Samba Purana in Gujarati

આ અધ્યાયમાં સૂત મુનિ દ્વારા મંગલાચરણ અને ભાનુદેવ (સૂર્ય) ની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે। સામ્બ પુરાણની અનુક્રમણિકા, સામ્બનો શાપ, સૂર્ય મંદિરની સ્થાપના, મગ પુરોહિતોનું આગમન અને સૌર ધર્મના વિવિધ વિધિ-વિધાનોનું વર્ણન છે।

આ અધ્યાયમાં રાજા બૃહદ્બલ સૂર્ય ઉપાસનાના મુખ્ય કેન્દ્ર વિશે પૂછે છે. ઋષિ વસિષ્ઠ ચંદ્રભાગા નદીના કિનારે આવેલા સામ્બપુરનો ઉલ્લેખ કરે છે. સામ્બના અહંકાર અને નારદના અપમાનની કથા છે. નારદની યુક્તિથી કૃષ્ણ સામ્બને કોઢનો અને પોતાની પત્નીઓને લૂંટારાઓ દ્વારા અપહરણનો શ્રાપ આપે છે.

રાજા બૃહદબલે મહર્ષિ વસિષ્ઠને પ્રશ્ન કર્યો કે આદિદેવ સૂર્યએ સામાન્ય જીવની જેમ તપ કેમ કર્યું. વસિષ્ઠે મિત્રવનમાં નારદ અને મિત્ર વચ્ચે થયેલા પ્રાચીન સંવાદનું વર્ણન કર્યું. મિત્રએ જણાવ્યું કે તેઓ તે પરમાત્માનું ધ્યાન કરે છે જે અવ્યક્ત, શાશ્વત અને ઇન્દ્રિયોથી પર છે.

સામ્બ પુરાણના છઠ્ઠા અધ્યાયમાં સામ્બ સૂર્યની સર્વવ્યાપકતા અને તેમના દિવ્ય સ્વરૂપ વિશે પૂછે છે. નારદ સૂર્યને પરબ્રહ્મ અને હિરણ્યગર્ભ તરીકે સમજાવે છે. આમાં અવ્યક્તમાંથી સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ, વરાહ અવતાર અને સૂર્યના બાર રૂપોનું વર્ણન છે.

આ અધ્યાયમાં નારદ સાંબને બાર આદિત્યો અને બાર મહિનાઓ પર તેમના શાસન વિશે જ્ઞાન આપે છે. તેઓ આદિત્ય, સવિતૃ, ભાસ્કર, રવિ અને મિહિર જેવા સૂર્યના વિવિધ નામોની વ્યુત્પત્તિ અને તેના દાર્શનિક અર્થો સમજાવે છે. નારદ સૂર્યને પરબ્રહ્મ અને ત્રિદેવ (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ) સમાન ગણાવે છે.

નારદ સૂર્ય અને તેમની પત્નીઓ સંજ્ઞા અને છાયાની કથા કહે છે। સૂર્યના તેજને સહન ન કરી શકતા સંજ્ઞા પોતાની છાયા બનાવી પિતા વિશ્વકર્મા પાસે જાય છે। છાયા દ્વારા યમને શ્રાપ આપતા સૂર્યને સત્યની જાણ થાય છે। વિશ્વકર્મા શાકદ્વીપમાં સૂર્યના તેજને ઓછું કરે છે।

આ અધ્યાયમાં સામ્બ વિશ્વકર્મા દ્વારા સૂર્યને ઘાટ આપતી વખતે બ્રહ્મા અને દેવો દ્વારા ગવાયેલા સ્તોત્ર વિશે પૂછે છે. નારદ સૂર્યદેવની મહિમાનું વર્ણન કરતી એક દિવ્ય સ્તુતિ સંભળાવે છે. તેમાં સૂર્યને અંધકારના નાશક, જગતના આત્મા અને સાત ઘોડાના રથ પર સવાર ગણાવ્યા છે.

૧૪મા અધ્યાયમાં સામ્બ સૂર્યના રૂપના નિર્માણ વિશે પૂછે છે. નારદ જણાવે છે કે જ્યારે માર્તંડની અસહ્ય ગરમીથી બ્રહ્માંડ પીડાતું હતું, ત્યારે બ્રહ્માએ દેવો સાથે સૂર્યનું શરણ લીધું. બ્રહ્માની સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ સૂર્યએ પોતાનું તેજ ઓછું કરવાની સંમતિ આપી.

