Rig Veda Sukta 10
Mandala 10Sukta 1014 Mantras

Sukta 10

Sukta 10.10

Devata

Dialogic hymn (Yama–Yamī tradition); powers implied include Agni (as Pituḥ Napāt) and cosmic order

આ સંવાદાત્મક સૂક્તમાં પ્રસિદ્ધ યમ–યમી સંવાદ રજૂ થાય છે. માનવસંતતિની સતતતા માટે યમી સંયોગની પ્રેરણા આપે છે, જ્યારે યમ ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા) અનુસાર સંયમ અને નિયંત્રણ પર અડગ રહે છે. આ સ્તુતિ ઇચ્છા અને નિયમ/ધર્મ વચ્ચેના તાણને નાટ્યરૂપે દર્શાવે છે અને ચેતન પસંદગી તથા આત્મસંયમ દ્વારા સામાજિક અને વૈશ્વિક માનદંડો કેવી રીતે સ્થાપિત થાય છે તે પ્રગટ કરે છે. અંતે યમ યમીને ઉલ્લંઘન તરફ નહીં, પરંતુ અન્યત્ર શુભ અને ધર્મસંગત સંયોગ તરફ દોરી જાય છે, અને અતિક્રમણ કરતાં સુસંગતિ (સંવિદ્)ને વધુ મહત્વ આપે છે.

Mantras

Mantra 1

ओ चित्सखायं सख्या ववृत्यां तिरः पुरू चिदर्णवं जगन्वान् । पितुर्नपातमा दधीत वेधा अधि क्षमि प्रतरं दीध्यानः ॥

ઓ ચિત્, સખાને સખ્યથી શોધતો, તે અનેક પૂર-પ્રવાહો પાર કરી ગયો છે. વેધા (જ્ઞાની) પિતૃના નપાતને સ્થાને સ્થાપે છે; ધરા પર તેને પ્રજ્વલિત કરે છે—અગ્રગામી પ્રકાશરૂપે.

Mantra 2

न ते सखा सख्यं वष्ट्येतत्सलक्ष्मा यद्विषुरूपा भवाति । महस्पुत्रासो असुरस्य वीरा दिवो धर्तार उर्विया परि ख्यन् ॥

તારો સખો આ સખ્ય ઇચ્છતો નથી—આ સમાન-ચિહ્નતા—જ્યારે તે વિભક્ત રૂપ બની જાય. મહાન અસુરના પુત્રો, વીરોએ, દ્યૌને ધારણ કરી, ઉર્વીયા સર્વત્ર પરિભ્રમણ કરીને નિરીક્ષણ કરે છે.

Mantra 3

उशन्ति घा ते अमृतास एतदेकस्य चित्त्यजसं मर्त्यस्य । नि ते मनो मनसि धाय्यस्मे जन्युः पतिस्तन्वमा विविश्याः ॥

અમૃતો ખરેખર આ ઇચ્છે છે—એક મર્ત્યના બંધનનું પણ ત્યજન (તેઓ મંજૂર કરે છે). તારો મન મારા મનમાં સ્થાપિત થાઓ; જન્યુઃ પતિરૂપે, મારી તન્વા (દેહધારી સત્તા)માં પ્રવેશ કર.

Mantra 4

न यत्पुरा चकृमा कद्ध नूनमृता वदन्तो अनृतं रपेम । गन्धर्वो अप्स्वप्या च योषा सा नो नाभिः परमं जामि तन्नौ ॥

જો અમે પહેલાં કશું કર્યું હોય, તો હવે સત્ય બોલતાં બોલતાં કેમ અસત્યમાં પડી જઈએ? જળોમાં રહેલો ગંધર્વ અને જળમયી કન્યા—એ જ અમારી નાભિ છે, પરમ જામી (સર્વોચ્ચ સગપણ) છે; એ જ તો આપણો પરસ્પર બંધ છે.

Mantra 5

गर्भे नु नौ जनिता दम्पती कर्देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः । नकिरस्य प्र मिनन्ति व्रतानि वेद नावस्य पृथिवी उत द्यौः ॥

ગર્ભમાં જ અમારો જનિતા—યુગલ દંપતીરૂપે—કયો દેવ હતો? ત્વષ્ટા, સવિતા, વિશ્વરૂપ. તેની વ્રતોને કોઈ ભંગ કરતો નથી; તેને પૃથ્વી અને દ્યૌ (આકાશ) જાણે છે—અને અમે પણ જાણીએ છીએ.

Mantra 6

को अस्य वेद प्रथमस्याह्नः क ईं ददर्श क इह प्र वोचत् । बृहन्मित्रस्य वरुणस्य धाम कदु ब्रव आहनो वीच्या नॄन् ॥

આ પ્રથમ દિવસને કોણ જાણે છે? કોણે તેને જોયો છે, અને અહીં કોણ તેને પ્રગટ કહી શકે? મિત્ર અને વરુણનું ધામ વિશાળ છે—હે આહન (વધક), પુરુષોને અલગ પાડવા માટે તું કેવી રીતે નિર્ધારક વાણી બોલીશ?

