન્નિધ્ય, તેમજ ધન, વિશાળ “ગવ્યૂતિ” (ચરાઈભૂમિ/પશુપથ) અને નિર્ભયતા પ્રદાન સાથે જોડે છે, અને તેને નજીક-દૂરના શત્રુઓ પર પ્રહાર કરવા વિનવે છે.
Sukta 79
Sukta 9.79
આ ટૂંકું પવમાન સોમસૂક્ત દબાયેલા સોમબિંદુઓને શોધનમાં ધસી આગળ વધતા તરીકે ગાય છે; તેઓ ઉપાસકો માટે પોષણ અને પ્રેરિત ધી/વિચારશક્તિ ફેલાવે છે. શોધક સોમને અહીં નૈતિક અને રક્ષાત્મક શક્તિરૂપે પણ માનવામાં આવ્યો છે: સમૃદ્ધિ અને સદ્મતિને અટકાવતી ‘અટકાવનારી’ તથા શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓનો નાશ કરવા તેની પ્રાર્થના થાય છે. અંતે, સોમનું બળ અને પ્રિય ઉલ્લાસ યજ્ઞકર્તાઓને ‘સ્તરથી સ્તર સુધી’ સુરક્ષિત રીતે લઈ જાય એવી પ્રાર્થના સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 80
Sukta 9.80
આ સોમ પવમાન સૂક્તમાં સોમને પિષાઈને મુક્ત થઈ, શુદ્ધ થઈ, તેજસ્વી અને સહસ્ર-ધારાવાળો પ્રવાહ બનતો દર્શાવી તેની સ્તુતિ થાય છે—વિશેષ કરીને ઇન્દ્રને ઉલ્લાસિત કરવા અને દૈવી ઋત (વ્યવસ્થા) જાળવવા માટે. સોમને આનંદ-ઉન્માદનો વૃષભ કહી, તે પ્રાણહાનિકારક શક્તિઓને દૂર હાંકે છે, કીર્તિ અને બળ આપે છે, અને જળોમાંથી નદીની તરંગ જેમ દેવતાઓ તરફ વહે છે, એમ ગૌરવવામાં આવ્યું છે.
Sukta 81
Sukta 9.81
આ ટૂંકું પાવમાના સ્તોત્ર શુદ્ધિકરણમાંથી ધસી નીકળતી અને ઇન્દ્રમાં પ્રવેશતી સોમની જીવંત “તરંગો”નું ગાન કરે છે; તે ઇન્દ્રને બળ આપીને વિજયી ઉદારતા અને પ્રકાશ/ધનના દાન માટે પ્રેરિત કરે છે. પછી તે સીધી પ્રાર્થનામાં ફેરવે છે: શુદ્ધ સોમને વિનંતી થાય છે કે તે ધન “છાંટી” આપે, પ્રાણબળ અને નિર્મળ અંતર્દૃષ્ટિ મજબૂત કરે, અને સમૃદ્ધિને નજીક જ રાખે. અંતે વ્યાપક અભિષેકરૂપ સમાપ્તિ થાય છે—દ્યાવા-પૃથિવી, આદિત્યો અને સર્વ દેવો શુદ્ધ સોમમાં આનંદ પામે, એવી આમંત્રણ સાથે.
Sukta 82
Sukta 9.82
આ ટૂંકું પવમાન સ્તોત્ર તાજે પિષાયેલ અને શુદ્ધ થતો સોમ સ્તુતિરૂપે ગાય છે. તે અવિનાશી ઊનના ગાળણમાંથી વહેતો, ઘી જેવો તેજસ્વી પોતાના આસન તરફ—માળામાં પરત ફરતા બાજની જેમ—ઝડપે જાય છે. ઋચાઓમાં યજ્ઞવિધિના દૃશ્યો (પથ્થરો, જળ, ગાળવું) ને વૈશ્વિક અનુસંધાનો (પર્જન્ય, આપઃ, “ગાયો/પ્રકાશકિરણો”) સાથે ગૂંથીને, સોમને યજ્ઞને બળ, વિજય અને કલ્યાણ આપતી રાજસ શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
Sukta 83
Sukta 9.83
આ ટૂંકું પાવમાના સ્તોત્ર સોમનું સ્તવન કરે છે—તે ખેંચાયેલા પવિત્ર (ગાળણી)માંથી શુદ્ધ થતો જાય છે, યજ્ઞમાં પ્રવેશવા યોગ્ય બને છે અને અર્પણ-શક્તિને દેવાસન સુધી પહોંચાડે છે. મંત્રો ભાર આપે છે કે માત્ર ‘પક્વ/તપ્ત’ (તૈયાર કરેલું, પરિષ્કૃત) જ છણણીમાંથી પસાર થઈ શકે—આ પ્રતિમા વિધિની શુદ્ધિકરણ પ્રક્રિયા તેમજ આંતરિક પરિપક્વતાનું સૂચક છે. ત્યારબાદ સોમને જગતને ધારણ કરનાર, ઉષાકિરણ સમ તેજસ્વી, અને રાજસ-વિજયી તરીકે ગવાય છે; પોતાની શુદ્ધિકારક ગતિ દ્વારા તે વિશાળ શ્રવસ્ (કીર્તિ) મેળવે છે.