નારદ સાંબને ડિંડી (વિરૂપાક્ષ/શિવ) દ્વારા સૂર્યદેવની કરવામાં આવેલી સ્તુતિ વિશે જણાવે છે. શિવ સૂર્યને સર્વોચ્ચ દેવતા તરીકે પૂજે છે, જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશનું સ્વરૂપ છે. સૂર્ય પ્રસન્ન થઈને શિવને બ્રહ્મહત્યાના પાપમાંથી મુક્ત કરે છે અને સર્વ દેવોની એકતાનો ઉપદેશ આપે છે.

આ અધ્યાયમાં નારદ મુનિ બ્રહ્માંડની સંરચના, પૃથ્વીની ભૂગોળ અને મેરુ પર્વતનો મહિમા સમજાવે છે. તેઓ સાત દ્વીપો, સાત સમુદ્રો, સાત લોક અને સાત પાતાળનું વર્ણન કરે છે. મેરુની આસપાસ સૂર્યની ગતિ અને દેવતાઓના નિવાસસ્થાનોની વિગતો અહીં આપવામાં આવી છે.

આ અધ્યાયમાં નારદ મુનિ સૂર્યના રથનું વિગતવાર વર્ણન કરે છે. રથ સંવત્સરનું પ્રતીક છે, જેના પૈડા અને અંગો સમયના એકમો દર્શાવે છે. અરુણ સારથિ છે અને સાત ઘોડા સાત વૈદિક છંદોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. સૂર્ય દેવો, પિતૃઓ અને મનુષ્યોનું પોષણ કેવી રીતે કરે છે તેનું પણ વર્ણન છે.

આ અધ્યાયમાં સામ્બ ચંદ્રની વૃદ્ધિ અને ક્ષય વિશે પૂછે છે. નારદ મુનિ અનુમતિ, રાકા, સિનીવાલી, કુહુ અને અમાવસ્યા જેવી તિથિઓની વ્યાખ્યા કરે છે. તેઓ વર્ણવે છે કે સૂર્યના કિરણો દ્વારા ચંદ્રની સોળ કળાઓ કેવી રીતે પુષ્ટ થાય છે. કૃષ્ણ પક્ષમાં દેવતાઓ અને પિતૃઓ આ કળાઓનું પાન કરે છે.

આ અધ્યાયમાં સામ્બ કુષ્ઠ રોગથી પીડિત થઈ ભગવાન કૃષ્ણની અનુમતિથી મિત્રવન જાય છે. ત્યાં તેઓ સૂર્યદેવની સ્તુતિ કરે છે. સૂર્યદેવ પ્રસન્ન થઈ તેમને આરોગ્ય અને ભક્તિનું વરદાન આપે છે, જેનાથી સામ્બનો રોગ દૂર થાય છે. સૂર્ય તેમને પૃથ્વી પર સૂર્ય મંદિરો સ્થાપિત કરવાનો આદેશ આપે છે.

સામ્બને ચંદ્રભાગા નદીમાં સૂર્યની દિવ્ય કાષ્ઠ પ્રતિમા મળે છે અને તે મિત્રવનમાં તેની સ્થાપના કરે છે. નારદની સલાહ અને સૂર્યના નિર્દેશ મુજબ, સામ્બ ગરુડ પર સવાર થઈ શાકદ્વીપથી ૧૮ મગ બ્રાહ્મણ પરિવારોને લાવે છે જેઓ સૂર્ય ઉપાસનામાં નિપુણ છે.

આ અધ્યાયમાં સૌર યોગ અને મોક્ષના માર્ગનું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. શરીરની નશ્વરતા સમજાવીને દયા અને સત્ય જેવા ગુણો કેળવવાનો ઉપદેશ આપ્યો છે. પ્રાણાયામ, ધારણા, પ્રત્યાહાર અને ધ્યાન દ્વારા મન શુદ્ધ કરવાની પ્રક્રિયા વર્ણવી છે.

આ અધ્યાયમાં ઋષિ વસિષ્ઠ સૂર્યની પ્રતિમાઓના નિર્માણ (પ્રતિમા વિધિ) માટેના વિગતવાર નિયમોનું વર્ણન કરે છે. તેઓ સાત પ્રકારની પ્રતિમાઓ (સોનું, ચાંદી, તાંબુ, માટી, પથ્થર, લાકડું અને ચિત્ર) માં વર્ગીકૃત કરે છે.