Mantra 7

यमस्य मा यम्यं काम आगन्त्समाने योनौ सहशेय्याय । जायेव पत्ये तन्वं रिरिच्यां वि चिद्वृहेव रथ्येव चक्रा ॥

યમ પ્રત્યે—યમી (જોડિયા) પ્રત્યે—મારા અંદર કામના આવી ચઢી છે, જેથી એક જ યોનિમાં અમે સહશય્યા કરીએ. પત્ની જેમ પતિને તેમ હું મારી તનુ અર્પી દઉં; અને રથના ચક્રને રથિયાંમાંથી છૂટું પાડે તેમ, તું પણ બંધન તોડી નાખ.

Mantra 8

न तिष्ठन्ति न नि मिषन्त्येते देवानां स्पश इह ये चरन्ति । अन्येन मदाहनो याहि तूयं तेन वि वृह रथ्येव चक्रा ॥

અહીં ફરતા દેવોના સ્પશ—પહેરેદારો—ન તો ઊભા રહે છે, ન તો પાંપણ ઝબકાવે છે. હે મદ-હનન (આનંદનો સંહારક), બીજા માર્ગે તું ત્વરિત જા; અને તે રીતે રથના ચક્રને રથિયાંમાંથી છૂટું પાડે તેમ, તું પોતાને છૂટો કરી લે.

Mantra 9

रात्रीभिरस्मा अहभिर्दशस्येत्सूर्यस्य चक्षुर्मुहुरुन्मिमीयात् । दिवा पृथिव्या मिथुना सबन्धू यमीर्यमस्य बिभृयादजामि ॥

રાત્રિઓ અને દિવસો વડે તે તેને સેવા કરે; સૂર્યનું ચક્ષુ વારંવાર ઉઘડે. દ્યૌ અને પૃથિવી યુગલ છે—સગાં અને સંયુક્ત; યમી યમને ધારણ કરે—અજામિ (અનુચિત સંયોગ) રૂપે નહિ, પણ જોડિયા-શક્તિને અવિભ્રમ રીતે ધારણ કરનાર તરીકે.

Mantra 10

आ घा ता गच्छानुत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणवन्नजामि । उप बर्बृहि वृषभाय बाहुमन्यमिच्छस्व सुभगे पतिं मत् ॥

હે ઘા, તું આગળના યુગોમાં જઈ, જ્યાં સગાંજન અજામિ (અસમાન ગોત્ર/વંશ)ને જામી બનાવે છે. વृषભ સમ બળવાન પુરુષ માટે તું બાહુ ઊંચો કર; હે સુભગે, મને નહિ—બીજા પતિને શોધ.

Mantra 11

किं भ्रातासद्यदनाथं भवाति किमु स्वसा यन्निॠतिर्निगच्छात् । काममूता बह्वेतद्रपामि तन्वा मे तन्वं सं पिपृग्धि ॥

ભાઈ શું, જો તે અનાથ બની જાય? બહેન શું, જો નિઋતિ (વિનાશ) તેના પર આવી પડે? કામથી પ્રેરિત થઈ હું આ વિષે ઘણું બોલું છું; મારી તનુથી તારી તનુને સંપૂર્તિમાં જોડ.

Mantra 12

न वा उ ते तन्वा तन्वं सं पपृच्यां पापमाहुर्यः स्वसारं निगच्छात् । अन्येन मत्प्रमुदः कल्पयस्व न ते भ्राता सुभगे वष्ट्येतत् ॥

હું તારી સાથે તનુથી તનુને એક ન કરું; જે સ્વસાને ગમે છે તેને પાપ કહે છે. હે સુભગે, મારે સિવાય બીજા દ્વારા તું આનંદ ગોઠવ; તારો ભાઈ આ ઇચ્છતો નથી.

Mantra 13

बतो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं चाविदाम । अन्या किल त्वां कक्ष्येव युक्तं परि ष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् ॥

હાય, હાય, હે યમ—સાચે જ મેં તારો મન અને હૃદય જાણ્યાં નથી. બીજી કોઈ તો તને કમરપટ્ટા જેમ જોડાયેલા પુરુષને વળગી રહે તેમ, અને લિબુજા લતા જેમ વૃક્ષને ચોંટે તેમ, પરિષ્વજિત કરે છે.

Mantra 14

अन्यमू षु त्वं यम्यन्य उ त्वां परि ष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् । तस्य वा त्वं मन इच्छा स वा तवाधा कृणुष्व संविदं सुभद्राम् ॥

હે યમી, તું બીજાને શોધ; બીજો તને લિબુજા લતા જેમ વૃક્ષને વળગી રહે તેમ પરિષ્વજિત કરે છે. તું મનથી તેને ઇચ્છ; અને તે પણ તને—પછી શુભ અને સૌભાગ્યમય સંવિદ્ (સમજૂતી) રચો.

Frequently Asked Questions

It is a dialogue where Yamī urges Yama to unite with her, and Yama refuses because it would break ṛta (right order). The hymn teaches that desire must be guided by law and harmony.

They are the devānāṃ spaśaḥ—figures of divine surveillance. In meaning, they represent conscience and the idea that actions are seen and carry moral consequences.

Because Yama’s solution is not repression but redirection: desire should find an auspicious, lawful form. The closing emphasizes “subhadrā saṃvid”—a fortunate, harmonious agreement aligned with ṛta.

Read Rig Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App