Markandeya Purana

આ પ્રથમ અધ્યાયમાં મુનિ જૈમિની મહાભારતની કથાઓમાં ધર્મ-અધર્મના ફળવિભાગનું વૈચિત્ર્ય જોઈ સંશય પામે છે અને વ્યાસશિષ્યને પ્રશ્ન કરે છે. ઉત્તરરૂપે પક્ષ્યોપાખ્યાનનો આરંભ થાય છે, જેમાં દિવ્યબુદ્ધિ ધરાવતા ધર્મનિષ્ઠ પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ અને તેમના દ્વારા આપેલ ધર્માર્થ ઉપદેશનો સંકેત મળે છે।

આ અધ્યાયમાં ધર્મપક્ષીઓના પૂર્વજન્મનો શાપ અને તેના કારણો વર્ણવાય છે. સત્યની મહિમા પ્રગટ કરવા ઇન્દ્ર તેમની સત્યનિષ્ઠાની કસોટી કરે છે, છતાં તેઓ ધર્મ અને સત્યથી ડગતા નથી. શાપફળ ભોગવીને પણ તેઓ ધર્મમાર્ગે સ્થિર રહે છે અને અંતે દેવકૃપા તથા સત્યવિજયનો ઉપદેશ પ્રગટ થાય છે।

આ અધ્યાયમાં ઇન્દ્ર દ્વારા ત્વષ્ટાના પુત્રવધથી ત્વષ્ટા ક્રોધિત થઈ મહાયજ્ઞ કરે છે અને તેમાંથી વૃત્રાસુરની ઉત્પત્તિ થાય છે. વૃત્રના પરાક્રમથી દેવો ભયભીત થઈ ઇન્દ્રসহ ઉપાય શોધે છે. અંતે ધર્મસ્થાપન માટે દેવાંશરૂપે પાંડવો પૃથ્વી પર અવતરે તેવું સૂચન થાય છે.

આ અધ્યાયમાં વિશ્વામિત્રની પરીક્ષા માટે સત્યવ્રતી હરિશ્ચંદ્ર પોતાનું રાજ્ય દાનરૂપે અર્પણ કરીને રાજસુખનો ત્યાગ કરે છે અને ધર્મમાર્ગે અડગ રહે છે. દાન પછીના દુઃખ, દરિદ્રતા અને આંતરિક વ્યથા વર્ણવાય છે, તેમજ પાંડવોના શાપની પૂર્વકથા પણ જણાવાય છે; સત્ય અને ધર્મની મહિમા પ્રગટ થાય છે।

આ અધ્યાયમાં વસિષ્ઠ અને વિશ્વામિત્રના પરસ્પર શાપનો પ્રસંગ વર્ણવાયો છે. શાપના પ્રભાવથી આડી અને બક વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ ફાટી નીકળે છે, જેના કારણે લોકોમાં ભય અને ઉથલપાથલ થાય છે. અંતે બ્રહ્મા પ્રગટ થઈ બંનેનો ક્રોધ શમાવે છે, ધર્મમર્યાદા યાદ કરાવી વૈર-નિવૃત્તિ અને શાંતિ સ્થાપે છે।

આ અધ્યાયમાં પુત્ર ગર્ભોત્પત્તિની ક્રમબદ્ધ પ્રક્રિયા, માતૃગર્ભમાં જીવને થતા કષ્ટો અને જન્મસમયનું દુઃખ વર્ણવે છે। કર્મ અનુસાર દેહપ્રાપ્તિ, ઇન્દ્રિયોના વિકાસ અને સ્મૃતિ-વિસ્મૃતિના કારણો સમજાવી, જીવ કેવી રીતે સંસારચક્રમાં વારંવાર જન્મ-મરણ ભોગવે છે તે દર્શાવે છે। અંતે વૈરાગ્ય, ધર્માચરણ અને આત્મચિંતનને મુક્તિનો માર્ગ કહેવામાં આવ્યો છે।