Sukta 84
Sukta 9.84
આ ટૂંકું પવમાન સ્તોત્ર શુદ્ધિકરણની ક્રિયામાં જ રહેલા સોમનું સ્તવન કરે છે—જળોમાંથી વહેતો અને ગાળાતો—જેથી તેની નિર્મળ સત્તા ઇન્દ્રને બળ આપે, વરુણના ઋત-ક્રમ સાથે સુસંગત બને, અને વાયુ દ્વારા વહન પામે. કવિ સોમને “વિસ્તૃત અવકાશ” (વરિવસ) અને કલ્યાણ (સ્વસ્તિ) સર્જવા પ્રાર્થના કરે છે; ગાળેલો રસ વીજળી જેવી ઝડપનો, સૂર્ય-શોધક અને ધન-વિજયી છે એમ ચિત્રીને, યજમાનની અંદર અને આસપાસના “દૈવી જન” (દૈવ્ય જનમ્) ને ઉન્નત કરે છે એમ કહે છે.
Sukta 85
Sukta 9.85
આ પવમાન સોમસૂક્ત સારી રીતે પિષાયેલ સોમનું સ્તવન કરે છે—તે શુદ્ધ થઈ ઇન્દ્ર માટે યોગ્ય બને છે અને રોગ તથા રાક્ષસસમાન શત્રુત્વકારી શક્તિઓને દૂર હાંકી કાઢવાની શક્તિથી સમર્થ થાય છે. મંત્રો એક તરફ ગાળણી, પ્યાલા અને યાજકોની ક્રિયા જેવા સ્પષ્ટ યજ્ઞદૃશ્યમાં ગતિ કરે છે, અને બીજી તરફ સોમની રક્ષક-શક્તિ (ગંધર્વ-પ્રતીક) દ્યાવા-પૃથ્વીમાં વ્યાપીને તેજસ્વી વૈશ્વિક દર્શન પ્રગટાવે છે. સમગ્ર સૂક્ત સોમને માત્ર યજ્ઞનું પવિત્ર પાનિય જ નહીં, પરંતુ જીવનશક્તિ, સ્પષ્ટતા અને વિજયને સુરક્ષિત કરનાર રક્ષણકારી, ભૂતાપહારક શક્તિ તરીકે રજૂ કરે છે.
Sukta 86
Sukta 9.86
આ સોમ પવમાન સૂક્ત ઊનના ગાળણાં અને છણણીઓમાંથી શુદ્ધ થતો, જીવંત વેગે વહેતો સોમ ઉજવે છે. તે મધુર અને ઉત્સાહજનક બની દેવતાઓ માટે યોગ્ય અર્પણ બને છે. પાત્રની આસપાસ અને ગાળણામાં ફરતા ટીપાંઓના દૃશ્ય યજ્ઞપ્રવાહને તે ઋત (વિશ્વક્રમ) સાથે જોડે છે; સોમને વિનંતી કરે છે કે શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓને દૂર હાંકે અને ગાયકોએ “વિશાળ” વાણી તથા વીરબળથી સશક્ત બને.