આ અધ્યાયમાં સૂર્યદેવની મૂર્તિના અધિવાસન અને પ્રતિષ્ઠાની વિસ્તૃત વિધિઓનું વર્ણન છે. પવિત્ર નદીઓના જળ અને ઔષધિઓથી આઠ કલશો દ્વારા અભિષેક, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને લોકપાલોનું આહ્વાન, મંડળ નિર્માણ અને રાત્રિ જાગરણનો સમાવેશ થાય છે.

મિત્રવનમાં સૂર્યની સ્થાપનાના એક વર્ષ પછી, સામ્બ નારદને વાર્ષિક પૂજા (સંવત્સરી પૂજા) વિશે પૂછે છે. નારદ રથયાત્રા અને પવિત્ર નદીઓના જળથી સ્નાન વિધિનું વર્ણન કરે છે. નારદ સમજાવે છે કે સૂર્યની મૂર્તિ હલાવી શકાય છે કારણ કે સૂર્ય સતત રથમાં ભ્રમણ કરે છે.

સામ્બ પુરાણના ૩૬મા અધ્યાયમાં ઋષિ વસિષ્ઠ સૂર્યને અર્પણ કરવામાં આવતા હોમની વિધિઓનું વર્ણન કરે છે. અગ્નિ પ્રગટાવવાની રીત, સમિધના પ્રકારો અને હોમથી મળતા અશ્વમેધ સમાન ફળની અહીં ચર્ચા છે.

આ અધ્યાયમાં રાજા બૃહદબલ સામ્બને સૂર્યદેવ પાસેથી મળેલી દીક્ષા વિશે પૂછે છે. વસિષ્ઠ મુનિ સૌર દીક્ષાની વિગતવાર પ્રક્રિયા જણાવે છે, જેમાં ભૂમિ પસંદગી, ગુરુ-શિષ્યની યોગ્યતા, મંડળ નિર્માણ, હોમ અને ભસ્મ દીક્ષાનું વર્ણન છે.

આ અધ્યાયમાં ઋષિ વશિષ્ઠ ચારેય દિશાઓમાં સ્થિત સહાયક દેવતાઓની પૂજા વિધિનું વર્ણન કરે છે. તેઓ 'ઠ ઠ' મંત્રો સાથે વિકટ, અઘોર, સૂર્યમૂર્તિ અને યોગેશ્વર જેવા દેવતાઓનું આહ્વાન કરે છે. દક્ષિણમાં માછલી અને માંસ તથા ઉત્તરમાં સોના અને વસ્ત્રોના વિશિષ્ટ અર્પણોનું વિધાન છે.

સામ્બ મગ પુરોહિતો સાથે લવણ સમુદ્રના કિનારે પવિત્ર તપોવનમાં પહોંચે છે. ત્યાં વિવિધ દેવો અને ઋષિઓ તપસ્યા કરી રહ્યા છે. નારદ સામ્બની ભક્તિના વખાણ કરે છે. સૂર્ય આ પવિત્ર સ્થાનનો ઇતિહાસ જણાવે છે અને ઋષિઓને વરદાન આપે છે. અંતમાં નારદ કાલ ગણના અને મન્વંતરોનું વિવરણ આપે છે.

આ અધ્યાયમાં સૂર્ય ભક્તો માટે સદાચારના નિયમોનું વર્ણન છે. વસિષ્ઠ મુનિ સૂર્યની સ્તુતિ કરે છે. સામ્બ સદાચાર વિશે પૂછે છે. નારદ મુનિ દિનચર્યા, સ્વચ્છતા, આહાર અને સામાજિક શિષ્ટાચાર પર વિગતવાર સમજૂતી આપે છે.

આ અધ્યાયમાં સામ્બ સપ્તમી વ્રતના નિયમો વિશે પૂછે છે. નારદ મુનિ સાત પ્રકારના સપ્તમી વ્રતો—અર્કસમ્પુટ, મરીચ, નિમ્બપત્ર, ફલસપ્તમી, અનૌદની, વિજયસપ્તમી અને કામિકા—નું વર્ણન કરે છે. આ વ્રતોના પુણ્યથી રોગમુક્તિ, ધન અને સૂર્યલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.