આ અધ્યાયમાં પુત્ર પિતાને નરકયાતનાઓનું ભયાનક વર્ણન કરે છે. યમદૂતો પાપીઓને લઈ જાય છે અને તેઓ પોતાના કર્મફળ અનુસાર વિવિધ નરકોમાં કઠોર દુઃખ ભોગવે છે. સાથે ‘અદૃષ્ટ પાપ’—અજાણતાં થયેલા સૂક્ષ્મ દોષો કેવી રીતે ફળ આપે છે, અને ધર્મ, દાન તથા પ્રાયશ્ચિત્તથી તેનું શમન કેવી રીતે થાય—તે પ્રશ્નોત્તરરૂપે સમજાવવામાં આવે છે.

આ અધ્યાયમાં યમકિંકારોના સંવાદ દ્વારા નરકભોગ પછી જીવોએ પોતાના કર્મફળ અનુસાર પુનર્જન્મ કેવી રીતે પામે છે તે વર્ણવાયું છે। પાપકર્મનો કઠોર દંડ, પુણ્યથી થતું શમન અને ધર્મનો અચલ નિયમ સ્પષ્ટ થાય છે। નરકમાં પીડિતોને જોઈ રાજાના હૃદયમાં કરુણા જાગે છે; દયા, પશ્ચાત્તાપ અને ધર્મબુદ્ધિનો ભાવ અહીં પ્રગટે છે।

આ અધ્યાયમાં મહર્ષિ અત્રિની તપશ્ચર્યા અને અનસૂયાના પતિવ્રતધર્મની મહિમા વર્ણવાય છે. ત્રિદેવ—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર—તેમની પરીક્ષા લઈને પ્રસન્ન થાય છે અને વરદાન આપે છે. તે પ્રસાદથી અત્રિના ત્રણ પુત્રો પ્રગટ થાય છે—ચંદ્રરૂપ સોમ, વિષ્ણ્વંશ દત્તાત્રેય અને રુદ્રાંશ દુર્વાસા. તેમના જન્મનું કારણ, દેવકૃપા અને લોકહિત માટેના તેમના સ્વભાવ-કાર્યનું સંક્ષિપ્ત નિરૂપણ થાય છે।

આ અધ્યાયમાં કાર્તવીર્ય અર્જુન દત્તાત્રેયના આશ્રમમાં જઈ ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરે છે। દત્તાત્રેય પ્રસન્ન થઈ તેને અનેક વરદાન આપે છે—અજેયતા, દીર્ઘાયુ, ઐશ્વર્ય, બળ અને રાજ્યસમૃદ્ધિ। વૈષ્ણવ સ્તુતિ, ભગવાનની મહિમા અને ધર્મપૂર્વક રાજ્યપાલનનો આદર્શ પણ અહીં વર્ણવાયો છે।

આ અધ્યાયમાં મદાલસાના અપહરણની વાત સાંભળી કुवલયાશ્વ શોક‑ક્રોધથી પાતાળમાં અવતરેછે. ત્યાં દૈત્ય‑રાક્ષસો સાથે યુદ્ધ કરીને તે અપહરણનું નિવારણ કરે છે, મદાલસાને સુરક્ષિત રીતે મુક્ત કરે છે અને ધર્મરક્ષા કરીને વિજય સાથે પરત આવી પ્રજાને આશ્વાસન આપે છે।

મદાલસાને પ્રાપ્ત કરવા અશ્વતાર કઠોર તપ કરે છે. તે ભક્તિપૂર્વક સરસ્વતીદેવીની સ્તુતિ કરે છે. દેવી પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે—મદાલસાની પ્રાપ્તિ તથા ગીત-વાદ્ય-નૃત્ય સહિત સંગીતશાસ્ત્રનું દિવ્ય જ્ઞાન. વરલાભથી તે સંતોષ પામી ધર્મમાર્ગે સ્થિર રહે છે.