Sukta 87
Sukta 9.87
આ પવમાન સોમ સૂક્ત યજ્ઞના ગાળણાં/પવિત્રકોમાંથી શુદ્ધ થતો, હેતુપૂર્વક ઝડપી વહેતો સોમ મહિમાવંત કરે છે. તે સુશોભિત દોડના ઘોડા સમાન પવિત્ર આસન (બર્હિસ) તરફ દોરી લેવાય છે. સોમના શુદ્ધિકરણને બળ (વાજ), કીર્તિ (શ્રવસ્), પોષણ (ઇષ્) અને અમરત્વ (અમૃત) ની પ્રાપ્તિ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે; અને અંતે ઇન્દ્ર સાથે સોમની સંગતિ દર્શાવી, યોગ્ય સ્તુતિ અને અસરકારક પ્રેરણા (ધી) માટે પ્રાર્થના સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 88
Sukta 9.88
આ પવમાન સોમ સ્તુતિ તાજે પિષાયેલ સોમને શુદ્ધ થતો અને અર્પિત થતો દર્શાવી તેની મહિમા ગાય છે, અને ઇન્દ્રને તેને પાન કરીને કર્મ માટે બળ તથા શક્તિ ધારણ કરવા પ્રેરિત કરે છે. સોમને જળોમાંથી અને ગાળણીઓમાંથી તરંગ જેવી વેગવંતી શક્તિ તરીકે વહેતો બતાવવામાં આવ્યો છે; સાથે જ તેને શુદ્ધ, નિયમબદ્ધ, અને વરુણ–મિત્ર–અર્યમન સાથે જોડાયેલા ઋત/નૈતિક ક્રમને અનુરૂપ તરીકે સ્તુત કરવામાં આવ્યો છે. આ સ્તુતિનો હેતુ વિધિગત રીતે અર્પણનું પાવિત્રીકરણ કરવો અને આધ્યાત્મિક રીતે સોમની શુદ્ધિકારક શક્તિ દ્વારા સ્પષ્ટતા, તેજ, અને યોગ્ય ક્રમ/ધર્મને આહ્વાન કરવો—બન્ને છે.
Sukta 89
Sukta 9.89
આ ટૂંકું પવમાન સ્તોત્ર શુદ્ધ થતો સોમ સ્તુતિ કરે છે—તે સ્વર્ગમાંથી વરસાદની જેમ વહે છે, “માતાની ગોદમાં” (છણણી/પિષણ-સ્થળ) સ્થિર થાય છે અને ઉપાસકોમાં બળ તથા મધુરતા બની પ્રવેશે છે. સોમને મધુ-પીઠ ધરાવતા શક્તિશાળી અશ્વ સમાન, વિશાળ ચક્રવાળા રથમાં જોડાયેલ, “બહેનો” (જળધારાઓ) દ્વારા શુદ્ધ કરાયેલ અને દેવતાઓ તરફ હાંકવામાં આવેલ એવો કલ્પાયો છે. સ્તોત્ર અંતે સીધી વિનંતી કરે છે: ઇન્દ્ર માટે શુદ્ધ થયેલો સોમ તેજસ્વી સંપત્તિ અને અવરોધોને જીતે તેવી સુંદર વીરશક્તિ અર્પે.
Sukta 90
Sukta 9.90
આ પવમાન સોમ સૂક્તમાં શુદ્ધિકરણમાંથી આગળ ધપતા સોમનું સ્તવન છે. તે તીક્ષ્ણ બનેલી શક્તિ અને પ્રચુર દાન સાથે, વિજયી રથની જેમ ઇન્દ્ર તરફ આગળ વધે છે. દ્રષ્ટા સોમને વિનવે છે કે તે વિશાળ અને સુરક્ષિત માર્ગો ખુલ્લા કરે; આપઃ (જળ), ઉષા અને સૌર ‘ગાયો’ (પ્રકાશ) લઈને આવે; અને પ્રેરિત વાણી માટે બળ આપે. અંતે રાજસી રૂપકમાં સોમ દુર્ભાગ્યને ચકનાચૂર કરી, ઉપાસકોને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણથી રક્ષે છે.