આ અધ્યાયમાં સૂર્યની પૂજામાં વપરાતી વિવિધ મુદ્રાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. નારદ દ્વારા પૂછવામાં આવતા દેવે રથ, વાજિ, અરુણ, કવચ, નેત્ર, ખડ્ગ, અંકુશ, દંડ અને વ્યોમશિખા જેવી મુદ્રાઓની રચના વિધિ સમજાવી છે.

સામ્બ પુરાણના 50મા અધ્યાયમાં સૂર્ય ઉપાસનાના ગૂઢ અને ધાર્મિક પાસાઓનું વર્ણન છે. આમાં મંત્રો અને મુદ્રાઓના એકીકરણ દ્વારા પૂજાની વિધિઓ સમજાવવામાં આવી છે. ન્યાસની પ્રક્રિયા, જેમાં સાધક બીજ મંત્રોને શરીરના અંગો પર સ્થાપિત કરે છે, તેનું સવિસ્તર વર્ણન છે.

સામ્બ પુરાણના ૫૨મા અધ્યાયમાં સૌર મંડળના નિર્માણ અને શિષ્યની દીક્ષા (સૌર દીક્ષા) ની ગૂઢ વિધિઓનું વર્ણન છે. તેમાં ભૂમિ શુદ્ધિ, અષ્ટદળ કમળની રચના અને સંસ્કૃત અક્ષરો દ્વારા બ્રહ્માંડ ન્યાસની વિગતો આપવામાં આવી છે.

આ અધ્યાયમાં સૂર્યદેવને સમર્પિત અષ્ટપુષ્પિકા વિધિનું વર્ણન છે. તેમાં 'ૐ ખખોલ્કાય સ્વાહા' મંત્રના અક્ષરોને વિવિધ દિશાઓમાં સ્થાપિત કરવાની પદ્ધતિ અને આવાહન, સંનિધ્ય તથા સ્થાપના જેવા અનુષ્ઠાનોની સમજૂતી આપી છે.

સામ્બ પુરાણના ૫૬મા અધ્યાયમાં સૌર ઉપાસનાના ગૂઢ અને તાંત્રિક પાસાઓનું વર્ણન છે, જેમાં સૂર્યના હૃદય-કમળના રહસ્યમય ધ્યાન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. આમાં બીજ, વર્ણ અને યોનિ જેવા મૂળભૂત સિદ્ધાંતોનો પરિચય આપવામાં આવ્યો છે.

આ અધ્યાયમાં ચાલીસ અક્ષરોના પવિત્ર મંત્રના નિર્માણનું વિવરણ છે, જેમાં બીજ અને સ્વરની રહસ્યમય ઉત્પત્તિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં સ્વર, વ્યંજન, અનુનાસિક અને બિંદુઓની ધ્વન્યાત્મક ગોઠવણીનું વર્ણન છે જે સૃષ્ટિ અને મુક્તિ માટે યોનિ અનુક્રમ બનાવે છે.

આ અધ્યાયમાં કાલચક્ર અને સૌર ઉપાસનામાં મંત્ર વિજ્ઞાન વચ્ચેના ઊંડા સંબંધનું વર્ણન છે. પરમાત્માને વ્યોમવ્યાપી ગણાવ્યા છે અને સંવત્સરને એક દિવ્ય ચક્ર તરીકે કલ્પવામાં આવ્યું છે. આ ચક્રમાં ત્રણ નાભિ, બાર મહિના રૂપી આરા અને ૩૬૦ દિવસ-રાત છે.

સામ્બ પુરાણનો 62મો અધ્યાય શારીરિક અને માનસિક રોગો તેમજ ગ્રહદોષોના નિવારણ માટેના વિશેષ અનુષ્ઠાનોનું વર્ણન કરે છે. તેમાં ઔષધીય પોટલીઓ બનાવવાની અને ચરુ (યજ્ઞનું અન્ન) રાંધવાની વિધિ આપવામાં આવી છે. આ વિધિથી સાધકના રોગ અને પાપ નષ્ટ થાય છે અને તે ચંદ્ર જેવો નિર્મળ બને છે.

સામ્બ પુરાણનો 64મો અધ્યાય રોગોના નિવારણ માટે તાંત્રિક અને માંત્રિક વિધિઓનું વર્ણન કરે છે. આમાં શરીરના વિવિધ અંગો માટે બીજ મંત્રો અને રંગોના ધ્યાનનું વિધાન છે.