આ અધ્યાયમાં મદાલસા ગૃહે પરત આવી રાજા સાથે ધર્મયુક્ત રાજ્યવ્યવસ્થા અંગે વિચાર કરે છે। ઉત્તરાધિકારના ક્રમમાં પુત્રોના સ્વભાવ અને યોગ્યતા મુજબ રાજ્યભાર નક્કી થાય છે। ત્યારબાદ તે વિક્રાંતને પ્રથમ ઉપદેશ આપે છે—આત્મજ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને રાજધર્મમાં કર્તવ્યનિષ્ઠા, જેથી શાસન કરતાં પણ મોક્ષમાર્ગ ભૂલાય નહીં।

આ અધ્યાયમાં મદાલસા રાજા અલર્કને રાજધર્મનું ઉપદેશ આપે છે. આત્મજય, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ, સત્ય અને ધર્મનું પાલન, ન્યાયસંગત દંડનીતિ, યોગ્ય મંત્રીઓની પસંદગી, પ્રજાપાલન, કરવ્યવસ્થા, મિત્ર-શત્રુ વિચાર અને રાજ્યની સ્થિરતા માટે નીતિયુક્ત શાસનનું માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે.

આ અધ્યાયમાં રાજકુમાર અલર્ક મદાલસાને ગૃહસ્થધર્મનું તત્ત્વ પૂછે છે. મદાલસા ગાર્હસ્થ્ય આશ્રમની મર્યાદા, નિત્યકર્મ, પંચમહાયજ્ઞો અને ખાસ કરીને વૈશ્વદેવ યજ્ઞનું વિધાન સમજાવે છે. અન્નદાન, શુદ્ધ આચાર, દયા, સત્ય, સંયમ અને આવેલા અતિથિનું પૂજન-સત્કાર ગૃહસ્થનો મુખ્ય ધર્મ છે; અતિથિને નિરાશ પરત મોકલવું અધર્મ અને યોગ્ય આતિથ્ય મહાપુણ્ય છે—એવું તે ઉપદેશ આપે છે.

આ અધ્યાયમાં નૈમિત્તિક વગેરે શ્રાદ્ધકલ્પનું વર્ણન છે। સપિંડિકરણની વિધિ, શ્રાદ્ધ કરનારની પાત્રતા, દેશ‑કાળ‑તિથિનો નિર્ણય, યોગ્ય સમય, બ્રાહ્મણ પસંદગી તથા આવાહન‑પૂજન, પિંડદાન, તિલોદકદાન, અન્નદાન‑ભોજન, દક્ષિણા અને મંત્રપ્રયોગનો ક્રમ જણાવાયો છે। પિતૃપ્રસન્નતા માટે શ્રદ્ધા અને શુચિતાથી નિયમપૂર્વક કર્મ કરવાનું ઉપદેશ છે।

આ અધ્યાયમાં મદાલસા શ્રાદ્ધના ફળનો નિર્ણય સમજાવે છે. ચંદ્રતિથિ અને નક્ષત્ર મુજબ વિધિપૂર્વક કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને તૃપ્તિ, કુળવૃદ્ધિ તથા આયુષ્ય, આરોગ્ય, ધન અને કીર્તિ આપે છે; અયોગ્ય કાળે અથવા અવిధિથી કરવાથી ફળ ઘટે છે।

આ અધ્યાયમાં મદાલસા અલર્કને શૌચ‑અશૌચનો ભેદ, દેહ‑વાણી‑મનની શુદ્ધિ, જન્મ‑મૃત્યુ વગેરે કારણે થતો અશૌચનો સમય, તેમજ સ્નાન, દાન, જપ, હોમ દ્વારા શુદ્ધિ અને પ્રાયશ્ચિત્તના નિયમો સમજાવે છે. સત્ય, દયા, સંયમ, ગુરુપૂજા અને સદાચારને ધર્મરક્ષાનું મૂળ ગણાવે છે.