Sukta 91
Sukta 9.91
આ સંક્ષિપ્ત પાવમાન સૂક્ત ઊનની ગાળણી (પવિત્રક)માંથી “પ્રવાહિત” થઈ બહાર આવતાં સોમનું સ્તવન કરે છે. તે આંતરિક અગ્નિ (વહ્નિ) ધારણ કરીને, રથદોડ જેવી ગતિથી દેવોના આસનો તરફ ધસી જાય છે. શુદ્ધ બનતો સોમ રક્ષસ જેવી શત્રુ શક્તિઓને ચકનાચૂર કરે, વિજયદાયી સમૃદ્ધિઓ (વાજ) વિસ્તારે—એ રીતે આહ્વાન થાય છે; અને અંતે જળ, સૌર “ગાયો” (કિરણો/પ્રકાશિત શક્તિઓ), સંતાન, વિશાળ ખેતરો, તથા સૂર્યનું (સત્ય-પ્રકાશનું) દીર્ઘકાળ દર્શન અર્પે—એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 92
Sukta 9.92
આ ટૂંકું પાવમાન સૂક્ત સોમની સ્તુતિ કરે છે: તે પીડાઈને ઊનની ગાળણીમાંથી વહેતો, વિજય અને પુરસ્કાર તરફ રથની જેમ વેગે ધસી જાય છે. અહીં શુદ્ધિકરણને બ્રહ્માંડિય સહકાર તરીકે ચિતરાયું છે—દેવો અને “સાત નદીઓ” સોમને ધોઈ-શુદ્ધ કરી શક્તિ આપે છે, જેથી તે સ્વીકાર્ય હવિરૂપ બને અને ઉપાસકોને બળ (ઇન્દ્રિય) તથા પોષણ આપે.
Sukta 93
Sukta 9.93
આ ટૂંકું પવમાન સ્તોત્ર શુદ્ધ થતો સોમ સ્તુતિ કરે છે—તે ઝડપી અશ્વની જેમ કુંડ તરફ ધસી જાય છે, તેજસ્વી બને છે અને અર્પણ માટે યોગ્ય થાય છે. દબાવવું અને ગાળવું એ પ્રક્રિયા બહેનસમાન શક્તિઓ દ્વારા થતું પવિત્ર “ઘસીને ચમકાવવું” તરીકે ચિતરાય છે; ત્યારબાદ સોમ સમૃદ્ધિ ઉછાળે છે, પ્રાણશક્તિ મજબૂત કરે છે અને સ્તુતિકર્તાને ધન તથા જીવનયાત્રામાં સુરક્ષિત પસાર આપેછે.
Sukta 94
Sukta 9.94
આ ટૂંકું પાવમાન સ્તોત્ર જળ અને ઊનના ગાળણ (ફ્લીસ)માંથી શુદ્ધ થતો સોમ સ્તવે છે; ત્યાં જાગૃત વિચારો અને પ્રેરિત અંતર્દૃષ્ટિઓ પરસ્પર સ્પર્ધા કરીને વૃદ્ધિ માટે સ્થિર “વાડો/ઘેરો” રૂપે ગોઠવાઈ જાય છે. સોમને સર્વ લોકોમાં કાવ્યશક્તિ વહન કરનાર કવિ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે; તે દેવોમાં યશ આપે છે અને સમર્થ ઉપાસકને વ્યવહારિક સમૃદ્ધિ બક્ષે છે. અંતે સ્તોત્ર પોષણ, વિશાળ પ્રકાશ, દિવ્ય આનંદ, અને શત્રુત્વકારી શક્તિઓના પરાવર્તન માટે સીધી પ્રાર્થનાથી પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 95
Sukta 9.95
આ સંક્ષિપ્ત પવમાન સોમ સ્તુતિમાં, મુક્ત થઈને શુદ્ધ થતો અને લાકડાના પેષણપાત્ર તથા ગાળણીમાં તેજસ્વી “શુદ્ધિનું વસ્ત્ર” ધારણ કરતો કપિશવર્ણ સોમ સ્તુત થાય છે. કવિ પ્રેરિત વિચારો અને પ્રાર્થનાઓને પાણીની તરંગોની જેમ સોમ તરફ ધસી આવતી દર્શાવે છે અને શુદ્ધિકારક ઇન્દુને પવિત્ર વાણી તથા અંતર્દૃષ્ટિ વિસ્તરાવવા વિનંતી કરે છે. અંતે, ઇન્દ્ર સાથે સમૃદ્ધિની અને સોમના શુદ્ધિકરણથી જન્મતી સાચી વીરશક્તિના અધિપત્યની સંયુક્ત અભિલાષા સાથે સ્તુતિ પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 96
Sukta 9.96
આ પવમાન સોમ સ્તુતિમાં દબાયેલો સોમ ગાળણીઓમાંથી વેગે આગળ ધસી જાય છે, તેજસ્વી બને છે, જળોમાં ગર્જના કરે છે અને ઇન્દ્ર તથા અન્ય દેવો માટે યોગ્ય બને છે—એવી પ્રશંસા થાય છે. સોમને વિજયી નેતા તરીકે ઉજવવામાં આવે છે, જે વૈરભાવ અને ગરીબી દૂર હાંકે છે, યજમાન માટે માર્ગ વિસ્તારે છે અને સાથીઓને બળ, સ્પષ્ટતા અને પ્રેરિત શક્તિ જેવા પ્રકાશમય નવા “વસ્ત્રો” પહેરાવે છે.
