
Sukta 10.149
Savitṛ
સવિતૃ (દિવ્ય પ્રેરક)ને અર્પિત આ સંક્ષિપ્ત સૂક્તમાં તેની વિશ્વને “જોડીને/કસીને” સ્થિર રાખતી શક્તિનું સ્તવન છે; જેના દ્વારા પૃથ્વી અને દ્યૌ (આકાશ) પોતાના યોગ્ય ક્રમમાં સ્થિર થાય છે અને અંતરિક્ષ તથા સમુદ્ર અજય ધર્મનિયમની સીમામાં બંધાય છે. ત્યારબાદ ધર્મ અનુસાર ગતિ કરતું સવિતૃનું પક્ષી-ચિહ્ન (ગરુત્માન) સૂચવાય છે. અંતે કવિ જાગૃત, ભક્તિભર્યા ચેતનાથી—સોમના તેજસ્વી કિરણની રાહ જોનારની જેમ—સવિતૃની પ્રેરક પ્રેરણાની પ્રતીક્ષા સાથે સૂક્ત પૂર્ણ કરે છે.
Mantra 1
सविता यन्त्रैः पृथिवीमरम्णादस्कम्भने सविता द्यामदृंहत् । अश्वमिवाधुक्षद्धुनिमन्तरिक्षमतूर्ते बद्धं सविता समुद्रम् ॥
સવિતા પોતાના યંત્રો (નિયંત્રણ-શક્તિઓ) વડે પૃથ્વીને યોગ્ય માર્ગે ગોઠવી; આધાર-સ્તંભમાં સવિતાએ દ્યૌને દૃઢ કરી. ઘોડા સમે તેણે ધૂનિમય, ઉછળતા અંતરિક્ષને દોહી કાઢ્યું; અતૂર્તે—અપરાજેયમાં—સવિતાએ સમુદ્રને બાંધી દીધો, અસ્તિત્વના ઋતના તાલને સ્થાપ્યો.
Mantra 2
यत्रा समुद्रः स्कभितो व्यौनदपां नपात्सविता तस्य वेद । अतो भूरत आ उत्थितं रजोऽतो द्यावापृथिवी अप्रथेताम् ॥
જ્યાં સમુદ્ર આધાર પામી ટેકો લઈને વિસ્તર્યો—તેને અપાં નપાત્ સવિતા જાણે છે. ત્યાંથી ભૂમિ ઉત્પન્ન થઈ; ત્યાંથી રજ (વિસ્તાર) ઊંચે ઉઠ્યું; ત્યાંથી દ્યાવા-પૃથિવી વિસ્તર્યાં—એ રીતે વ્યવસ્થિત લોકપ્રકટતા થઈ.
Mantra 3
पश्चेदमन्यदभवद्यजत्रममर्त्यस्य भुवनस्य भूना । सुपर्णो अङ्ग सवितुर्गरुत्मान्पूर्वो जातः स उ अस्यानु धर्म ॥
પછી આ બીજો (લોક-ક્રમ) પ્રગટ થયો—યજત્ર, અમર્ત્ય અસ્તિત્વના વિશાળપણામાં. સવિતાનો સુપર્ણ ગરુત્માન પહેલો જન્મ્યો; તે એ (શાશ્વત) ધર્મ અનુસાર ગતિ કરે છે—સત્યની પ્રેરણા લઈને પોતાના ઉડાનમાં વહે છે.
Mantra 4
गाव इव ग्रामं यूयुधिरिवाश्वान्वाश्रेव वत्सं सुमना दुहाना । पतिरिव जायामभि नो न्येतु धर्ता दिवः सविता विश्ववारः ॥
જેમ ગાયો પોતાના ગૃહ-ગામ તરફ ધસી જાય છે, જેમ ઉત્સુક અશ્વો આગળ ધપે છે, જેમ હમકારતી ગાય સુમનાથી પોતાના વાછરડાને દૂધ દોહે છે—તેમ સર્વ ઇચ્છનીય વરોથી સમૃદ્ધ, દ્યૌના ધારક સવિતા દેવ પતિ જેમ પોતાની જયા પાસે આવે તેમ અમારામાં અવતર્યો રહે; અમારામાં યોગ્ય ગતિ અને પૂર્ણતા સ્થાપે.
Mantra 5
हिरण्यस्तूपः सवितर्यथा त्वाङ्गिरसो जुह्वे वाजे अस्मिन् । एवा त्वार्चन्नवसे वन्दमानः सोमस्येवांशुं प्रति जागराहम् ॥
હે સવિતૃ, સુવર્ણ શિખરવાળા! જેમ આ બળની પૂર્ણતામાં અંગિરસોએ તને યજ્ઞમાં આહ્વાન કર્યો, તેમ હું પણ સહાય માટે તારી સ્તુતિ ગાઈ, વંદન કરતો, તારી તરફ જાગૃત રહું છું—સોમના તેજસ્વી અંશુની રાહ જોનાર જેમ—જ્યાં સુધી તારી પ્રેરણા અમારામાં પ્રવર્તમાન ન થાય.
Savitṛ is the divine Impeller—identified with the sun’s awakening power—who sets beings in motion and keeps the worlds moving in right order.
It says Savitṛ ‘harnesses’ the cosmos: he makes Earth steady, Heaven firm, energizes the midspace, and bounds the ocean within an unbreakable law of order (ṛta/dharma).
Garutmān symbolizes swift movement that still follows dharma, while the Soma-ray simile expresses the worshipper’s alert, expectant devotion—waiting for Savitṛ’s activating impulse within.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.