આ અધ્યાયમાં રાજા અલર્કનું ગંભીર સંકટ વર્ણવાયું છે. રાજ્યભોગ અને આસક્તિના કારણે તે વ્યાકુળ બની વિવેક ગુમાવે છે; ત્યારે મદાલસાના પૂર્વ ઉપદેશનું સ્મરણ કરાવી વૈરાગ્યની શિક્ષા આપવામાં આવે છે. વિષયસુખ ક્ષણભંગુર છે, દેહ નશ્વર છે અને આત્મા સાક્ષી‑સ્વરૂપ છે—એવું સમજાવી અનાસક્તિ, શમ‑દમ અને ધર્મપાલનનો માર્ગ બતાવવામાં આવે છે. અંતે અલર્ક મોહ ત્યજી વૈરાગ્યમાં સ્થિર થાય છે।

આ અધ્યાયમાં યોગવિધિનું વર્ણન છે. આસનની સ્થિરતા, પ્રાણાયામનો ક્રમ, ઇન્દ્રિયપ્રત્યાહાર અને મનનો નિગ્રહ જણાવવામાં આવે છે. ધ્યાન‑સમાધિની સાધના, સાધકની શુદ્ધિના લક્ષણો તથા સિદ્ધિ/પ્રાપ્તિના સંકેતો પણ સંક્ષેપે દર્શાવાયા છે.

આ અધ્યાયમાં યોગસિદ્ધિ સુધી પહોંચાડનાર આચાર અને શિસ્ત વર્ણવાય છે. યમ-નિયમ, શુદ્ધ આહાર-વિહાર, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ, ગુરુભક્તિ તથા આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિનો ક્રમ જણાવાયો છે. આ સાધનાથી ચિત્તશુદ્ધિ, એકાગ્રતા અને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ સાધક મોક્ષમાર્ગે સ્થિર બને છે।

આ અધ્યાયમાં મૃત્યુ પૂર્વે દેખાતા અરિષ્ટ-લક્ષણોનું વર્ણન છે. યોગી આવા નિમિત્તો જોઈને ભય કે શોક કરતો નથી; તે ઓંકાર-સ્મરણ, ધ્યાન અને વૈરાગ્યથી મનને સ્થિર કરે છે. અલર્ક પણ ઉપદેશથી અનિત્યતા સમજી રાજ્ય ત્યજી તપ, ધર્મ અને આત્મકલ્યાણના માર્ગે પ્રવર્તે છે।

આ અધ્યાયમાં મુનિ જૈમિની જગતની ‘પ્રાકૃત સૃષ્ટિ’નું તત્ત્વ, મહત્તત્ત્વ, અહંકાર, ઇન્દ્રિયો, તન્માત્રાઓ અને પંચમહાભૂતોની ઉત્પત્તિ-ક્રમ વિશે ઋષિ માર્કંડેયને પ્રશ્ન કરે છે. માર્કંડેય તેમની જિજ્ઞાસાને ધર્મસંગત માનીને આદિસર્ગનું વર્ણન શરૂ કરે છે—અવ્યક્તમાંથી મહત્, મહત્માંથી અહંકાર, ત્યારબાદ ઇન્દ્રિયસમૂહ અને તન્માત્રાઓ, અને અંતે ભૂતસૃષ્ટિનો વિકાસ. તેઓ ગુણોની પ્રવૃત્તિ, કારણ-કાર્ય સંબંધ અને સૃષ્ટિ-પ્રલયના ચક્રનો સંકેત આપી આગળના વિસ્તૃત વર્ણનનું દ્વાર ખોલે છે।

આ અધ્યાયમાં બ્રહ્માનું જાગરણ વર્ણવાયું છે. યોગનિદ્રા નિવૃત્ત થતાં તેઓ સૃષ્ટિક્રમનું સ્મરણ કરી નવવિધ સર્ગ-યોજનાનું નિરૂપણ કરે છે—મહત્તત્ત્વથી અહંકાર, ત્યાંથી તન્માત્રાઓ અને પંચભૂત, ઇન્દ્રિયો તથા મન, લોકરચના અને પ્રજાવિસ્તાર। કાળ-કર્મ-સ્વભાવ અનુસાર સ્થાવર-જંગમ ભેદ, દેવ-ઋષિ-પિતૃ-માનવ આદિની ઉત્પત્તિ તથા પ્રલય પછી પુનઃસૃષ્ટિનું રહસ્ય ભક્તિભાવથી સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યું છે।