Sukta 97
Sukta 9.97
આ પવમાન સોમ સૂક્ત સોમના પીડન અને શુદ્ધિકરણનું ગાન કરે છે—તે ગાળણીમાંથી વહેતો પાત્રોમાં ઉતરે છે અને દેવો સાથે મિલન કરવા યોગ્ય બને છે. તેમાં સોમને વારંવાર જાગૃત, સ્તુતિગાયક, યાજ્ઞિક પુરોહિત-શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે; તે યજ્ઞના તેજસ્વી નિવાસમાં પ્રવેશ કરીને ગોધન, બળ અને સુવ્યવસ્થિત સમૃદ્ધિ જેવી વૃદ્ધિ આપે છે. ઉપરાંત સોમ દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલા લાભોને સ્થિર કરવા માટે મિત્ર, વરુણ, અદિતિ, દ્યાવા-પૃથિવી (આકાશ અને પૃથ્વી) જેવા સહાયક વિશ્વાધારોનું આહ્વાન કરીને આશીર્વાદનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો છે.
Sukta 98
Sukta 9.98
આ પવમાન સોમ સૂક્તમાં ઇન્દુ (સોમ)નું સ્તવન છે, જે જળો અને ઊનની ગાળણીઓમાંથી પસાર થઈ શુદ્ધ થાય છે. ગાયકોએ તેને પ્રાર્થના કરી છે કે તે પ્રચુર ધન, બળ અને વિજય સાથે તેમની તરફ “પ્રવાહિત” થાય. સોમની સ્વચ્છ ધારા ઊંચે ચઢે તેમ, તે સર્વ દેવો સાથે આનંદમય સુસંગતિમાં ગતિ કરે છે, યજ્ઞકર્તાઓને શક્તિ આપે છે અને સમૃદ્ધિના “ગૃહ”ને ખોલે છે એમ ચિતરાય છે. અંતે, ઋષિઓ અને સહચરોની સંયુક્ત અભિલાષા એ છે કે સોમના તેજસ્વી માર્ગદર્શનને પ્રાપ્ત કરી, દીર્ઘકાળીન બળ અને સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત થાય.
Sukta 99
Sukta 9.99
આ પવમાન સોમ સ્તુતિ શુદ્ધિકરણની ક્રિયામાં જ રહેલા સોમનું ગાન કરે છે—પીસીને દબાવેલો, વહેતો, ઊનની ગાળણીમાંથી ગાળેલો, અને ઇન્દ્ર માટે ઉલ્લાસ જગાવતું પેય બની તૈયાર કરાયેલો. કવિઓ આ યજ્ઞવિધિને એક બ્રહ્માંડિય પ્રક્રિયા તરીકે ચિતરે છે: તેજસ્વી પાન તેજથી આવૃત થાય છે, દૂતની જેમ દિશિત થાય છે, અને વિજય, પ્રેરણા તથા ઋતાનુસાર સુવ્યવસ્થિત બળને સશક્ત કરવા માટે પાત્રોમાં સ્થિત થાય છે.
Sukta 100
Sukta 9.100
આ પવમાન સોમસૂક્ત સોમના જીવંત પ્રવાહનું સ્તવન કરે છે—તે દબાઈને વહે છે, ઊનના ગાળણમાંથી શુદ્ધ થાય છે અને દેવો માટે યોગ્ય બને છે, ખાસ કરીને ઇન્દ્રના પ્રિય પેય રૂપે. માતાઓ નવજાત વાછરડાની સંભાળ લે છે તેવી આત્મીય ઉપમાઓ દ્વારા, શુદ્ધિકરણને યજ્ઞીય પરિષ્કાર સાથે‑સાથે સોમના સાચા, તેજસ્વી સ્વરૂપના પ્રકટ થવા તરીકે ચિતરે છે. અંતે સોમની વૈશ્વિક મહત્તા—દ્યુ અને પૃથ્વીથી પણ વિશાળ, અને વિરોધ કરતું ‘આવરણ’ ઝાડી નાખતી—રૂપે પ્રગટ થાય છે, જેથી શુદ્ધ પ્રવાહ દૈવી ઋતને બળ આપે અને માનવીય અંતર્દૃષ્ટિને પ્રકાશિત કરે.