સામ્બ પુરાણનો 66મો અધ્યાય મંત્ર સાધના અને તાંત્રિક વ્રતોનું વર્ણન કરે છે. તેમાં મંત્રોના સત્વ, રજ અને તમ ગુણોને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. ખટવાંગ, કપાલ અને ચક્રધારી દેવની પૂજા અને હોમ વિધિનું અહીં વર્ણન છે.

આ અધ્યાયમાં શિવલોકની પ્રાપ્તિ માટે યોગ અને દીક્ષાના માર્ગનું વર્ણન છે. જાતકર્મ અને ઉપનયન જેવા સંસ્કારોથી લઈને વિદ્યા અભ્યાસ અને યજ્ઞોના મહત્વ વિશે જણાવવામાં આવ્યું છે. યોગી માટી અને સોનાને સમાન ગણે છે.

સામ્બ પુરાણનો 70મો અધ્યાય બીજ મંત્ર અને ન્યાસની ગૂઢ પ્રથાઓનું વર્ણન કરે છે. તે 'અ', 'ત', 'ચ', 'પ' અને 'ય' જેવા વિશિષ્ટ સંસ્કૃત ધ્વનિઓને વિવિધ દિશાઓ અને શરીરના અંગોમાં વ્યવસ્થિત રીતે સ્થાપિત કરવાની રૂપરેખા આપે છે.

આ અધ્યાયમાં મંત્ર ન્યાસ વિધિ અને સૂર્યના બીજાક્ષરોનું વર્ણન છે. પ્રણવ અને યોનિબીજના ઉપયોગ સાથે પાંચ, આઠ, પંદર અને સત્તર અક્ષરોવાળા મંત્રોના વિન્યાસની વિગતો આપવામાં આવી છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા સાધક પોતાના શરીરને સૂર્યના બ્રહ્માંડ સ્વરૂપ સાથે જોડે છે.

આ અધ્યાયમાં સૌર ધર્મની ચતુર્વિધ દીક્ષા અને શિષ્યની શુદ્ધિ પ્રક્રિયાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. ભાસ્કર પૂજા, શિષ્યની યોગ્યતા અને અગ્નિહોત્ર દ્વારા પાપમુક્તિનું વર્ણન છે.

સામ્બ પુરાણનો ૭૬મો અધ્યાય શિષ્યની દીક્ષા વિધિ અને પાશ-છેદ (સાંસારિક બંધનોમાંથી મુક્તિ) નું વિગતવાર વર્ણન કરે છે. આમાં પવિત્ર મંડળ બનાવવાની, હોમ અને ન્યાસની ગૂઢ પ્રક્રિયાઓનો ઉલ્લેખ છે.

આ અધ્યાયમાં સામ્બ પુરાણ ન્યાસ-નિવર્તનની વિધિઓનું વર્ણન કરે છે. સાધક વૃદ્ધાવસ્થા કે આપત્તિ સમયે ગૌશાળામાં રહીને સંહાર મંત્રનો જાપ કરે છે. સૂર્યદેવની પ્રાર્થના અને સંહાર-શક્તિના આહ્વાન દ્વારા તે આધ્યાત્મિક મુક્તિ મેળવે છે।

આ અધ્યાયમાં સૂર્ય ઉપાસનાની તાંત્રિક વિધિઓ, મંત્રોનો પ્રયોગ અને કઠોર તપસ્યાનું વિગતવાર વર્ણન છે. તેમાં ઓંકાર અને વષટ્કાર જેવા મંત્રોની રચના, ક્ષુરિકા અને કર્તરી જેવા સાધનોનો ઉપયોગ, અને શાંતિ તથા ઉચ્ચાટન જેવા કાર્યો માટે વિવિધ વનસ્પતિઓના પ્રયોગનો ઉલ્લેખ છે.

સામ્બ પુરાણનો 82મો અધ્યાય યોગ, જ્ઞાન અને કર્મના સમન્વય દ્વારા આધ્યાત્મિક મુક્તિનો માર્ગ સમજાવે છે. આમાં અહિંસા, ક્ષમા, ધૈર્ય અને ઇન્દ્રિય નિગ્રહ જેવા ગુણો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આ અધ્યાય પ્રકૃતિ અને પુરુષ વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરી પરબ્રહ્મને સર્વોચ્ચ ગણાવે છે.