આ અધ્યાયમાં આદિ માનવસૃષ્ટિનો ક્રમ વર્ણવાયો છે. શરૂઆતમાં મનુષ્યો નિષ્કામ, સમભાવવાળા અને શાંત હતા; પછી કાળક્રમે ઇચ્છા અને કામનો ઉદય થયો, જેથી સ્વત્વબોધ, સંગ્રહ અને પરિગ્રહ વધ્યા. ત્યારથી ગ્રામ-નગર જેવી વસાહતો ઊભી થઈ, જમીનની સીમાઓ નક્કી થઈ, તોળ-માપ અને માપણીના પ્રમાણો પ્રચલિત થયા, તેમજ કૃષિનો આરંભ થયો—બીજ વાવવું, અન્નસંગ્રહ અને જીવનવ્યવહારના નિયમો સ્થિર થયા।

આ અધ્યાયમાં યક્ષાનુશાસન વર્ણવાયું છે. ઘરગથ્થુ કાર્યો અને યજ્ઞકર્મોમાં વિઘ્ન કરનાર ગ્રહ-બાળકો તથા સ્ત્રીભૂત/યોગિનીઓનાં લક્ષણો, ઉપદ્રવના કારણો, અને શાંતિ, રક્ષા તથા પ્રાયશ્ચિત્તના ઉપાયો ધર્મપૂર્વક સંક્ષેપમાં જણાવાયા છે।

આ અધ્યાયમાં રુદ્રસર્ગનું વર્ણન છે—રુદ્રનું પ્રાકટ્ય, તેમના ગણોની ઉત્પત્તિ અને સૃષ્ટિનો ક્રમ. સાથે મન્વંતરોનું પ્રમાણ, કાળવિભાગ અને ગણતરીની રીત સમજાવવામાં આવે છે. સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં સ્વાયંભુવ મનુની પ્રજાસૃષ્ટિ તથા વ્યવસ્થા, પ્રિયવ્રતની વંશપરંપરા અને રાજધર્મનો સંકેત આવે છે. સાત દ્વીપોના નામ, વિભાગ, પરિમાણ અને પર્વત-નદી વગેરેની ગોઠવણી સંક્ષેપમાં આપી જગતની પવિત્ર, સુવ્યવસ્થિત રચના દર્શાવવામાં આવી છે।

આ અધ્યાયમાં ભુવનકોશ અંતર્ગત જંબૂદ્વીપનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. મેરુ પર્વતની ચારેય દિશામાં આવેલા ચાર વનો, તેમના સરોવરો, તેમજ મેરુને ઘેરી રહેલી પર્વતમાળાઓનો ક્રમ જણાવાયો છે. નદીઓ, પ્રદેશવિભાગ અને વસવાટની વ્યવસ્થાનો પણ સંકેત મળે છે. વિશેષ કરીને ભારતવર્ષને ‘કર્મભૂમિ’ તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવ્યું છે—અહીં ધર્મ-અધર્મ કર્મોના ફળભોગ દ્વારા જીવ ઉન્નતિ કરીને મોક્ષમાર્ગ તરફ આગળ વધે છે।

આ અધ્યાયમાં ભારતવર્ષના નવવિધ વિભાગનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે। પર્વતો, નદીઓ તથા વિવિધ જનપદો અને લોકસમુદાયોના નામ ક્રમશઃ જણાવાયા છે, સાથે દેશસીમા અને દિશાક્રમનો પણ સંકેત છે। આ રીતે ભારતભૂમિની પવિત્રતા, વૈવિધ્ય અને ધર્માધારત્વ સંક્ષેપમાં પ્રગટ થાય છે।