Sukta 101
Sukta 9.101
આ પવમાન સૂક્ત સોમને પીડીને અને ઊનની ગાળણીમાંથી ગાળી શુદ્ધ કરવામાં આવે ત્યારે તેની સ્તુતિ કરે છે. યાજક-સહચરો તેને પ્રેરણા આપી વિજયદાયક અને બળ આપનાર પાન બનવા વિનવે છે. સોમને વિનંતી છે કે અવરોધક શક્તિઓને દૂર હાંકી કાઢે, સર્વाधिक પ્રબળ યશ અને પોષણ લાવે, અને ઇન્દ્ર માટે તૈયાર કરાયેલા “ખુલ્લા અવકાશ” તરફ વહેતો જઈ યજ્ઞ તથા પ્રજાને શક્તિ આપે.
Sukta 102
Sukta 9.102
આ સોમ પાવમાન સૂક્ત શુદ્ધ થયેલા સોમનું સ્તવન વધતી, તેજસ્વી શક્તિ તરીકે કરે છે; તે ‘ઋત’ની “પ્રકાશમાન વિચારણા”ને પ્રેરિત કરે છે અને યજ્ઞને આગળ ધપાવે છે. સોમને પ્રિય અને સર્વવ્યાપી તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે; તે દેવોને એક જ નિયમ (વ્રત) હેઠળ સુસંગત કરે છે અને “સ્વર્ગની ગોશાળા/વાડો” ખોલીને યજ્ઞમાં તથા જગતમાં પ્રકાશ અને વ્યવસ્થા મુક્ત કરે છે.
Sukta 103
Sukta 9.103
આ ટૂંકું પાવમાન સ્તોત્ર સોમાને “ઉન્નત વચન” અર્પે છે: તે ગાળણી (પવિત્ર)માંથી શુદ્ધ થઈ યજ્ઞપાત્રોમાં પ્રવેશે છે અને સ્વચ્છ, તેજસ્વી તથા દેવોને સ્વીકાર્ય બને છે. સોમાની સ્તુતિ પ્રેરિત વિચારોના અચૂક નેતા (મતીનાં નેતા) તરીકે થાય છે; તે વિજયી અશ્વની જેમ પરિભ્રમણ કરતા ચક્રોમાં ગતિ કરે છે અને પોષણ તથા વિશાળ આનંદ-ઉપભોગ ફેલાવે છે. હેતુ વિધિપર—પિછડેલા રસને આહુતિ માટે પવિત્ર કરવો—અને દ્રષ્ટિપર—ઉપાસકમાં સોમાની સ્પષ્ટતા લાવતી શક્તિનું આવાહન કરવું—બન્ને છે.
Sukta 104
Sukta 9.104
આ ટૂંકું સોમ પવમાન સૂક્ત યજ્ઞના સહચરોને બેસવા, ગાવા અને શુદ્ધ થતો, સ્વયં-પવિત્ર સોમ “અલંકૃત” કરવા આમંત્રિત કરે છે, જેથી તેની તેજસ્વિતા અને સમૃદ્ધિ વધે. તેમાં સોમને ધનનો શોધક અને પ્રકાશમાન કિરણો આપનાર તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવી છે. અંતે રક્ષણની પ્રાર્થના છે: સોમ યજમાનના માર્ગ પર દૃઢ સીમા સ્થાપે અને રાક્ષસો તથા દ્વિમુખા, દેવવિહિન હાનિઓને દૂર હાંકે.
Sukta 105
Sukta 9.105
આ સંક્ષિપ્ત પવમાન સોમ સ્તુતિમાં યજ્ઞના સહચરોને પ્રેરણા આપવામાં આવે છે કે સોમ શુદ્ધ થતો જાય ત્યારે તેનું ગાન કરો, જેથી તેનો વહેતો રસ મધુર, ઉત્સાહજનક અને દેવોને યોગ્ય બને. ગાયો અને ઘોડાંના પ્રતીકરૂપે દર્શાવેલી તેજસ્વી સંપત્તિ અર્પણ કર, અને પ્રકાશકિરણોમાં પોતાની નિર્મળ તેજસ્વિતા સ્થાપિત કર, એવી સોમને પ્રાર્થના છે. તેમજ રક્ષક રૂપે સોમ દેવવિહિન ભક્ષકને અને સાધકની ઇચ્છાને વિભાજિત કરતી “દ્વિમનસ્ક” શક્તિને દૂર હાંકી કાઢે, એવી પણ વિનંતી કરવામાં આવે છે.