આ અધ્યાયમાં જગતની દિવ્ય ભૂગોળરચના અને યુગક્રમનું વર્ણન છે। જંબૂદ્વીપમાં મેરુની આસપાસ આવેલા ભદ્રાશ્વ અને કેતુમાલ પ્રદેશોના સ્વરૂપ, ત્યાંના લોકોનો સ્વભાવ, દેવપૂજા અને સમૃદ્ધિ જણાવાય છે। ઉત્તરકુરુ પ્રદેશને વિશેષ પુણ્યભૂમિ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે—ત્યાં ધર્મ સહજ છે, ઋતુઓ સમ છે, આયુષ્ય દીર્ઘ અને જીવન સુખમય છે। કૂર્મનિવેશના પ્રસંગે લોકવિભાગ, દિશાઓની મર્યાદા તથા યુગાનુસાર ધર્મના હ્રાસ-વૃદ્ધિ ક્રમનું સંક્ષિપ્ત નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે।

આ અધ્યાયમાં સ્વારોચિષ મન્વંતરનો આરંભ વર્ણવાયો છે. એક બ્રાહ્મણ અતિ ઝડપી ગતિએ હિમવત્ પર્વત તરફ પ્રયાણ કરે છે. માર્ગમાં દિવ્ય વરૂથિની કામ-લોભથી તેને ભ્રમિત કરવા પ્રયત્ન કરે છે; પરંતુ તે તપ, સંયમ અને ધર્મનિષ્ઠાથી અડગ રહી પ્રલોભન પર વિજય મેળવે છે. આ ઉપાખ્યાનથી મન્વંતર-પરિવર્તનનાં શુભ લક્ષણો, બ્રાહ્મણની દૃઢતા અને ધર્મવિજય પ્રગટ થાય છે।

આ અધ્યાયમાં સ્વરોચિષના જન્મનો પ્રસંગ અને મનોરમાનો શાપબંધનમાંથી ઉદ્ધાર વર્ણવાયો છે. ઋષિ-સંવાદ દ્વારા શાપનું કારણ, તેનું શમન અને દેવકૃપાથી પ્રાપ્ત થતી શાંતિ જણાવાય છે. ‘અસ્ત્ર-હૃદય’ નામે ગુહ્ય ઉપદેશ આપવામાં આવે છે, જેના દ્વારા મંત્રાસ્ત્રોનું સાર જાણીને ભય, રોગ અને દુઃખ દૂર થાય છે. અંતે કરુણા-રસ અને ધર્મરક્ષાનો મહિમા પ્રગટે છે.

આ અધ્યાયમાં રાજા સ્વરોચિષ પર્વત પરના રમ્ય ઉપવનોમાં ભોગ-વિહાર કરે છે. ત્યાં કલહંસી અને ચક્રવાકીનો સંવાદ થાય છે, જેમાં દાંપત્યનિષ્ઠા, કામેચ્છા, પરસ્ત્રી/પરપુરુષ આસક્તિના દોષ અને ધર્મપૂર્વક સંયમનું મહત્ત્વ ચર્ચાય છે. અંતે શીલ, મર્યાદા અને પતિવ્રતા-ધર્મની પ્રશંસા થાય છે.

આ અધ્યાયમાં રાજા રાક્ષસનો સામનો કરીને ધર્મયુદ્ધ કરે છે અને બ્રાહ્મણની પત્નીને તેના બંધનમાંથી મુક્ત કરાવે છે. રાક્ષસનો દર્પ શમાય છે, રાજધર્મ તથા પ્રજારક્ષણનું મહાત્મ્ય પ્રગટ થાય છે અને રાજ્યમાં શાંતિ પુનઃ સ્થપાય છે.

આ અધ્યાયમાં પ્રજાપતિના વંશમાં ઊભા થયેલા વિવાદને શાંત કરવા દેવર્ષિઓ ‘મૈત્રી-ઇષ્ટિ’ કરે છે અને પરસ્પર સૌહાર્દ સ્થાપે છે. ત્યારબાદ સરસ્વતી દેવીની કૃપા માટે ‘સારસ્વતી-ઇષ્ટિ’નું વર્ણન છે, જેના દ્વારા વાણી, વિદ્યા અને ધર્મનો વિકાસ થાય છે. અંતે પુણ્યકર્મના ફળરૂપે ઉત્તમ મનુનો જન્મ જણાવાઈ ઔત્તમ મન્વંતરની ભૂમિકા રચાય છે.

આ અધ્યાયમાં ધર્મપરાયણ રાજા સ્વરાષ્ટ્રનો પ્રસંગ વર્ણવાયો છે. હરણિ-રાણીના શાપથી તેના રાજ્યમાં આપત્તિઓ અને અશાંતિ ફેલાય છે; રાજા શોકમાંથી પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને ધર્મમાર્ગે સ્થિર થાય છે. અંતે તામસ મનુનો ઉદય અને તામસ-મન્વંતરના આરંભનો પ્રસ્તાવ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

આ અધ્યાયમાં છઠ્ઠા મન્વંતરનાં ચાક્ષુષ મનુનું વર્ણન, તેમના સમયમાં દેવ-ઋષિ અને પ્રજાપતિ સંબંધો, તેમજ બાળકોને અપહરણ કરતી રાક્ષસીની કથા આવે છે। ભય અને કરુણાના રસ વચ્ચે કુલ-ગોત્ર, સગપણ, દત્તકત્વ વગેરે દ્વારા ‘સ્વજન કોણ?’ એવો ધર્મપ્રશ્ન ઉઠાવી, કુટુંબધર્મ અને રક્ષણધર્મની મહિમા સમજાવવામાં આવે છે।

આ અધ્યાયમાં સૂર્યદેવની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે અને તેમના તેજનો વિભાગ તથા લોકોમાં તેનો પ્રકાશ કેવી રીતે વ્યાપે છે તેનું વર્ણન છે। વૈવસ્વતની વંશાવળી, ખાસ કરીને છાયાથી ઉત્પન્ન સંતાનોની પરંપરા, તેમના નામ, ગુણ અને ધર્મપાલનનો સંક્ષિપ્ત ઉલ્લેખ આવે છે। સૂર્યકૃપાથી વંશવૃદ્ધિ, રાજધર્મ અને લોકકલ્યાણની ભાવના પ્રગટ થાય છે।

આ અધ્યાયમાં વૈવસ્વત મન્વંતરનું કીર્તન કરવામાં આવે છે. પૂર્વવર્તી મનુઓની ક્રમવાર ગણના, તેમની વંશપરંપરા તથા દરેક મન્વંતરના દેવો, ઋષિઓ અને ઇન્દ્રનો સંક્ષિપ્ત ઉલ્લેખ થાય છે. ત્યારબાદ આઠમા મનુ ‘સાવર્ણિ’નો પરિચય, તેની ઉત્પત્તિ અને ભાવિ મન્વંતરમાં ધર્મસ્થાપન માટે તેની નિમણૂક વર્ણવાય છે।

આ અધ્યાયમાં મહિષાસુરનો ઉદય, તેના દર્પથી દેવતાઓની પરાજય અને ત્રિલોકની પીડાનું વર્ણન છે. દેવો બ્રહ્મા‑વિષ્ણુ‑શિવની શરણમાં જાય છે. તેમના ક્રોધ‑શોકથી ઉત્પન્ન તેજ એકત્ર થઈ મહાદેવી રૂપે પ્રગટે છે; દેવો પોતાના શસ્ત્રો અને આભૂષણો અર્પે છે. સ્તુતિથી પ્રસન્ન થયેલી દેવી મહિષાસુરવધ માટે યુદ્ધનો સંકલ્પ કરે છે.