Sukta 106
Sukta 9.106
આ પવમાન સોમસૂક્ત તાજે પિષાયેલાં, સ્વયં શુદ્ધ થનારા સોમપ્રવાહોની સ્તુતિ કરે છે; તે પવિત્ર (ગાળણી)માંથી ધસી નીકળીને પરાક્રમના વૃષભ એવા ઇન્દ્ર તરફ આગળ વધે છે. સ્પષ્ટ, ‘મધુર-મધુસમાન’ પ્રવાહવાળો સોમ દૈવી ઉલ્લાસ/મદને જગાવે છે, વિજય માટે ઇન્દ્રને બળ આપે છે, અને દેવો તથા યજમાન-ઉપાસકોને સૂર્યલોક (સ્વર) અને અમરત્વ અર્પે છે, એમ અહીં પ્રશંસિત છે.
Sukta 107
Sukta 9.107
આ પવમાન સોમ સ્તોત્ર તાજા પિષાયેલા સોમને પરમ હવિષ (ઉત્તમ અર્પણ) તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તેની ધારાઓ ઢોળાય, શુદ્ધ થાય અને યજ્ઞચક્રમાં સ્થાપિત થાય એવી પ્રેરણા આપે છે. સોમ “જળોથી આવૃત” થઈ વહેતો દેવો અને ઋષિઓ માટે મત્ત કરનાર આનંદ બને છે; તે વિશ્વના “સમુદ્ર-આસન” પર પોતાને સ્થિર કરે છે અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે—પ્રકાશમાન “ગાયો/કિરણો” ઝળહળે તેમ કરે છે.
Sukta 108
Sukta 9.108
આ પવમાન સોમ સૂક્ત તાજે શુદ્ધ થયેલા સોમનું સ્તવન કરે છે—ઇન્દ્રના બળવર્ધન માટે વિશેષ રીતે તૈયાર કરાયેલ મધુર, તેજસ્વી પરમાનંદરસ તરીકે. તે સોમને સમૃદ્ધિના સ્વામી રૂપે પ્રજ્વલિત થવા, બળ અને કીર્તિના આંતરિક ખજાનાં ખોલવા, અને અંતે નદીઓ જેમ સમુદ્રમાં પ્રવેશે તેમ ઇન્દ્રના હૃદયમાં પ્રવેશ કરીને—મિત્ર, વરુણ અને વાયુ દ્વારા પણ ધારિત થતો પરમ આધાર બની રહેવા—વિનંતી કરે છે.
Sukta 109
Sukta 9.109
આ પવમાન સોમસૂક્ત “મીઠા બિંદુ”ને સ્તુતિ કરે છે—જે પિષાઈને ગાળણીમાંથી પસાર થઈ શુદ્ધ થાય છે અને પછી ઇન્દ્રને બળ આપતું હવિરૂપ અર્પણ બની દિશિત થાય છે; તેમજ તે મિત્ર, પૂષન અને ભગ માટે પણ અભિમુખ છે. મંત્રોમાં સોમને નવજાત અને પિંગળવર્ણ તરીકે ચિતરવામાં આવ્યો છે, દેવો માટે તેજસ્વી બનાવાયેલો; તેની સ્વચ્છ, પરિશુદ્ધ શક્તિ આનંદ, શક્તિ અને જળોના મુક્તિકરણને પ્રેરિત કરે છે—સમૃદ્ધિ અને આંતરિક સ્પષ્ટતાના પ્રતીકો તરીકે.
Sukta 110
Sukta 9.110
આ પવમાન સોમ સૂક્ત સોમની સ્તુતિ કરે છે કે તે ‘પવિત્ર’ (ગાળણી)માંથી વહેતો આગળ ધસી જાય છે અને યજમાન માટે સમૃદ્ધિ, યશ અને વીરબળ જીતે છે. સોમને વિજયી શક્તિ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે—તે વૃત્ર જેવા અવરોધોને ઘેરીને તોડી નાખે છે; દ્વેષીઓ અને ઋણબાધાઓથી પાર ઉપાસકને લઈ જાય છે; શત્રુબળો તથા આંતરિક શત્રુઓને દૂર હાંકી કાઢે છે. આ સૂક્તનો હેતુ વિધિગત પણ છે—સોમપેષણ અને અર્પણને શક્તિ આપવો—અને રક્ષણાત્મક પણ છે: વિજય, શુદ્ધિ અને નિર્ભય તેજ માટે પ્રાર્થના કરવી.
Sukta 111
Sukta 9.111
આ ટૂંકું પાવમાન સૂક્ત ગાળણીમાં શુદ્ધ થતો, સુવર્ણ પ્રકાશથી ઝળહળતો સોમ સ્તુતિ કરે છે; યજ્ઞવિધિમાં વહેતો તે સર્વ વૈર/શત્રુતા પર વિજય મેળવે છે. સોમને ગુપ્ત ખજાનો પ્રગટ કરનાર, ત્રિવિધ શક્તિઓ દ્વારા પ્રાણશક્તિ સ્થાપનાર, તેમજ આગળ ધપતી પોતાની તેજસ્વી કાંતિથી યુદ્ધમાં ઇન્દ્રની વિજયી શક્તિને આધાર આપતો દિવ્ય રથ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે.
Sukta 112
Sukta 9.112
આ ટૂંકું પવમાન સૂક્ત શુદ્ધ થઈને ઇન્દ્રના બળવર્ધન માટે વહેતા સોમ (ઇંદુ)ની સ્તુતિ કરે છે. વિવિધ માનવીય વ્યવસાયો અને પ્રાકૃતિક પ્રેરણાઓનાં જીવંત—લગભગ કહેવતસરખાં—ચિત્રો દ્વારા તે ઘોષણા કરે છે કે મન અને પ્રયત્નો ભિન્ન હોવા છતાં, બધું જ ઇન્દ્રને શક્તિ આપતા અને ઋતને ટકાવી રાખતા યજ્ઞપ્રવાહમાં એકત્રિત થાય છે.
Sukta 113
Sukta 9.113
આ પવમાન સોમસૂક્ત પિચડીને શુદ્ધ કરાયેલા સોમનું સ્તવન કરે છે—જ્યારે તે ગાળણીમાંથી વહે છે. ઇન્દ્ર માટે તે ઉછળી આગળ વહેવા માટે આહ્વાન કરે છે, જેથી ઇન્દ્ર તેને પાન કરીને બળ પ્રાપ્ત કરે અને વિજયકારી વીરકર્મો સિદ્ધ કરે. પથ્થરો, જપ/ગાન અને પિચડવાની વિધિ જેવી યજ્ઞછબીઓ સાથે, સૂક્ત સોમને આનંદદાતા તરીકે દર્શાવે છે અને અમૃતત્વ (અમરત્વ) તરફની અભિલાષા પ્રગટ કરે છે. “ઇન્દ્રાયેન્દો પરિ સ્રવ” નામનો પુનરાવર્તિત ધ્રુવપદ બાહ્ય યજ્ઞને આંતરિક ઉન્નતિ અને પરિપૂર્ણતાની ગતિ સાથે બાંધે છે.
Sukta 114
Sukta 9.114
આ સંક્ષિપ્ત પાવમાન સૂક્ત સોમનું સ્તવન કરે છે—જ્યારે તે શુદ્ધ થઈ પોતાના “સ્થાનો”માંથી પસાર થઈ પ્રવાહમાં ગતિમાન થાય છે. યજ્ઞકર્તાઓ માટે યોગ્ય રીતે તૈયાર કરાયેલ સોમ રક્ષણ, સુમતિ (યોગ્ય મનોભાવ/સદ્વિચાર), અને સમૃદ્ધિ આપે એવી પ્રાર્થના કરે છે. તે વારંવાર વહેતા સોમને ઇન્દ્ર તરફ દોરી જાય છે, અને સાતગણી વૈશ્વિક–યાજ્ઞિક વ્યવસ્થા (દિશાઓ, ઋત્વિજ, આદિત્યો)ને આહ્વાન કરીને ઉપાસકોને શત્રુતા અને પરાજયથી રક્ષવા વિનંતી કરે છે.
Frequently Asked Questions
Because every one of its 114 hymns is addressed to Soma in his purifying form (Soma Pavamāna), describing the pressed juice flowing through the filter and becoming fit for offering.
The central theme is soma’s ritual purification—its rushing flow, filtering, and transformation into radiant potency that invigorates Indra, nourishes the gods, and empowers the sacrifice.
It serves as a liturgical collection for the soma rite: the hymns accompany the actions of pressing and filtering, using repetitive, performative language to align praise with the ritual process.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.