મહિષાસુરના વધ પછી સર્વ દેવતાઓ દેવી પાસે આવી ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરે છે અને તેના પરાક્રમ તથા કરુણાનું ગાન કરે છે। દેવી પ્રસન્ન થઈ તેમના ભય‑શોક દૂર કરે છે, વરદાન આપે છે અને ધર્મરક્ષા માટે સમયાંતરે પ્રગટ થવાનો આશ્વાસન આપે છે।

આ અધ્યાયમાં શુમ્ભ દેવીના સૌંદર્યથી મોહીત થઈ ધૂમ્રલોચનને દૂત તરીકે મોકલે છે—દેવીને સમજાવી કે બળપૂર્વક લઈ આવવા. ધૂમ્રલોચન સેનાસહિત આવી અહંકારભર્યા કઠોર વચનો બોલે છે. દેવી તેના દર્પને ધિક્કારી ક્રોધમાં માત્ર ‘હુંકાર’થી જ તેને ભસ્મ કરી દે છે. ધૂમ્રલોચનવધની વાત સાંભળતાં શુમ્ભ રોષે ભરાય છે અને દેવી સાથે યુદ્ધ માટે ચંડ અને મુંડને મોકલે છે.

આ અધ્યાયમાં દેવીના ઉગ્ર પરાક્રમથી અસુરસેનાઓ વિખેરાઈ જાય છે. રક્તબીજને એવો વર મળેલો હોય છે કે તેના શરીરમાંથી પડેલા રક્તના દરેક બિંદુમાંથી નવો રક્તબીજ જન્મે; તેથી યુદ્ધ અત્યંત કઠિન બને છે. ત્યારે દેવીના તેજમાંથી માતૃકાઓ પ્રગટ થાય છે—બ્રાહ્મણી, માહેશ્વરી, કૌમારી, વૈષ્ણવી, વારાહી, ઐન્દ્રી અને ચામુંડા—અને પોતાની-પોતાની શક્તિથી દૈત્યોનો સંહાર કરે છે. કાળી/ચામુંડા રક્ત પીને અને માતૃકાઓ પડેલું રક્ત સમેટીને રક્તબીજની પુનરુત્પત્તિ રોકે છે. અંતે દેવીના પ્રહારે રક્તબીજવધ થાય છે; દેવો સ્તુતિ કરે છે અને જગતમાં શાંતિ સ્થાપિત થાય છે.

આ અધ્યાયમાં દેવી અંબિકા શુંભ સાથે ઘોર યુદ્ધ કરે છે. શુંભનો અહંકાર, તેની માયા અને દાનવસેના દેવીના તેજથી નાશ પામે છે અને અંતે શુંભવધ થાય છે. ત્યારબાદ જુદા જુદા સ્વરૂપે પ્રગટ થયેલી સર્વ દેવીઓ ફરી અંબિકામાં લીન થાય છે; દેવો સ્તુતિ કરે છે અને જગતમાં શાંતિ સ્થાપિત થાય છે.

આ અધ્યાયમાં દેવીમાહાત્મ્યની ફલશ્રુતિ અને દેવીની રક્ષા-પ્રતિજ્ઞા વર્ણવાઈ છે। જગન્માતા કહે છે કે જે શ્રદ્ધાથી તેનો પાઠ, શ્રવણ અથવા સ્તુતિ કરે છે, તેના ભય, રોગ, દુઃખ, દરિદ્રતા અને શત્રુતા નાશ પામે છે; આયુષ્ય, કીર્તિ, ધન-સમૃદ્ધિ અને સંતાનસુખ વધે છે। યુદ્ધ, રાજસભા, અગ્નિ, જળ, વન, ચોરભય અને ગ્રહપીડામાં દેવી સહાયરૂપ બને છે। નવરાત્રિ, ચંડીપાઠ, હોમ, દાન અને વ્રત સાથે પાઠ કરવાથી વિશેષ ફળ તથા અંતે કલ્યાણ અને મોક્ષપ્રાપ્તિની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે।